Գարեգին Ա. Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի Վախճանման 14-րդ Տարելիցին Առթիւ
ԱՇՈՏ ՎԱՒԵԱՆ
«Իմաստուն», «բոցաշունչ հայրենասէր», «մաքրամաքուր անձ», «սուրբ» «գլխագիր հայ», «անփոխարինելի»… Այսպիսի գրառում-մեկնաբանութիւններ կարելի է կարդալ ընկերային ցանցերով տարածուած երջանկայիշատակ Գարեգին Ա. Ամենայն հայոց կաթողիկոսի լուսանկարների կամ նրա խօսքերի ներքոյ: Եւ իրօք, ազգիս արժանագոյնների մասին ամբողջական տեղեկութիւն ստանալու համար երբեմն ստիպուած ես դիմել տարածուած հէնց այս եղանակին, քանի որ լրատուամիջոցներն այսօր քիչ են անդրադառնում մնայուն ու ճշմարիտ արժէքներին, առաւել եւս` դրանց ստեղծողներին:
Յունիսի 29-ը մահուան տարելիցն է լուսահոգի վեհափառի, ստեղծագործ հզօր մտքի տէր եւ անմնացորդ իր ժողովրդին նուիրուած վառ մի անհատականութեան, մեծ աստուածաբանի, հռետորի ու միջեկեղեցական գործչի, ով իր անսպառ եռանդով, Իրանում, Անգլիայում, Միացեալ Նահանգներում, Անթիլիասում, թէ Մայր Աթոռում, մեծապէս աշխուժացրեց ազգային-կրօնական եւ մշակութային կեանքը, իր մասնակցութեամբ ու ներկայութեամբ ոգեշնչեց թէ՛ հայերիս եւ թէ՛ օտարներին: Իր ազդեցիկ քարոզներով յոյս ներշնչեց նեղեալներին, երբ պատերազմ էր, յորդորեց գերի չդառնալ նիւթական արժէքներին, այլ` սատարել կարիքաւորներին եւ ազգանպաստ ծրագրերին, իր անձի հանդէպ օտարների յարգանքը ծառայեցրեց յօգուտ ազգի: Մայր Աթոռում կարճատեւ գահակալութեան շրջանում նոյն այդ եռանդով արթնացրեց եկեղեցական կեանքն այնտեղի համար դժուարին տարիներին, ասպարէզ հանեց երիտասարդ հոգեւորականութեանը, վերակառուցեց ու կառուցեց մի շարք եկեղեցիներ…
Եւ այսօր, երկնքում իր գտնուելուց տասնչորս տարի անց, լաւ են յիշում նրան լիբանանահայերն ու սուրիահայերը, աշխարհով ցրուած մեր հայրենակիցներն ու վեհափառին օրէցօր «բացայայտող» ուսանողութիւնը, ովքեր արեւմտահայերէնով, արեւելահայերէնով, կամ այլ լեզուներով գրառում են անկեղծօրէն խօսքն իրենց սրտի ճիշդ այսպէս.
«Քրիստոսի եւ իր ազգին հաւատարիմ ծառան»,
«Եկեղեցու ճշմարիտ արքայազնը, այնքան կարօտ ենք նրան»,
«Բացառիկ եւ իւրայատուկ շնորհներ կը վայելէր վեհափառը»,
«Մեծ մարդ էր, իսկական հայ, նուիրուած` հոգով թէ սրտով իր հարազատ ժողովրդին»,
«Իմաստուն էր եւ խօսքերը նորա ճշմարիտ են ինչպէս երէկ, այնպէս էլ այսօր»,
Դեռ մինչեւ վերջ չբացայայտուած հռետոր ու մտածող»,
«Մեծ էր ներդրումն իր ազգի բարօրութէան եւ միջազգային գետնի վրայ հայ ազգի ճանաչման գործում»,
«Հմուտ աստուածաբանն ու խորախորհուրդ մտաւորականը»:
Վեհափառը շատերիս բացայայտեց, որ քրիստոնէութիւնն ու հայութիւնը փոխկապակցուած են անբաժան կապով, եւ հանոզուած էր, որ աստուածաշնչական սիրով ու հաւատքով է պայմանաւորուած մեր ժողովրդի ու համայն մարդկութեան իրական երջանկութիւնը: Եւ հետեւելով Յիսուս Քրիստոսի օրինակին` անձամբ էր յայտնւում մարդկանց, շրջում համայնքից համայնք, բնակավայրից բնակավայր` քարոզելու ու հովուելու իր հոտն այս ոգով:
Այս գրառումների հեղինակներն էլ թերեւս անձինք են, ովքեր եղել են վկան իր բուռն գործունէութեան.
«Ազգիս առաջնորդն ու կաթողիկոսն էր լիբանանեան պատերազմի վտանգաւոր օրերուն»,
«Նա լաւագոյնն էր, կարօտում եմ նրա դասախօսութիւններն ու խօսքը»,
«Իր վախճանումով հայ ժողովուրդը մեծ գանձ կորսնցուց»,
«Անմոռանալի վեհափառը մեր: Ափսոս, մեծ էր մեր կորուստը»,
«Ափսոս, շատ անելիքներ ունէր, մահն իր վաղաժամ կիսատ թողեց իր առաքելութիւնը»,
«Ծարաւ ունինք քո իմաստալից խօսքերուն»,
«Իսկական հայր էիր»,
«Շատ կարօտցայ…»,
«Ազգս որբ թողուցիր»,
«Շատ սիրելի մեր Տէր Աստուած, մենք` հայ ժողովուրդս կրօնական եւ աշխարհական տակաւին շատ բան ունէինք սորվելիք երջանկայիշատակ Գարեգին կաթողիկոսէն… ինչո՞ւ մեզմէ շուտ հեռացուցիր զայն»:
Խոնարհուենք Գարեգին Ա. Ամենայն հայոց կաթողիկոսի մեծ վաստակի ու անմար յիշատակի առջեւ` մէջբերելով իտալացի լրագրողի հարցմանն ի պատասխան երջանկայիշատակ վեհափառի ձեւակերպած հոգեւոր կտակը` ուղղուած ամէնքիս. «Մնացէ՛ք մարդ` ձեր մէջ պահելով ներկայութիւնը նրա, ով ստեղծել է մեզ: Մի՛ դաւաճանէք ձեր մարդկային բնութեանը, որն Աստծու կնիքն է կրում»:
Գարեգին Ա. Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի Մտքերից
«Այո՜, պէտք ունենք, ստիպողական եւ անմիջական պէտք, մեր աչքերը մաքրելու, որպէսզի ջինջ երեւան մեր եկեղեցու հարազատ պատկերն ու դիմագիծը, որպէսզի ճիշդ հասկացուեն նրա բազմադարեան եւ բազմայոլով ծառայութիւնները մեր ազգին, որպէսզի մեր այսօրուայ եւ վաղուայ կեանքում կարողանանք որոմը անջատել ցորենից եւ` մա՜հ տալ առաջինին ու կեա՜նք քաղել երկրորդից»:
«Դպրոցն այսօր պէտք չէ միայն իմացութեան կամ գիտելիքի տարբեր մարզերից տեղեկութիւններ հաղորդի, ինչն ընդհանրապէս եւ դժբախտաբար արւում է: Պէտք է սովորեցնի մերձաւորի, ուրիշի հետ յարաբերութիւն հաստատելու հմտութիւն»:
«Մեր լեզուն ճանապարհն է յաւերժութեան, գրաւական` մեր ինքնութեան, Նոյեան տապան` մեր փրկութեան, լուսաստղ` մեր լինելութեան»:
«Մարդկային կեանքը մարդու կողմից չի ստեղծուել, ուրեմն նրա սեփականութիւնը չէ: Կեանքը Աստծու պարգեւ է, եւ մենք պէտք է Նրա առջեւ հաշուետու լինենք այն բանում, թէ ինչպէս ենք տնօրինում այդ պարգեւը: Մենք մեր կեանքի կամ էլ մեր մարմնի տէրը չենք ու չենք կարող դրանք տնօրինել ըստ մեր հաճոյքի եւ քմահաճութիւնների: Մարդկային կեանքը սրբութիւն է, եւ դրան հետ պէտք է վերաբերուել յարգանքով»:
«Ուրիշին ժպիտն է միայն, որ քու կատարած բարիքէն քու վրադ կրնայ ճառագայթել եւ ջերմութիւն ու երջանկութիւն ցանել հոգիիդ մէջ»:
«Մենք չենք ստեղծուել աննպատակ, մենք ստեղծուել ենք, որպէսզի ուրախութեան մէջ կատարելապէս պայծառանանք: Բայց երջանկութիւնը եսասիրութիւն չէ, ոչ էլ` ինքնամփոփուածութիւն: Ընդհակառակը, երջանկութեան տիրանալ` նշանակում է դուրս գալ եսից, գնալ դէպի ուրիշները»:
«Քայլ պահենք աշխարհին հետ, առանց սակայն մեր ճամբէն դուրս գալու»:
«Սուրբն արտասովոր անձ չէ… մեր շուրջը շատ սրբեր կան, որոնք մեզ հետ ապրում են հանապազօրեայ կեանքով, որոնք դեռեւս որպէս սրբեր ճանաչուած չեն եւ, գուցէ, երբեք էլ չճանաչուեն: Սակայն սրբադասումը չէ, որ մարդուն սուրբ է դարձնում»:
«Արժանիք ունենալը մէկ բան է, արժանիք ունենալու գիտակցութիւնը ունենալը ուրիշ բան է: Որպէս ազգ` առաջին քրիստոնեան լինելու արժանիքը շահեցանք, արժէքը ունեցանք, բայց եթէ չենք գիտեր մեր այդ արժանիքը ունենալուն արժէքը, ունենալը ի՞նչ կ՛արժէ»:
«Որոշ երկրների օրէնսդրութիւններ քրիստոնէական բարոյականութեան ոլորտից բացարձակապէս դուրս են: Կարծում եմ, որ դա շատ վտանգաւոր է, քանի որ եթէ դիպչենք բարոյականութեան հիմնական սկզբունքներին, մենք կ՛ընկնենք բարոյական քաոսի մէջ: Մարդը, ինչպէս եւ հասարակութիւնը, կարիք ունի «կարգաւորիչ կանոնների», ինչպէս յաճախ կրկնում էր հայր Իվ Կոնգարը»:
«Մի՛ կտրուիր հոգեկան եւ ազգային դիմացկունութիւնդ երաշխաւորող քրիստոնէական հաւատքէդ եւ ազգային-եկեղեցական աւանդութիւններէդ` ցուցապաշտ եւ սնամէջ ադիականացման մը զոհ դառնալու համար: Եղի՛ր արդիական. հետեւէ՛ այժմու աշխարհի դրական նուաճումներուն: Բայց միշտ պահէ ինքնութիւնը քու ազգային դիմագծութեանդ: ԵՂԻՐ Ու ՄՆԱՑԻՐ ՈՒԽՏԻ՛ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴ: Ուխտ կը նշանակէ հաւատարմութիւն հանդէպ Աստուծոյ եւ հանդէպ ազգիդ: Ուխտ ընել գիտցող եւ ուխտը կատարել կրցող ժողովուրդը չի՛ մեռնիր: Ուխտ ընել գիտցող եւ ուխտը կատարել կրցող անհատը Աստուծոյ եւ ազգի հաղորդութենէն աւիշ կը քաղէ եւ կը մնայ առողջ ու տոկուն, կանաչ ու պտղաբեր: Ուխտը կը բարձրացնէ մարդը դէպի Աստուած եւ կը շաղկապէ ազգին»:
«Կանայք պէտք չէ խտրականութեան ենթարկուեն ո՛չ հասարակութեան մէջ, ո՛չ էլ եկեղեցում: Բայց դա ամենեւին չի նշանակում անտեսել, մոռացութեան տալ տղամարդու եւ կնոջ միջեւ տարբերութիւնը, քանի որ այդ տարբերութիւնը հէնց արարչագործութեան հիմքում է, եւ դա պէտք է յարգել: Տարբերութիւն եւ խտրականութիւն միեւնոյն բաները չեն»:
«Մենք յաճախ ենք տարւում ընկերային կառոյցները եւ իրավիճակները փոխուած տեսնելու զգացումով: Ուզում ենք, որ աշխարհը փոխուի: Բայց մոռանում ենք, որ դրա համար, ամէնից առաջ, պէտք Է ինքներս մեզ փոխենք:
Այդ փոփոխութիւնը բաժանուածութիւնից միասնութեան, անտարբերութիւնից պարտաւորուածութեան, անփութութիւնից գործողութեան, մասնաւորից համընդհանուրին անցնելն Է… »:
«Վերջ ի վերջոյ, պէտք չԷ մոռանանք, որ սէրը խաչ Է: Եւ եթէ քո խաչը չես տանում, եթէ ընդունակ չես քեզ մոռանալու յանուն ուրիշների եւ նրանց համար տառապելու, այնժամ, իրօք, դու չգիտես, թէ ինչ բան է սէրը…»:
«Արթնացի՜ր որպէս նոր ժողովուրդ, նայէ՜ ապագայիդ, բայց ապագայի անյայտ հորիզոնին աչքերդ սեւեռելէ առաջ եւ լուսատեսիլ ու վճռահայեաց կերպով կարենալ սեւեռելու համար նորոգէ դուն զքեզ»:
«Հայութիւնը», մեր ժողովրդին պատկանելու այդ զգացումը, անքակտելիօրէն կապուած է կրօնական հաւատքի հետ, քանի որ մեր մշակոյթը ներծծուած է քրիստոնէութեամբ, մեր պատմութիւնը ձեւաւորուել է քրիստոնէական հաւատքով»:
«Մերձաւորների հետ կիսուել, սրանում է երջանկութեան աղբիւրը, հէնց այն երջանկութեան, որը պակասում է մեր եսասիրական քաղաքակրթութեանը»:
«Այսօր Հայաստանում մեր Եկեղեցու հարազատ պատկերը վերստին յայտնաբերելու հարցն Է դրուած. Եկեղեցին անցեալի ժառանգութիւն չէ, ինչպէս այդ ցանկացել են հաւատացնել մարդկանց եօթանասուն տարի շարունակ: Նա անշարժ մի հաստատութիւն չէ, այլ` գործուն ներկայութիւն մեր ժողովրդի կեանքում»:
«Եկեղեցին այն չէ, ինչ մենք կառուցում ենք, այլ մի իրականութիւն է, որով ինքներս մեզ ենք կառուցում»:
«Քրիստոսն ինքը յայտնւում էր մարդկանց մէջ այնտեղ, որտեղ գտնում էր նրանց` ծովափին, բլուրների վրայ, փողոցներում, տներում, տաճարում…
Եւ, ինչպէս յաճախ ասում եմ, նա երբեք չի ունեցել աշխատասենեակ… Նա ներգրաւուած էր մարդկանց կեանքում, իրեն նոյնացնում Էր նրանց հետ, եւ ես կարծում եմ, որ հոգեւորականութիւնը պէտք է վերադառնայ դրան»:
«Որքա՜ն յաճախ ենք մոռանում Աստծուն երախտագիտութիւն յայտնել իր բոլոր շնորհների համար: Եւ միայն ցաւն է մեզ ստիպում շրջուել դէպի նա:
Դա մեզ օգնում է հասկանալու, թէ որոնք են հոգեւոր եւ մարդկային ճշմարիտ արժէքները, այն արժէքները, որոնք կրում են մշտնջենականութեան դրոշմը: Տառապանքի փորձն է մեզ սովորեցնում հասկանալ տարբերութիւնը երջանկութեան ու հաճոյքի միջեւ: Մեր դարաշրջանը շատ յաճախ շփոթում է այս երկու հասկացութիւնները:… Ես այն կարծիքին եմ, որ ցաւը բացայայտում է կեանքի խոր իմաստը եւ մեզ հասկացնել տալիս, որ մենք տիեզերքի վերջին տէրերը չենք, այլ, արարչագործութեան տնօրինողները կամ, աւելի ճշգրիտ` սպասաւորները»: