ՄՈՒՍԱ ԼԵՌԸ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՆՔ Է, ԻՍԿ ՍԵՐՈԲ ՇԵՐՊԵԹՃԵԱՆԻ «ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՍՈՒԷՏԱՀԱՅԵՐՈՒ» ՀԱՏՈՐԸ` ԳԱՆՁ

Նախքան խօսիլը հատորի մասին, պէտք է ուշադրութիւն դարձնել հետեւեալ տողին` «Հատորը լոյս կը տեսնէ Սերոբ Շերպեթճեանի թոռներուն նիւթական օժանդակութեամբ»: Փոքր արձանագրութիւն մը` մեծ նշանակութեամբ: Ի՜նչ օրինակելի երեւոյթ է. թոռները հրատարակել տան իրենց մեծ հօր աշխատանքը: Ո՞վ պիտի չփափաքէր նման վիճակի մէջ գտնուիլ, երանելի՜ վիճակ: Ո՞վ պիտի չուզէր, որ բոլորին թոռները մտածէին նման ծրագիրներ իրականացնել: Ի՜նչ լաւ պիտի ըլլար, որ այս բացառութիւնը օրէնք դառնար, անգիր օրէնք, այնպէս` ինչպէս միջին դարերուն զաւակ չունեցող ընտանիքներ աւետարաններ ծաղկել կու տային որպէս իրենց սրտի հատորը…

Վերադառնանք գիրքին: Ճիշդ է, որ ես իմ խմբագիրի խօսքս գրաւոր ըսած եմ «Փոխան յառաջաբանի» մուտքի խօսքով,  ուր յայտնած եմ, որ այս հատորը գանձ է, գիտելիքներու շտեմարան, ականատեսի եւ կազմակերպողի վկայութիւն, փաստագրուած յուշագրութիւն եւ մուսալեռցի գերդաստաններու համայնագիտարան:

Հիմա պիտի ըսէք` ուրիշ ըսելիք մնա՞ց:

Այո՛, տակաւին բաւական ըսելիքներ կան:

Այսօր կ՛ուզեմ համապարփակ կերպով ներկայացնել հատորը, խօսիլ բովանդակութեան մասին եւ կատարել արժեւորումներ:

Հատորին բովանդակութեան մասին:

Սերոբ Շերպեթճեանի հատորը 227 էջերու վրայ (զանց առնելով 27 նկարներն ու սկիզբի 13 էջերը, որոնք կը ներկայացնեն գիրքին յառաջաբանը, մահուան քառասունքին առիթով ընկերոջ մը վկայութեան ու Ս. Շերպեթճեանի թոռներուն կողմէ ներկայացուած «Մեր պապուկը» գրութիւնը), կը ներկայացնէ սուէտահայերու (մուսալեռցիներու) պատմութիւնը, սկսելով ամէնէն հին կազմաւորումի ժամանակներէն մինչեւ 1939 թուականը, երբ մուսալեռցիք, լքելով իրենց պատմական գիւղերը, կու գան հաստատուելու Լիբանանի Այնճար աւանին մէջ` հիմնելով նոր Մուսա լեռ:

Հատորը կը բաղկանայ 32 գլուխներէ, որոնք կարելի է բաժնել վեց մասերու.

Ա.- Մուսա լերան գիւղերու կառոյցը, կազմաւորումը, հայկական գաղութի տարբեր հանգրուանները, տնտեսութիւնը, արհեստները, ազգային կեանքը, դրացիները, պետութեան հետ կապերը…

Բ.- Հայկական կուսակցութիւններու մուտքը Մուսա լեռ, անոնց տարած աշխատանքը…

Գ.- Մուսա լերան հերոսամարտը իր բոլոր մանրամասնութիւններով:

Դ.- Մուսալեռցիներու կեանքը Փոր Սայիտի մէջ (1915-1919):

Ե.- Մուսա լերան գիւղերուն կեանքը Փոր Սայիտէն վերադարձէն ետք (1919), մինչեւ Սանճաքի պարպումը (1939)` դէպի Այնճար:

Զ.- Սուէտիոյ վեց գիւղերուն գերդաստանները:

Ա. բաժինով Ս. Շերպեթճեան կը ներկայացնէ Մուսա լերան վեց գիւղերը` անոնց կազմաւորումին մասին ներկայացնելով հետաքրքրական տեղեկութիւններ մուսալեռցիներու ծագումին մասին: Կան պատմական փաստեր, որոնք մեծապէս օգտակար են գտնելու մուսալեռցիներու ծագումը` ո՞ր շրջաններէն եկած են, ե՞րբ, ինչպէ՞ս հիմնած են գիւղերը…

Բ. բաժինով ներկայացուած է հնչակեաններու մուտքը Մուսա Լեռ, անոնց տարած աշխատանքները, Հնչակեան եւ Վերակազմեալ հնչակեան պայքարը, Ռամկավար կուսակցութեան կազմութիւնը, ՀՅ Դաշնակցութեան մուտքը Մուսա լեռ եւ կուսակցութեան տարած աշխատանքները:

Գ. բաժինով, մանրամասնօրէն ներկայացուած են հերոսամարտի նախապատրաստական աշխատանքները, լեռ ելլելու եւ պայքարելու ծրագիրը եւ ականատեսի ու կազմակերպողի վկայութիւններով` ամբողջական դէպքերու ներկայացումը Մուսա լերան քառասնօրեայ հերոսամարտի ընթացքին: Հոս կան շատ արժէքաւոր տեղեկութիւններ եւ մանրամասնութիւններ, որոնք առաջին անգամ կը ներկայացուին: Կան շատ մը հարցումներու պատասխաններ եւ յստակացումներ, որոնք կը չէզոքացնեն հերոսամարտը չարաշահումներու ենթարկած շատ մը գրողներու վերլուծումներն ու եզրակացութիւնները: Մանաւանդ կը յստակացուի ՀՅԴ դերը այս հերոսամարտին մէջ, որ տասնամեակներէ ի վեր շարունակաբար կը թերագնահատուէր ու կը մերժուէր խորհրդային ժամանակներուն:

Դ. բաժինով կը ներկայացուի մուսալեռցիներու Փոր Սայիտի գաղթակայանի 4 տարիներու ապրած կեանքը` հետաքրքրական մանրամասնութիւններով, մեր կարծիքով` եզակի:

Ե. բաժինով ներկայացուած է կեանքը Մուսա լերան մէջ 1919-1939 թուականները: Հոս հարազատօրէն ներկայացուած է 20 տարիներու կեանքը, ուր կան հետաքրքրական տեղեկութիւններ զէնքերու փոխադրութեան, միւտիրի տարած աշխատանքներուն, Մուսա լերան պատմական յուշարձանի շինութեան, Ալեքսանտրեթ-սանճաք հարցի մասին: Այս բաժնին մէջ մանրամասնօրէն ներկայացուած են 1937-ի ցոյցը, ֆրանսացի պատուիրակներու շրջան այցելութիւնը, յաջորդող դէպքերը` միջին Սանճաքի պարպումը:

Զ. բաժինը ամբողջութեամբ կը փորձէ ներկայացնել Մալիոցի գերդաստանները, իւրաքանչիւրին մասին հետաքրքրական ծանօթութիւններով: Եզակի աշխատանք մը, արժէքաւոր` ազգագրական, ծագումնաբանական եւ պատմական տուեալներով: Ես ծանօթ չեմ նման աշխատանքի մը հայ իրականութեան մէջ:

Այժմ` հատորի արժէքին մասին:

Ըսինք, որ Մուսա լեռը հայկական ազգային մեծ հանք է, իսկ Ս. Շերպեթճեանի հատորը` գանձ:

Այս աշխատանքը տարիներու պրպտումներու եւ ուսումնասիրութիւններու արդիւնք է, բծախնդիր մօտեցումով: Հատորը արժէքաւոր է իր բազմաթիւ երեսներով` տեղեկութիւններով, պատմական փաստերով: Փաստօրէն գրեթէ ամբողջական պատմութիւնն է մուսալեռցիներու` իր այլազան երեւոյթներով:

Բացթողումնե՞ր, անպայման կան:

Խմբագրական սխալնե՞ր, անպայման կան:

Պակասաւոր գերդաստաննե՞ր, անպայման կան, յատկապէս` ներգաղթողներէն: Վիճելի՞ տեղեկութիւններ եւ մանրամասնութիւննե՞ր, անպայման կան:

Սակայն ասոնք չեն ազդեր ընդհանուր արդիւնքին վրայ:

Այս հատորը Սերոբ Շերպեթճեանի գրաւոր յուշարձանն է` Մուսա լերան ժողովուրդին նուիրուած:

Այս յուշարձանը յաւերժական է եւ չի կրնար քանդուիլ:

Աչքերնիդ լոյս, ձեզի-մեզի շնորհաւոր:

Ե. ՀԱՒԱԹԵԱՆ

13 ապրիլ 2011
Այնճար
Share this Article
CATEGORIES