«Մենք Պէտք է Ստեղծենք Անվտանգութեան Այլընտրանքներ». Հարցազրոյց Արտակարգ Եւ Լիազօր Դեսպան, «Մոտուս Վիվենտի» Կենտրոնի Ղեկավար Արա Պապեանի Հետ

Հարցազրոյցը` ՄԱՐԻՆԷ ՄԱՐՏԻՐՈՍԵԱՆի

ՀԱՐՑՈՒՄ.- Պարոն Պապեան, վերջին ժամանակաշրջանում շատացել են Ազրպէյճանի կողմից ռազմաշունչ յայտարարութիւնները պատերազմը վերսկսելու մասին: Պատերազմը վերսկսելու հաւանականութիւնն արդեօ՞ք այդքան մեծ է:

ՊԱՏԱՍԽԱՆ.- Եթէ մենք յարաբերական առումով նայենք, 2013, յատկապէս 2014թ. ամենավտանգաւոր ժամանակաշրջանն է, յատկապէս Սոչիի Ողիմպիականի օրերին կ՛անցնենք վտանգի գագաթնակէտին, որովհետեւ Ողիմպիականը այն յարմար առիթն է, երբ ուզում ես պլից քրիք անես, եւ աշխարհը շեղուած է: Յիշենք, որ նոյնը տեղի ունեցաւ վրացիների պարագայում: Կարծում եմ` սա Ազրպէյճանի վերջին հնարաւորութիւնն է, քանի որ յատկապէս 2014թ. էականօրէն կրճատուելու են նաւթի եկամուտները, թէեւ Ազրպէյճանն ունի կազի հսկայական պաշարներ, բայց կազի եկամուտները դեռեւս չեն լինի, որովհետեւ դեռ պէտք է լինեն ներդրումներ, այսինքն ստեղծւում է մի արանք, որը Ազրպէյճանի համար լինելու է ամենաթոյլ շրջանը, եւ ինքը պէտք չէ սպասի դրան: Միւս կողմից, երբ այդ կազի ներդրումները կատարուեն` «Պրիթիշ փեթրոլիում»-ը նոր կազամուղ կառուցի, Ազրպէյճանին ընդհանրապէս թոյլ չի տայ պատերազմ սկսել: Դրա համար նրանք պէտք է փորձեն դա անել մինչեւ «Պրիթիշ փեթրոլիում»-ի նոր ներդրումներ կատարելը: Եթէ, ենթադրենք, պատերազմ բռնկուեց, «Պրիթիշ փեթրոլիում»-ի ամբողջ ներդրումները` կազային, նաւթային աշտարակները, նաւթամուղը հողին հաւասարեցուեն, որոնց շուկայական գինը, ասենք, 10 միլիառ տոլար է, Ազրպէյճանը կարող է գնել «Պրիթիշ փեթրոլիում»-ից այդ թոյլտուութիւնը, այսինքն` աւերում է 10 միլիառը եւ այդքան գումար է վճարում, որպէսզի նորը կառուցեն: Կազի պարագայում 30 միլիառ ներդրում է կատարուելու, որն աւելի մեծ գումար է, եւ Ազրպէյճանը պատրաստ չի լինի դիմել այդ քայլին: Դա է պատճառը, որ պատերազմի հաւանականութիւն կայ, բայց հաւանականութիւն ասելով` չեմ ասում, թէ անպայման պատերազմ է լինելու, այսպէս ասած` պատերազմն սկսելու 70 առ հարիւրի հաւանականութիւն կայ:

Հ.- Յատկապէս վերջին մէկ տարուայ ընթացքում շատ է խօսւում հայ-ազրպէյճանական կարճատեւ պատերազմի մասին, ինչպէս եղաւ Վրաստանի դէպքում: Դուք հաւանական համարո՞ւմ էք, որ եթէ պատերազմը վերսկսուի, ապա կարճատեւ կը լինի:

Պ.- Դա պիտի լինի կարճ պատերազմ` պլից քրիք` մի շարք պատճառներով. այս պատերազմը առաջին մի քանի օրուայ ընթացքում այնքան մարդկային եւ նիւթական միջոցներ է ոչնչացնելու, որ  կողմերը նման թափով երկարատեւ պատերազմ չեն կարող ունենալ: Միւս կողմից` աշխարհը կը սկսի միջամտել եւ կը ստիպի դադարեցնել պատերազմը, քանի  վտանգը կը մեծանայ դրանով: Պատահական չէ, որ ես խօսեցի Սոչիի Ողիմպիականի մասին, քանի որ Ազրպէյճանին ձեռնտու է այնպիսի շրջան, որպէսզի ինքը կարողանայ աւելի քիչ ուշադրութիւն ուղղի իրեն: Ազրպէյճանն առաջին հարուածով պիտի ոչնչացնի եւ յաջողութեան հասնի, եթէ չկարողացաւ, շատ վատ կը վերջանայ իր համար, որովհետեւ մենք արդէն կը դիմենք այն քայլին, որ ոչնչացնենք Ազրպէյճանի բոլոր ենթակառոյցները: Սառը պատերազմի ժամանակ եւս կար «զսպման» քաղաքականութիւնը, ինչո՞ւ էր ամէն կողմը 20-28 հազար հիւլէական հրթիռ պահում, որ եթէ դու անգամ առաջին հարուածով ոչնչացնես իմ հզօրութիւնը, գոնէ մի քանի հարիւր հատ հիւլէական ռումբ ունենամ, որպէսզի քեզ ոչնչացնեմ: Նոյնն էլ մենք պէտք է Ազրպէյճանին ասենք, որ եթէ անգամ առաջին հարուածով քեզ յաջողուեց ոչնչացնել ինչ-որ բնակավայրեր, Ստեփանակերտը եւ այլն, եւ տասնեակ հազարաւոր զոհեր տաս, դու լաւ իմացիր, որ առնուազն մի քանի անգամ աւելին դու ես ստանալու, որովհետեւ մենք էլ Կիրովապատը (Գանձակ, Ա.) հողին կը հաւասարեցնենք, եթէ դու ոչնչացնես Ստեփանակերտը, իսկ  Գանձակն աւելի մեծ քաղաք է, եթէ դու մի ռումբ նետես Երեւանի վրայ, ապա իմացիր, որ մենք էլ Պաքուն հողին կը հաւասարեցնենք: Դա պէտք է ասուի, եւ այստեղ արդէն քաղաքական բարեկրթութեան հարց չկայ, քանի որ  վիճակը շատ ծանր է:

Հ.- Պարոն Պապեան, բանակցութիւնները սպառուե՞լ են:

Պ.- Բանակցութիւնները չեն սպառուել: Բանակցութիւնները չեն կարող արդիւնք տալ, եթէ կողմերը չեն ուզում  հասնել արդիւնքի: Ազրպէյճանն այսօր շատ աւելի կոշտ դիրքերից է խօսում, քան մի տարի առաջ, եւ գնալով իր դիրքորոշումն աւելի է կոշտացնում: Ազրպէյճանն ասում է` տուէք Ղարաբաղը, ինչը նրա նուազագոյն պահանջն է, եւ անընդհատ խօսում է Երեւանի խանութեան, Զանգեզուրի պատմական հողերի մասին: Ես վստահ եմ, եթէ մենք ասենք` «Ղարաբաղը` քեզ», դրանով հարցը չի փակուի: Ընդհանրապէս թուրքական քաղաքականութիւնը, որը եթէ բաժանենք Թուրքիայի եւ Ազրպէյճանի` Հայաստանը թոյլ, խոցելի պահելու մէջ է, եւ Ղարաբաղի հարցը պատրուակ է իրենց համար, այն բուն պատճառը չէ, միւս կողմից` իրենք չեն ցանկանում, որ Հայաստանը պահանջատիրական դիրքերի գայ Ազրպէյճանի նկատմամբ, որովհետեւ հասկանում են, որ դրանով Հայաստանը կը հզօրանայ: Ազրպէյճանը պիտի իմանայ, որ պատիժն անխուսափելի է, որ ինքն անպայման հակահարուած է ստանալու: Խնդիրը շատ պարզ է. եթէ Ազրպէյճանը ռումբ գցի Երեւանի վրայ, Հայաստանը տասն անգամ աւելի շատ ռումբ կը գցի Պաքուի համար: Ինչի՞ է Ազրպէյճանը «Սմերչ» գնել, ինչը բոլորին հասկանալի է: «Սմերչ»-ն առել է ոչ թէ զօրքի, այլ խաղաղ բնակչութեան դէմ կիրառելու համար: Մեր զօրքը սահմանի երկայնքով թելի նման է, որը շարուած է խրամատներում, որը պէտք է ցրեն պատերազմի ժամանակ, այսինքն` դա ճակատ կազմած բանակ չի, ուր ամէն կողմից կէս կամ մէկ միլիոն զինուոր է կռւում, որ գցես նրանց վրայ, եւ ոչ ոք «Սմերչ»-ով  չի խփի  15 հոգանոց դիրքին: Կամ Ռուսաստանը ո՞ր օրուայ դաշնակիցն է, որը Ազրպէյճանին վաճառել է զէնք, որը կիրառուելու է խաղաղ բնակչութեան դէմ: Այսինքն յստակօրէն Ստեփանակերտը դնում ես հարուածի տակ, իսկ Ստեփանակերտից դէպի միւս սահմանային գիծ 40 քիլոմեթր չկայ:

Հ.- Իսկ Ռուսաստանում հայ վարորդ Հրաչեայ Յարութիւնեանի հետ տեղի ունեցած դէպքը որքանո՞վ կարող է սրել Հայաստան-Ռուսաստան յարաբերութիւնները:

Պ.- Սա պայմանաւորուած էր մթնոլորտով: Պատահական չէր, որ ռուսները սրեցին այդ հարցը, քանի որ ակնյայտօրէն սրուած էր հարցը: Երբ մէկ-երկու տարի առաջ Քրասնոտարում հեղեղներ եղան, քաղաքներ սրբեցին-տարան, այսքան աղմուկ չհանեցին: Կարծում եմ` եթէ զէնքի վաճառքի խնդիրը չլինէր, վարորդի հետ կապուած հարցը սուր չէր ընդունուի: Դա, այսպէս ասած, վերջին կաթիլն էր: Ժողովուրդը լարուած էր: Նոյնը պատահում է  առօրեայ կեանքում, երբ մի փոքր բանից լարուած, ջղայնացած տուն ես գնում, եւ տանը մի փոքր բանը կարող է առաջացնել պայթուն: Այսինքն այդ դժգոհութիւնը կուտակուել էր հայերի մէջ: Կամ` երբ գժտւում ես քո ընկերոջ հետ, դա միանգամից չի լինում, անում է քայլեր, որոնք ներում ես, սակայն այդ ամէնը կուտակւում է քո մէջ, որը մի օր պայթում է: Նոյնը տեղի է ունենում երկրների միջեւ: Ռուսաստանն արելէ բաներ, որ մենք անընդհատ կուլ ենք տուել եւ ներել ենք: Գիտէք` Ռուսաստանը կազի գին է բարձրացրել, ինչը հասկանալի է, քանի որ փող է, բայց այլ է արեան հարցը, մարդկային կեանքի հարցը: Եթէ պատկերացնենք, որ հազարաւոր, գուցէ տասնեակ հազարաւոր մարդկային կեանքեր են զոհուելու  այդ կռուի պատճառով, յատկապէս մեր նման երկրի համար դա թիւ է: Ղարաբաղեան պատերազմի ժամանակ վեց հազար զոհ ենք տուել: Անցել է քսան տարի, բայց ուշքի չենք գալիս: Աստուած չանի, իսկ եթէ 60,000 զոհ լինի, ո՞նց ենք դուրս գալու դրա տակից: Իմ կարծիքով, միակ բանը դա յստակ յայտարարել եւ միջոցներ կիրառելն է, որ պատիժն անխուսափելի է Ազրպէյճանի համար:

Հ.- Իսկ արդեօ՞ք այս դէպքում Հայաստանը կը մնայ առանց դաշնակիցների: Ռուսաստանը, փաստօրէն, աւելի շատ տրամադրուած է Ազրպէյճանի նկատմամբ:

Պ.- Եկէք` ինքնախաբէութեան չգնանք: Ռուսաստանը պաշտօնապէս յայտարարել է, որ ինքը երաշխաւորում իր պատկերացմամբ  Հայաստանի անվտանգութիւնը, իսկ Հայաստան ասելով` նկատի ունի Հայաստանի Սովետական Սոցիալիստական Հանրապետութիւնը: Ռուսաստանը չի ասել, թէ մեզ կը պաշտպանի: Հնարաւոր է, որ Ռուսաստանը զսպի Թուրքիային, բայց դա էլ չենք կարող ասել, քանի որ եթէ Նախիջեւանի կողմից  յարձակում լինի, հարց է`  Ռուսաստանն արդեօ՞ք  այդ սահմանը պահելու է: Ռուսաստանը պաշտօնապէս երաշխաւոր է հանդիսանում Թուրքիա-Հայաստան սահմանին, բայց ոչ` Նախիջեւան-Հայաստան: Այստեղ կան անորոշ եւ մտահոգիչ բաներ, եւ միայն թղթին ամրագրուած պարտաւորութիւնը չէ: Սումկայիթի կամ Պաքուի պարագայում կենտրոնական իշխանութիւնը միանշանակ պարտաւորութիւն ունէր  պաշտպանել սեփական քաղաքացիներին, բայց մենք տեսանք, որ դա չարուեց, իսկ չարուեց տարբեր պատճառներով` գուցէ անփութութիւն էր, եւ երեք օր ուշացաւ: Եթէ այս դէպքում ռուսները երեք օր ուշանան, ի տարբերութիւն Սումկայիթի, մի քանի հազար զոհեր, տասնեակ հազարաւոր զոհեր են լինելու:

Հ.- Պարոն Պապեան, Միացեալ Նահանգների արտաքին գործերի նախկին նախարար Հիլըրի Քլինթընը Հայաստան կատարած վերջին այցի ժամանակ յայտարարել էր, որ ղարաբաղեան հարցը ռազմական ճանապարհով չի կարող լուծուել, միւս կողմից էլ վերջերս Ազրպէյճանում Ֆրանսայի դեսպանը նշել էր, որ ղարաբաղեան հարցը պէտք է լուծուի խաղաղ ճանապարհով: Միջազգային կառոյցները, կարծես, տրամադրուած են, որ հարցը լուծուի խաղաղ ճանապարհով, բայց արդեօ՞ք  յիշեալ հարցը խաղաղ ճանապարհով լուծելու ուղիներ կան:

Պ.- Իրենք որպէս սկզբունք են ասում, որ հարցը պէտք է լուծուի խաղաղ ճանապարհով: Կարծում եմ` ե՛ւ Միացեալ Նահանգներ, ե՛ւ Եւրոպան հաւատարիմ են իրենց ասածներին: Օրինակ, իրենք մեր տարածաշրջան զէնք չեն մատակարարում: Ռուսաստանն է զէնք մատակարարում: Իրենց ձեռնտու է խաղաղութիւնը, որպէսզի նաւթ, կազ ստանան: Խաղաղութեան մէջ իրենք մրցակից են Ռուսաստանին եւ յաղթող են, պատերազմի դէպքում` մրցակից են Ռուսաստանին եւ պարտուող են:  Դա է պատճառը, որ Ռուսաստանին ձեռնտու է պատերազմը, իսկ Միացեալ Նահանգներին եւ Եւրոպային` ոչ:  Ես վախենում եմ, որ 20թ. կրկնուելու է այստեղ, երբ ռուսները թուրքերին զինեցին, յարձակում կազմակերպեցին մեզ վրայ, յետոյ եկան մեզ փրկեցին, որպէսզի մենք իրենց երախտապարտ լինենք: Հիմա նոյն բանն է` իրենց զէնք են տալիս Ազրպէյճանին, յարձակման են մղում մեզ վրայ, իսկ Թուրքիային էլ այնպէս են անում, որ սպառնայ, որպէսզի մենք յայտնուենք այնպիսի մի վիճակում, որ ելք չունենանք, եւ միակ ելքը լինի ռուսների «ոտքերն» ընկնելը: Հիմա այդ քաղաքականութիւնն է տարւում: Իրենք չեն թողնում, որ մենք այլընտրանք ունենանք: Վտանգը դրա մէջ է: Այդ հաղորդագրութիւնը եղաւ, եւ շատերը դրան ուշադրութիւն չդարձրեցին, որ Եւրոպան մեզ մեծաքանակ հակահրասայլային հրթիռներ մատակարարեց այն բանից յետոյ, երբ ռուսները հրասայլեր եւ զրահամեքենաներ մատակարարեցին Ազրպէյճանին: Հետեւաբար կարեւորը ոչ թէ խօսքերն են, այլ` գործերը: Հայաստանի պարտութիւնը պէտք չէ Եւրոպային: Արեւմուտքի վերաբերմունքը Ռուսաստանի հանդէպ գրեթէ նոյնն է, ինչպէս մեր վերաբերմունքը` Թուրքիայի  նկատմամբ:  Հետեւաբար Ռուսաստանը չէզոքացնելն ու խեղճացնելը մտնում է Արեւմուտքի  ընդհանուր քաղաքականութեան մէջ: Ռուսական ազդեցութիւնը խարսխուած է նաւթի ու կազի արտահանման վրայ, եթէ կտրեն կազի ու նաւթի արտահանումը, Ռուսաստանը կը խեղճանայ, ինչը մի անգամ փորձուել է կորպաչովեան տարիներին, երբ Խորհրդային Միութիւնը «նստած» էր նաւթի վրայ, նաւթի գինը դարձրեցին 8 տոլար, եւ երկիրը քանդուեց: Երբ Կորպաչովին մեղադրեցին երկիրը քանդելու համար, նա նշեց, որ եթէ  ձեր օրօք էլ նաւթի գինը  գցեն,  ի՞նչ պէտք է անէք: Եթէ նաւթի գինը դարձնեն 100 տոլար, Ռուսաստանը լուրջ խնդիրներ կ՛ունենայ, իսկ եթէ յանկարծ այդ գինը հասաւ 40-ի, Ռուսաստանը կը կործանուի: Բայց նոյն Եւրոպան  ստիպուած կազ ու նաւթ է առնում Ռուսաստանից: Ստացւում է, որ  նա ֆինանսաւորում է իր հակառակորդին: Դրա համար էլ նա ուզում է ուրիշ տեղից առնել այդ կազն ու նաւթը, որպէսզի Ռուսաստանից քիչ գնի: Կարծում եմ` այլընտրանքային տարբերակը այն կը լինի, որ նա իր յարաբերութիւնները լաւացնի Իրանի հետ` որպէս ռուսականի հակակշիռ: Սակայն Իրանի հետ չի ստացւում, քանի որ կայ Իսրայէլի գործօնը, հետեւաբար մնում է Կասպիականի  նաւթը: Իսկ այդ դէպքում պէտք է կազամուղ, նաւթամուղ կառուցուի, իսկ եթէ ռմբակոծութեան պատճառով դա վերացուի, ապա Ռուսաստանը եւս հինգ տարի կը մնայ կազի, նաւթի մենաշնորհեալ մատակարարը Եւրոպային: Պատերազմողը պէտք է հաւատայ իր մկաններին, որ գնայ պատերազմի, եթէ չունենայ էական գերակայութիւն, պատերազմի չի գնայ: Իսկ Ռուսաստանը զէնք մատակարարեց Ազրպէյճանին, որպէսզի Ազրպէյճանը ուժեղ լինի եւ յարձակման գնայ Հայաստանի վրայ:

Հ.- Լա՛ւ, իսկ ի՞նչ պէտք է անի Հայաստանը:

Պ.- Հայաստանը շատ բան պիտի արած լինէր: Պէտք էր Ռուսաստանին չտար ելեկտրամատակարարման ցանցը, կազամուղը, այսինքն քաղաքականութիւնը  չի արւում մէկ օրուայ համար: Քաղաքականութիւնը շատ պարզ է` այլընտրանքների ստեղծում: Հիմա մենք պէտք է ստեղծենք այլընտրանքներ` անվտանգութեան այլընտրանքներ: Արդեօ՞ք կարող ենք միայն ռուսական ռազմական խարիսխով բաւարարուել` որպէս անվտանգութեան այլընտրանք: Կարծում եմ` ո՛չ, քանի որ եթէ Ռուսաստանը յայտարարում է, թէ զէնք վաճառել է պիզնըսի նպատակով, նոյն յաջողութեամբ էլ վաղը կարող է Հայաստանը վաճառել: Այսինքն Թուրքիան Ազրպէյճանի հետ 40 միլիոն տոլար տայ` ասելով, որ չխառնուի կռուին, ու թէպէտ ռազմական խարիսխ ունի Գիւմրիում, չխառնուի, եւ թող 5 օր յետոյ գայ ու «փրկի»: Նկատի ունեմ այն, որ մէկ ռազմական խարիսխ քիչ է, պէտք է այլընտրանք ստեղծել:

Երեւան-Պէյրութ

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )