Արուեստի Աշխարհէն. Աճպարար Օդաչու Մը Ի՛նչ Կրնայ Սորվեցնել Մեզի…

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

… ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ, ԱՆՏԵՒԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ԿԵԱՆՔԻ ԻՄԱՍՏԻՆ ՎԵՐԱԲԵՐԵԱԼ: ԿԱՄ` «Ո՞Վ ԿՐՆԱՐ ՇՆՉԵԼ ԱՇԽԱՐՀԻ ՄԸ ՄԷՋ, ՈՒՐ ԿՇՌՈՅԹԸ ԿԷՏԱԴՐՈՒԱԾ ՉԷՐ»: «ՊՐԷՅՆՓԻՔԻՆԿԶ» ՊԼՈԿԻ ԽՄԲԱԳԻՐ ՄԱՐԻԱ ՓՈՓՈՎԱ «ՏԸ ՌԱՅԹԻՆԿ ԼԱՅՖ» ԳԻՐՔԷՆ ԱՆԵՐԵՒԱԿԱՅԵԼԻ ԵՒ ՑՆՑԻՉ ՕՐԻՆԱԿՈՎ ՄԸ ԸՆԹԵՐՑՈՂԸ ԿԸ ՀՐԱՒԻՐԷ ԶԱՐԳԱՑՆԵԼՈՒ ԱՐՈՒԵՍՏԻ ՍՈՎՈՐԱԿԱՆԷՆ ՏԱՐԲԵՐ ԸՄԲՌՆՈՒՄ ՄԸ. ԱՐՈՒԵՍՏԸ ՇՕՇԱՓԵԼԻ ԲԱՆ ՄԸ ՆԿԱՏԵԼՈՒ ՓՈԽԱՐԷՆ` ԶԱՅՆ ԸՆԿԱԼԵԼՈՒ ԻԲՐԵՒ «ՓՈՐՁԱՌՈՒԹԵԱՆ ԽԹԱՆ»:

«Շէնքերը փուլ կու գան, նոյնիսկ հողը կը մեռնի: Երէկուան ցորենի դաշտը այսօր կը վերածուի գիւղական բնակարանի,- գրած է Վըրճինիա Վուլֆ` լեզուի եւ անտեւականութեան մասին իր անժամանցելի խորհրդածութեան մէջ:- Սակայն բառերը, երբ ճիշդ գործածուին, կը թուի, թէ կրնան յաւիտեան ապրիլ»: Իսկ Հենրի Միլըր գրած է. «Միշտ ալ կործանումը նկատած եմ կեանքի նոյնքան հրաշալի արտայայտութիւն մը, որքան` աճումը»: Այսուհանդերձ, ստեղծագործականութեան մեր ըմբռնումը առաւելաբար կապ ունի տեսանելի, շօշափելի եւ լսելի բաներու հետ. այլ խօսքով` զգալի եւ տեւական: Սակայն, եթէ պիտի հետեւինք երաժիշտ Պրայըն Ինոյի խորհուրդին, ան կը շեշտէր հետեւեալը. «Դադրեցէ՛ք արուեստի գործերու մասին մտածելէ իբրեւ իր եւ սկսեցէք անոնց մասին մտածել իբրեւ փորձառութիւններու խթան»: Ճիշդ ի՞նչ կը նշանակէ ասիկա: Ինչպէ՞ս պիտի յայտնուէին ստեղծագործական այս փորձառութիւնները:

Իր «Տը ռայթինկ լայֆ» գիրքով Էնի Տիար բան մը կ՛աւելցնէ արուեստի ամէնէն գեղեցիկ սահմանումներու պատմութեան վրայ` նկարագրելով աճպարար օդաչու մը, որուն բարեկամացած է, եւ` անոր անտեղիտալի նուիրումը այնպիսի արուեստի մը, որ միայն անցողակի է եւ լաւագոյն օրինակն է` «փորձառութեան մը խթանին»:

Տիար կը պատմէ.

«Օդանաւային խաղերու հանդիսավարը լռեց: Ամբողջ օրը պոռչտալէ ետք ան լռած էր: Բազմութիւնը քարացաւ: Նոյնիսկ մանուկները ապշահար կը դիտէին, մինչ իրարու վրայ զետեղուած երկու թեւերով հին սեւ օդանաւը բզզաց օդին մէջ: Ռամ գեղեցկութիւն կը ստեղծէր իր ամբողջ մարմնով. կրկնուող պատկերներ կը ստեղծէր, եւ մենք կը դիտէինք, թէ` ինչպէ՛ս: Օդանաւը կը շարժէր գիծի մը պէս եւ իր հակակշիռին տակ կը պահէր երեք տարաչափութիւններ, այնպէս, որ գիծը օդին մէջ կը կազմէր զանգուածային տարողութեամբ խորհրդաւոր շերտեր` քանդակներու պէս: Օդանաւը գծեց օղակ մը եւ անցաւ անոր մէջէն` կռնակը մարզիկի մը պէս կամարելով: Պահ մը դանդաղեցաւ, վար ինկաւ, ապա մագլցելով` դուրս եկաւ օղակէն, մէկ կողմի վրայ ոլորապտոյտ դառնալով` կտրուկ ուղղուեցաւ դէպի արեւմուտք, ապա նոյն ձեւով վերադարձաւ արեւելք: Պառկեցաւ թիկունքին վրայ, ինչ որ ֆիզիքապէս անկարելի կը թուի, իր գծած ուղիին հետ խաղցաւ կծիկի թել մը քակող կատուի մը պէս: Օդաչուն ինչպէ՞ս գիտէր, թէ ո՛ւր կը գտնուէր օդին մէջ: Եթէ կորսուէր, գետինը կուլ պիտի տար զինք»:

«Ռամ իր օդանաւով գծեց ամէն շարժում, որ կարելի էր. պոչին վրայ դարձաւ ուղղահայեաց, հորիզոնական դարձաւ` չորս չափի աստիճաններ կտրելով, ոլորապտոյտ դարձաւ հորիզոնական առանցքի վրայ, 8 մը գծեց օդին մէջ, մէկ թեւը միւսէն աւելի երկարելով` դարձաւ ոլորապտոյտ, ուղղահայեաց դարձաւ ինքն իր վրայ եւ քիթը վար` խոյացաւ դէպի գետին, ոլորապտոյտ դարձաւ պոչին վրայ: Միւս օդաչուները եւս կարգով նոյն աճպարարութիւնները կատարեցին վարպետօրէն: Սակայն Ռամ անխոնջ վարեց իր օդանաւը, վրձինի մը պէս, առանց յատուկ ճիգի»:

«Համակ ուժ էր ան եւ ջինջ ոգի: Տարիներ շարունակ մտածած եմ այս մասին: Ռամի շարժումները իրարու կը հետեւէին ճի՛շդ ժամանակին: Անոնք երաժշտութեան պէս ապագան կը կանխէին իր եզրին, կը հետազօտէին ներկան: Մենք` ակնդիրներս, կը սպասէինք ներկային մէջ մետասաներորդ պահու գեղեցկութեան ոլորքի մը յայտնութեան: Մարդկային օդաչուն` Տէյվ Ռամ կ՛աշխատէր խցիկին մէջ, ուղղակի օդանաւին քթին: Ինքնին անոր մարմինը մեզի համար կը խոյանար դէպի ապագայ եւ զայն կը բերէր գետին` ոլորուած կեղեւի մը պէս»:

«Ոեւէ լաւ արուեստագէտի պէս, ան իր հակակշիռին տակ կը պահէր հանդիսատեսին լարուած սպասումը: Ակամայ կը ցանկայիր որոշ ձեւի թաւալում մը, մագլցում մը կամ վերադարձ մը` դէպի օդին որոշ մէկ մասը, եւ ան կը հակէր գոհացում տալու համար պահանջիդ, բանաստեղծի մը պէս, կամ` կը խուսափէր, մինչեւ որ զգայիր, թէ պիտի պայթէիր, ապա անակնկալօրէն կ՛իրականացնէր փափաքդ, այնպէս, որ կը հեւայիր եւ ճիչ մը կ՛արձակէիր»:

«Ամէնէն տարօրինակ, ամէնէն խանդավառող եւ ամէնէն սպառող երեւոյթը այն էր, թէ ան երբեք կանգ չէր առներ: Անոր երաժշտութիւնը կէտադրուած չէր, հանգիստ չկար, ոչ ալ` աւարտներ: Բանաստեղծութեան գեղեցիկ նախադասութիւնը երբեք չէր աւարտեր: Շարժումը վերջ չունէր, քանդակուած ձեւերը կը կուտակուէին վերեւ, կ՛ընդելուզուէին մէկը միւսին մէջ, առանց դադարի: Ո՞վ կրնար շնչել աշխարհի մը մէջ, ուր ինքնին կշռոյթը կէտադրուած չէր»:

Տէյվ Ռամ… «բանաստեղծի մը պէս»…

 

 

 

 

 

 

 

 

Ռամ կը կիրարկէր Ճափոնական ուապի-սապի աշխարհահայեացքը` անտեւականը ընդունելով ոչ միայն իր արուեստին մէջ, այլ նաեւ` կեանքին, որդեգրելով մահկանացուի հակասութիւնը: Տիար կը յիշէ զրոյց մը` օդանաւով երկրագործական դաշտեր սրսկող օդաչուի մը հետ: «Անոնք շատ ցած կը թռչին, կը զարնուին շէնքերու եւ ելեկտրական թելերու: Տեղ չունին թակարդէ մը դուրս գալու եւ տեղ չունին գահավիժող անկում մը շրջելու», կը գրէ ան: Ասիկա շատ վտանգաւոր գործ մըն է: Այնքա՛ն, որ նման օդաչուի մը կեանքի միջին տեւողութիւնը 5 տարի է: Ապա Տիար կը խորհրդածէ Ռամի քաղցր ու դառն ընտրանքին մասին եւ կը գրէ.

«Նախաճաշի պահուն իրեն հարցուցի, թէ որքա՞ն ժամանակէ ի վեր կը սրսկէր ցանքերը: «Չորս տարի,- պատասխանեց ան, եւ թիւը պահ մը օդին մէջ ինկաւ մեր միջեւ:- Գիտես, որ օր մը պիտի մեռնիս թռչելու ժամանակ,- աւելցուց ան: Ընդունած ենք: Ասիկա մաս կը կազմէ մեր գործին»: Այժմ կը մտածեմ, թէ ցանքերը սրսկող այս օդաչուն 20-ական տարիքի մէջ ըլլալով` ընդունած էր պարզապէս այն, թէ նման բաներ պէտք էր ըսէր, մինչդեռ ներքուստ ան գրաւը դրած էր վտանգը շրջանցելու վրայ: Կ՛ենթադրեմ, թէ Ռամ եւս կը գիտակցէր այս իրողութեան: Սակայն չեմ գիտեր, թէ ի՛նչ կը զգար: «Կ՛արժէ՛-, ըսած էր ֆրանսացի առաջին օդաչուներէն` Մերմոզ, որ Անթուան տը Սենթ Էկզիւփերիի բարեկամն էր:- Կ՛արժէ՛ վախճանական ջախջախումը: Ռամի օդանաւը ջախջախուեցաւ Յորդանանի Հիւսէյն թագաւորին դիմաց, օդանաւային աճպարարութեան մը ժամանակ: Օդանաւը ոլորապտոյտ գահավիժեցաւ եւ չյաջողեցաւ վերագտնել իր հաւասարակշռութիւնը: Անիկա ուղիղ քթին վրայ սուզուեցաւ, խրեցաւ գետնին եւ պայթեցաւ»:

Մեկնելով մշակութային մեր զգացողութենէն, ուր շօշափելի արուեստը կ՛օգտագործենք մենք մեզ խարսխելու համար ներկային մէջ, մեր մէջ եւ կեանքին մէջ, Տիար իրեն յատուկ նրբութեամբ եւ կեանքի իմաստին առկախ թելերը քաշելով` հարցականի տակ կ՛առնէ մեր հիմնական ըմբռնումները, ինչ որ միաժամանակ կ՛անհանգստացնէ մեզ եւ գեղեցկօրէն կ՛ազատագրէ:

«Ջինջ ըլլալու համար պէտք չէ բաժնուիլ տիեզերքէն, այլ պէտք է աւելի խորանալ անոր մէջ», ըսած է ֆրանսացի փիլիսոփայ Թեյեր տը Շարտան: Դժուար է պատկերացնել աւելի խոր թափանցում մը տիեզերքի մէջ, քան` Ռամի վերջին խորասուզումը իր օդանաւով, կամ` անոր աննկարագրելի, անասելի, անանձնական թռիչքին արձանագրութիւնը օդին մէջ, ապա` անոր ջնջումը: Արուեստի որեւէ այլ ձեւ կրնայ յաւիտենական ըլլալ: Բայց ես չեմ կրնար յիշել Ռամի գծած շարժումներու շարքերէն որեւէ մէկը: Ան յանպատրաստից շարժումներ կը կատարէր օդին մէջ: Երբ Քրիսթօ շէնքերը կը պատէ ծածկոյթով կամ ամբողջ նաւահանգիստ մը` ներկով, մենք կը բաժնենք անոր դիպուկ եւ բուռն այն գիտակցութիւնը, թէ` իր ստեղծած գործը քանի մը օրէն պիտի չքանայ: Ռամի օդանաւը ժապաւէն մը ձգեց տիեզերքին մէջ. ժապաւէն մը, որուն վերջաւորութիւնը քակուեցաւ յիշողութեան մէջ, իսկ սկիզբը բացուեցաւ իբրեւ անակնկալ: Թերեւս ան պիտի ընդունէր, թէ ինչ որ կ՛ընէր, արուեստ կարելի էր կոչել, սակայն կը կարծեմ, թէ ան գաղափարը պիտի ընկալէր հասարակաց սխալ իմաստով, որուն համաձայն, արուեստը կարողութեան մը վերջին ծայրայեղութիւնն է: Ռամ ընթացաւ կարելիին ուղղութեամբ, յայտնաբերեց զայն եւ լարեց զայն դէպի վայրէջք: Ան իր շլացուցիչ խորասուզումը կատարեց մէկ շունչով: «Աշխարհը  գրաւուած է, եւ գրաւուած է Բացարձակով,- գրած է տը Շարտան:- Ասիկա տեսնելը ազատագրուիլ կը նշանակէ»:

Բառերով կարելի չէ նկարագրել, թէ որքա՛ն հոյակապ եւ որքան կենսական է «Տը ռայթինկ լայֆ»-ը` իր ամբողջութեան մէջ:

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )