Համաշխարհային Արդարութիւնը Եւ Հայոց Ցեղասպանութիւնը

ՍԱՅԻԹ ՉԵԹԻՆՕՂԼՈՒ

1915 թ. ցեղասպանութիւնը կամ Հայոց ցեղասպանութիւնը վիճարկել` կը նշանակի բանավիճել` մի փաստի շուրջ, որը շատ հեռու է քննարկման խնդիր լինելուց: Հայոց ցեղասպանութիւնն այլեւս դադարել է իրաւաբանօրէն քննարկման հարց լինել, քանի որ բազմաթիւ պատմական ապացոյցներ ի վերջոյ ընդունուել են աշխարհի գիտական ու քաղաքական շրջանակների եւ, անգամ, պաշտօնական մարմինների կողմից:

Թուրքիայի եւ Հայաստանի, ինչպէս նաեւ` թուրքերի եւ հայերի միջեւ եղած առնչութիւնը ոչ համաչափ գերագահութեան յարաբերութիւն է: Այդ առնչութիւնը, հայ-թուրքական յարաբերութիւնն իրականում հարիւրամեակներ առաջ է սկսուել, այն ժամանակ, երբ թուրքերը ռազմական տեսանկիւնից նուաճել են հայերին: Այդ նուաճումը սառեցուել է օսմանեան պետութեան կառուցուածքը եղող «միլլեթ»-ների համակարգի նուիրապետութիւնում: «Միլլեթ»-ների համակարգը սկզբում այնքան յարատեւ է դարձրել կայսերապաշտական նուաճումը, որ կրկին ու կրկին առաջ է քաշել նուաճման` հայ-թուրքական առնչութեան էութիւնը լինելու փաստը: Ցեղասպանութիւնը չի փոխել այդ յարաբերութիւնը, ընդհակառակը, մշտական ճնշումները լայնածաւալ բնաջնջման վերածելով` յարատեւ է դարձրել նուաճումը, ինչն էլ նշանակում է նուաճումն աւարտել ամենավայրենի կերպով եւ պատմական Հայաստանը գաղութացնել թուրքերի եւ քրտերի կողմից:

Հայոց ցեղասպանութիւնը անբնական բան, շեղում չէ թուրք-հայկական յարաբերութեան պատմութեան մէջ, այն չի սահմանափակւում պատմութեամբ եւ, հետեւաբար, առկայ վիճակից առանձնացող բան չէ: Դա այն կէտն է, երբ «Միութիւն եւ յառաջադիմութիւն կուսակցութիւն»ը անհամաչափութիւնը հասցրել է առաւելագոյն մակարդակի: Այդ առաւելագոյն մակարդակին բարձրացած գերագահութիւնը շարունակւում է Ցեղասպանութեան ոճրագործութիւնների աւարտուելուց ի վեր, որովհետեւ ոչ մի բան չի արուել այդ գերագահութիւնը, այսինքն` Ցեղասպանութեան հետեւանքները դոյզն-ինչ վերացնելու ուղղութեամբ:

Այդ տեսանկիւնից Ցեղասպանութիւնից յետոյ եղած փոխառնչութիւնն ունի երկու ուշագրաւ առանձնայատկութիւն: Առաջինը` քանի դեռ հայերը, մերժելով հնազանդուել, այսինքն` պատմութիւնը վկայելու իրաւունքն էլ ներառեալ` հաւասարութեան եւ միւս հիմնարար իրաւունքները յամառօրէն պահանջելով, շարունակում են գաղափարական ու քաղաքական խնդիր լինել` քամահրող թուրքական ազգայնամոլութիւնը հիմք ընդունող թուրքական պետութեան մէջ, նրանք հանդիպում են յարձակողական ժխտողական քարոզարշաւի, որը նշանակում է Ցեղասպանութեան շարունակութիւն` այլ միջոցներով:

Երկրորդը`  նկատի ունենալով այն փաստը, որ այս առնչութիւնը մի տեսակ ազատ է թողնում Թուրքիայի ձեռքերը, հարկ է նշել, թէ այդ ազատութիւնը մինչ այժմ ձեռք բերուած շահոյթը սառեցնելով` իրականում աջակցում է Ցեղասպանութեանը:

Եթէ անգամ Թուրքիան վերջ տայ հայերի նկատմամբ վարած ժխտողականութեան քաղաքականութեանը եւ միւս քաղաքական գործողութիւններին, դա ընդամէնը կը կանխի աւելի մեծ վնասը, սակայն չի հատուցի ա՛յն վնասը, որ կրել են հայերը 1915 թ. Ցեղասպանութեան ժամանակ, ո՛չ էլ կը վերացնի դա հիմք ընդունող կարգավիճակի եւ ուժի անհամաչափութիւնը:

Ինչպէս յայտնի է, ժամանակակից Թուրքիան կառուցուել է Հայոց ցեղասպանութեան ընթացքում ձեռք բերուած նիւթական, քաղաքական, ռազմական եւ այլ շահոյթների հիմքի վրայ: Եթէ անգամ դրանք թուերով էլ ներկայացնենք, հնարաւոր չի լինի արտայայտել այդ վնասների չափը: Հանրայայտ փաստ է, որ ոչ մի սառը թիւ կամ չոր վիճակագրութիւն չի կարող արտայայտել մարդկային տառապանքները: Բացի այդ, փաստ է նաեւ, որ Թուրքիան ներկայում էլ է շարունակում օգտուել իր հարեւան հայկական պետութեան չափսերի, կարգավիճակի եւ ուժի կորստից: Ինչպէս նշում է Ռիչըրտ Յովհաննէսեանը, եթէ Ցեղասպանութիւն կատարուած չլիներ, եթէ առաջին Հայաստանի Հանրապետութիւնը չենթարկուէր քեմալական ուժերի նուաճմանը, կրկնուող յանցագործութիւններին եւ երկարաժամկէտ հսկողութեանը, ապա ներկայիս Հայաստանն այսօր մօտ 20 միլիոնանոց բնակչութիւն կ՛ունենար եւ տնտեսական առումով կը վերածուէր տարածաշրջանային ուժի:

Կայ կարծիք, ըստ որի, եթէ հայ ժողովուրդը իր ենթարկուած Ցեղասպանութեան համար թուրքերին փոխհատուցում պարտադրի, ապա դա բացասաբար կ՛անդրադառնայ այն հաւանական զարգացումների վրայ, որ կարող են լինել հայ-թուրքական յարաբերութիւններում: Նոյնիսկ ասւում է, թէ քանի որ հայերը նպատակ ունեն խաթարել Թուրքիայի «տարածքային ամբողջականութիւնը», դա կարող է հայերի դէմ վրդովմունքի ալիք բարձրացնել: Փաստ է նաեւ, որ մի փոքր «բացասական դէպքի» ժամանակ անգամ թուրքիացի հայերը չեն կարողանում փողոց դուրս գալ: Ինչ է թէ` անցած օրը Սեւան Նշանեանը Մոհամետ մարգարէի վերաբերեալ մի երկու խօսք էր ասել, հայերը չէին կարողանում հանրախանութ գնալ եւ դրա պատճառով իսլամներից առաւել Սեւանի վրայ էին բարկացած: Դրա համար հայերից պահանջում են հանդէս գալ աւելի փոքր պահանջներով, իսկ արդարութեան պահանջը անորոշ ժամանակով յետաձգել: Աւելի փոքր պահանջ է, օրինակ, Թուրքիայի ժողովրդավարացումը:

Սակայն թէեւ ժողովրդավարացումը կարող է օգնել Հայոց ցեղասպանութեամբ աւելի խորապէս հետաքրքրուելու հնարաւորութեան աւելացման գործում, բայց բաւարար չի լինի այդ փոփոխութիւնը մտցնելու համար: Մանաւանդ որ Թուրքիան եւ Օսմանեան կայսրութեան գինը, որի ժառանգորդն է նա, ոչ միայն ժողովրդավարութեան չի յարմարւում, այլեւ անգամ` ամենաաննշմար բարեփոխման:

Փոխհատուցումը մերժում են այն պատճառաբանութեամբ, թէ այսօրուայ թուրք ժողովուրդը կապ չի ունեցել Ցեղասպանութեան հետ, հետեւաբար` Ցեղասպանութիւնից բաւականին յետոյ հազիւ ձեռք բերուած գումարով գնուած հողը լքելու կամ միւս վնասների համար ուղղակի կամ անուղղակի կերպով փոխհատուցում վճարելու պահանջը բոլորովին էլ արդարացի չէ:

Այստեղ պէտք է անդրադառնալ 3 հանգամանքի: Առաջինը` ներկայիս Թուրքիան եւ բազմաթիւ իսլամներ (թուրք եւ քիւրտ®) շարունակում են Ցեղասպանութեան ընթացքում բռնազաւթուած հողից, առեւտրական գործարքներից եւ այլ գոյքից շահոյթ ստանալ եւ Ցեղասպանութիւնից մեծ նիւթական եկամուտներ ձեռք բերել: Դրանք այն բաներն են, որոնց, Ցեղասպանութիւնից բացի, այլ պատճառով չէին կարող տէր լինել, հետեւաբար այսօր անգամ չի կարելի ասել, թէ նրանք դրանց իրաւացի տէրերն են: Երկրորդը` եթէ անգամ առաջինն ընդունուի, կամ եթէ, օրինակ, մի անձ ապացուցի,որ Ցեղասպանութիւնից հաւանական շահոյթ չի ունեցել, այնուամենայնիւ էական եւ անհրաժեշտ է այս իրադրութիւնը վերլուծել: Եթէ ոեւէ մէկը վեր է կենում եւ պնդում, թէ փոխհատուցում վճարելը մերօրեայ թուրքերի առումով չի կարող արդարացի լինել, ապա այդ անարդարութեան պատճառը ոչ թէ հայերն են, այլ` այսօր առկայ վիճակն ստեղծած Ցեղասպանութեան ոճրագործները: Ներկայիս թուրքերին եւ քրտերին® այս վիճակին հասցրածները հէնց իրենց պապերն են: Աւելի՛ն. Ցեղասպանութեան բեռի հիմնական ծանրութիւնը հայերն են կրել եւ շարունակում են տանել: Անցեալն այս բեռն անարդար կերպով բեռնում է նաեւ տուեալ խնդրի հետ ընդհանրապէս չառնչուած հայերին: Եթէ անգամ Թուրքիան փոխհատուցման ամենակատարեալ փաթեթը ներկայացնի, ներկայիս թուրքերը ստանձնած կը լինեն ներկայիս հայերի կրած բեռի մի փոքր մասը միայն: Երրորդը` պէտք չէ մոռացուի, որ «քաղաքակիրթ» աշխարհում «նացիական» են անուանում նրանց, ովքեր ասում են, թէ աշխարհ ուշ գալը ազատում է հաւաքական պատասխանատուութիւնից:

Այս հարցում մեզ միակ յուսադրողն այն է, որ մարդկութեան պատուին հակառակ եղող այնպիսի յանցագործութիւնների համար տրուող փոխհատուցումը, ինչպիսիք են` ցեղասպանութիւնը, գաղութարարութիւնը, ստրկութիւնը, զանգուածային բռնութիւնը, վատ վերաբերմունքը, 21-րդ դարի ամենաէական համաշխարհային քաղաքական խնդիրներից մէկը լինելով հանդերձ, կարող է դառնալ այս հարիւրամեակի շատ կարեւոր քաղաքական ուժերից մէկը լինելու յատկանիշը կրող բարելաւող արդարութեան ուժը: Համաշխարհային արդարութեան պահանջը եւ փոխհատուցման շարժումը ներկայիս հասարակական, քաղաքական, տնտեսական առաջընթացի եւ արդարութեան գաղափարներին նոր տեսլական հաղորդող անկիւնաքարն են: Հայերի` փոխհատուցում ստանալուն ուղղուած ջանքերը եւս սոյն համաշխարհային արդարութեան շարժման մի մասը պէտք է համարուեն:

Թարգմանեց ՄԵԼԻՆԷ ԱՆՈՒՄԵԱՆԸ

«Ակունք»