«Ազդակ»` Ութսունվեց Տարիներու Ծառայութեան Ընդմէջէն. Հայ Կեանքը Գամիշլիի Մէջ` 1950-ական Տարիներուն

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Ճեզիրէի գլխաւոր քաղաք Գամիշլիի մէջ հայեր բնակութիւն հաստատած են քաղաքի կազմաւորման սկզբնական շրջանէն` 1920-ական տարիներէն սկսեալ: Գամիշլիի հայութիւնը արագօրէն բարգաւաճեցաւ եւ քաղաքին շրջակայքը հայաբնակ գիւղեր կազմաւորուեցան: «Ազդակ», 2-էն 9 հոկտեմբեր 1954-ի թիւերով եւ յաջորդական թղթակցութիւններով անդրադարձած է Գամիշլիի եւ ընդհանուր առմամբ Ճեզիրէի հայ կեանքի տարբեր երեւոյթներուն:

Համադրելով, կը ներկայացնենք Գամիշլիի հայ կեանքը` 1950-ական տարիներու տուեալներով:

 ***                  

Ճեզիրէի ամենամեծ քաղաքն է Գամիշլի, ոչ միայն բնակչութեան հոծ զանգուածներուն համար, այլ` իր ընդարձակութեան եւ առեւտրական կեդրոն հանդիսանալուն հետեւանքով: Ճաղճաղի վրայ հիմնուած այս քաղաքը միշտ մակընթացութեան մէջ է եւ հետզհետէ հաւանականութիւններ կը ներկայացնէ Սուրիոյ առաջնակարգ քաղաքներէն մէկը դառնալու: Հողաշէն տուներն ու խանութները փոխարինուած են կրաղիւսէ կառուցուած արդիական շէնքերով:

Ժամանակին, տեղւոյն բնակչութիւնը որպէս ըմպելի կը գործածէր Ճաղճաղի պղտոր ջուրերը, այդ պատճառով ալ հազարաւորներ կը մեռնէին, սակայն յետոյ բնակչութեան արգիլուեցաւ այդ ջուրը գործածելը եւ հրահանգուեցաւ իւրաքանչիւր բակի մէջ ջրհոր բանալ, որպէսզի ժողովուրդը ձերբազատուի մահաբեր հիւանդութեան սպառնալիքներէն: Տեղւոյն կառավարութիւնը զտարան մը կառուցեց եւ սկսաւ ջրաբաշխութեան աշխատանքին: Արդէն իսկ շատ մը բնակարաններ ստացած են իրենց մաքուր ջուրերը. մօտիկ ապագային մէջ, ամբողջ քաղաքը կարելիութիւններ պիտի ունենայ կառավարութեան ընծայած դիւրութիւններէն օգտուելու:

Գամիշլի խառն բնակչութիւն ունի, զուրկ միատարր զանգուածներէ. հոն կան 1600 տուն սուրիան-եագուպիթներ, 100 տուն սուրիան կաթոլիկներ, 70 տուն քաղդէացիներ, 60 տուն աշուրիներ եւ 12 հազար արաբ եւ քիւրտ մահմետականներ: Ֆրանսացիներու ժամանակ 300 տուն աշուրիներ ալ Իրաքէն գաղթած եւ Խապուրի եզերքը հաստատուած են, հոն հիմնելով մի քանի գիւղեր: Գամիշլիի շրջակայքը գտնուող անապատներու մէջ կը գտնուին նաեւ Թայ, Ճիպուրի եւ Շամմար արաբ ցեղախումբերը:

Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ պատկանող զաւակներու թիւը 12 հազարի կը հասնի: Այս թիւը նախապէս աւելի նուազած էր, մանաւանդ ներգաղթի օրերուն, երբ ժողովուրդը խուճապի մատնուած էր հայրենիք երթալու նպատակով եւ իր տունն ու տեղը ծախած, փայլուն գործը ձգած եւ հեռացած էր աւելի մեծ կեդրոններ, այն յոյսով, որ առիթ պիտի ունենայ իր երազած հայրենիքը տեսնելու:

Չիչէքլիի կառավարութեան օրով, հեռաւոր գիւղերու կարգ մը ընտանիքները ապրելու աննպաստ գտնելով իրենց բնակած վայրերը, լքած եւ Գամիշլի հաստատուած են իրենց զաւակներուն ապագան ապահովելու մտադրութեամբ: Ասկէ զատ շատ մը ընտանիքներ եւ անհատ արհեստաւորներ, նկատի ունենալով քաղաքի փայլուն ապագան, փութացած են հոս եւ գործի ձեռնարկած, այդ ձեւով բազմապատկելով տեղւոյն բնակչութեան թիւը:

Գամիշլիի շրջակայքը 350 տուն հայեր ալ կան, որոնք ընդհանրապէս քրտախօս են. այս վերջիններն են, որ հիմնած են հետեւեալ զուտ հայկական գիւղերը` Հալլիքօ, Տըպպանտ, Ջուխա, Մասսատա, Ճինէտիէ, Տէյյօ, Զնտա, Ապուլ Ճէլալ եւ Միւլլիւք Սէրայ: Հայ բնակիչները հողատէրերու ենթակայ են, անոնց արտերը կը վարեն եւ այդ ձեւով կ՛ապրին. ասկէ կը հետեւցուի, որ շատ ալ նախանձելի վիճակ մը չունին, տրուած ըլլալով որ իրենց տնտեսական կացութիւնը կախում ունի հողատէրերու քմայքէն: Ահա այս անստոյգ կացութիւնն է, որ դժգոհութիւններ առաջացուցած է հայ գիւղացիներու մօտ:

Մօտ 90 տուն հայ կաթոլիկներ հաստատուած են հոս. ունին իրենց եկեղեցին եւ առաջնորդարանը, ինչպէս նաեւ իրենց զաւակներուն համար` դպրոց մը: Բողոքականներ շատ քիչ են, հազիւ քանի մը ընտանիքներէ կը բաղկանան անոնք:

Տեղւոյն հայ բնակչութիւնը զանազան գաւառներէ եկած են. կան` ատանացիներ, քրտախօս պշէրէկցիներ, տիգրանակերտցիներ եւ շրջակայի հայեր, այնթապցիներ, մարաշցիներ, տէօրթ-եոլցիներ, ուրֆացի եւ կարմուճցիներ, իսկ Տարօն-Տուրուբերանի շրջանէն` 110 ընտանիք, որոնք եկած են Մուշէն, Սասունէն, Սղերդէն, Կէնճէն, Վարդոյէն, Պուլանուխէն եւ Խնուսէն: Այս վերջինները ունին Հայրենակցական Միութիւն մը 85 անդամէ եւ 95 անդամուհիներէ բաղկացած: Գամիշլիի ուրֆացիներն ու կարմուճցիները միասնաբար հայրենակցական միութիւն մը կազմած են 80 անդամներով. թէպէտ ասկէ առաջ գոյութիւն ունեցած է, բայց ժամանակ մը անկազմակերպ վիճակի մէջ մնալուն, վերակազմուած է եւ 7 անդամէ բաղկացեալ վարչութիւն մը ընտրուած է, բոլորն ալ թարմ ու աշխատելու ատակ ուժերէ: Վարչութիւնը կատարած է մի քանի հասութաբեր ձեռնարկներ, յուշապատումի ձեռնարկին մասամբ նպաստած ու հայրենակից չքաւորներու եւ հիւանդներու օժանդակած է նիւթական թէ բարոյական գետնի վրայ: Ունի ծրագիրներ, եռուզեռ մը ստեղծելու երիտասարդութեան մէջ. միայն թէ կը սպասուի երիտասարդներու հունձքի եւ ցանքի աշխատանքէն վերադառնալուն: Միութեան անդամներէն մօտ 40 հոգիներ արդէն իսկ ՀՄԸՄ-ի անդամներ են:

Ազգային վարժարանը ունի 700 երկսեռ աշակերտութիւն մը, 22 պաշտօնեայով: Պետութիւնը կը տրամադրէ արաբերէնի համար 2 ուսուցիչներ: Կրթական մշակներու վերոյիշեալ թիւին կէսէն աւելին կը կազմեն այր ուսուցիչներ: Դպրոցը տնօրէն չունի, հայր սուրբը պիտի ստանձնէ առժամաբար այդ պաշտօնը: Պիւտճէն 35.000 ս. ոսկիի բարձրացած է, դուրսէն ո՛չ մէկ նպաստ, ինքնաբաւ ըլլալուն հետեւանքով: Դպրոցէն ներս սաներ կը պահեն` Օգնութեան խաչը, Աղքատախնամը, Տարօնի Հայրենակցական միութիւնը, ՀԲԸՄ-ը եւ այլ միութիւններ: Պիւտճէին մնացած գումարը կը գոյացուի այլեւայլ ձեռնարկներէ եւ աշակերտներու կրթաթոշակներէն:

Քաղաքին մէջ դպրոցներ ունին նաեւ հայ կաթոլիկները, սուրիան բողոքականները, սուրիան օրթոտոքսները (նախակրթարանի բաժին եւ երկրորդական վարժարան), սուրիան կաթոլիկները, քաղդէացիները, իսկ պետութիւնն ալ ունի 2 նախակրթարան, աղջկանց եւ մանչերու համար:

ՀՄԸՄ.- Ունի 200 անդամ. վարչութիւնը կը բաղկանայ 11 անձերէ, բացի ակումբի վարչութենէն, որ 5 անդամ կը հաշուէ: Բոլոր անդամներն ալ ակումբ կը յաճախեն, որովհետեւ ժամանցի եւ ընկերական ժամադրավայր մը դարձած է, անդամները փոխանակ ժամանակը կորսնցնելու, հոն կը համախմբուին` թղթախաղի եւ նարտի սեղաններուն շուրջ եւ իրենց ընկերներուն հետ հաճելի ժամեր անցնելէ, եւ զովացուցիչներ առնելէ ետք, կը վերադառնան իրենց տուները: Ակումբը սեփականութիւնն է միութեան: Ծրագրուած է հողաշէն սենեակները փլել եւ քարաշէն մեծ սրահ մը կառուցանել: Օգնութեան խաչի հետ միասնաբար, պիտի ձեռնարկեն մօտ օրէն հանգանակութիւն մը, գլուխ հանելու համար կենսական այս գործը:

ՀՄԸՄ-ը ունի պասքեթի խումբ մը 22 մարզիկներէ բաղկացեալ. քաղաքի առաջնակարգ խումբերէն մէկը դարձաւ այս վերջին տարիներու ընթացքին, շնորհիւ վարչութեան ձեռք առած միջոցներուն: Ֆութպոլի երկրորդական կարգի խումբը, վերջին միջմասնաճիւղային մրցումին ախոյեան բաժակը ստացաւ: Ուժ պիտի տրուի նոր մարզիկներ պատրաստելու: Սկաուտական կազմը կը սպասէ նոր տարազներու շինութեան: Յանձնախումբ մը կազմուած է, որ հոգ տանի եւ մարզէ սկաուտութիւնը:

ՕԳՆՈՒԹԵԱՆ ԽԱՉ.- Ունի 169 անդամ-անդամուհիներ (36-ը միայն այրեր են), բաժնուած 6 խումբի: Արծուիկներու թիւը կը հասնի 30-ի: Նախորդ երկամեակին անդամուհիներու թիւը հազիւ 165-ի կը հասնէր: Վերջին երկամեակի ընթացքին 333 աղքատներու նպաստած է եւ առողջապահական ծախքերուն համար վճարած` 364 ս. ոսկի: 1952-1953-ի տարեշրջանին, տեղւոյն ազգային վարժարանին մէջ պահած է 40 սան-սանուհիներ, իսկ 1953-1954-ին` 73: Ա. շրջանին վճարած է 1200 ս. ոսկի, իսկ երկրորդին 2200 ս. ո.: Հալէպի Քարէն Եփփէ ճեմարանի մէջ ունի 3 ուսանող, 600 ս. ոսկի կրթաթոշակ, ուրեմն յիշեալ երկամեակի միջոցին, դպրոցներու վճարած է 4200 ս. ոսկի, գրենական պիտոյքներու փոխարժէքին հետ միատեղ:

Օգնութեան խաչը յաճախ կը կազմակերպէ դասախօսական ժողովներ, վիճակահանութիւն, պաղպաղակի սեղան եւ այլ հասութաբեր ձեռնարկներ: Ազգայիններուն կը յղէ շնորհաւորական քարթեր, տարին անգամ մը ծոմապահութեան աւանդական հանգանակութիւնը կատարելէ ետք, կը ձեռնարկէ նաեւ ցորենահաւաքութեան օրինակելի գործին: Վերջին երկու տարիներու ընթացքին աւելի քան 100 պարկ ցորեն հաւաքուած եւ Հալէպի պատսպարանին ղրկուած է իբր պարէն հոն ճաշող աղքատ սաներու:

Ելքը եղած է մօտ 6500 ս. ոսկի. նոյնքան ալ գրեթէ մուտք: Օգնութեան խաչը ծրագրած է այս շրջանի համար եւս ունենալ պատսպարան մը, որուն իրագործումը մօտիկ ապագային պիտի իրականութիւն դառնայ, նկատի ունենալով ժրաջան վարչականներու մեղուաջան աշխատանքը:

ՊԱՏԱՆԵԿԱՆ ՄԻՈՒԹԻՒՆ.- 42 պատանիներ գործօն դեր մը կը կատարեն տեղւոյն ակումբէն ներս: Պատանիներու վարիչը, ինչպէս անցեալի մէջ, հոգեկան եւ ֆիզիքական զարգացման համար ոչ մէկ ջանք կը խնայէ: Ազգային բոլոր տօնակատարութեանց մասնակցելէ զատ, կը կազմակերպեն հերթական դասախօսութիւններ, հրաւիրելով տեղւոյն ազգային վարժարանի ուսուցիչները որպէս դասախօս:

Պատանիներու գրադարանը ունի 350 ընտիր գիրքեր, շատ աննշան քանակ մը, որուն պատասխանատու պէտք է նկատուին տեղւոյն պատանիները, տրուած ըլլալով որ շրջանին մէջ ուսումնատենչ եւ ընթերցասէր անձերու նկատառելի թիւ մը կայ, որոնցմէ կարելի է ապահովել գրատունը լեցնելու չափ գիրքեր:

ՓՈԽԱՆՈՐԴԱՐԱՆ.- Ճեզիրէի շրջանի փոխանորդարանը Գամիշլի կը գտնուի. բոլոր ազգային գործերը կեդրոնացած են հոն, առաջնորդարանի չափ գործեր վարելով: Նկատելով որ Ճեզիրէի ամբողջ հայութեան թիւը 14.000-ի կը հասնի (Տէր Զօր, Ռաս-Ուլ-Այն, Տէրպէսսիէ, Հասաքէ, Ամուտա, Գամիշլի, Այն Տիվար, Տէրիք եւ այլ գիւղեր):

Վարչական, կրօնական, ազգային, դատական եւ յարաբերական բոլոր գործերը կեդրոնացած են Գամիշլիի փոխանորդարանը եւ անկէ` Հալէպի Ազգ. Առաջնորդարան: Փոխանորդարանի յարաբերութիւնները միշտ ալ լաւ եղած են ոչ միայն կառավարութեան պաշտօնեաներուն հետ, այլ նաեւ` օտար համայնքներու հետ:

Փոխանորդարանի շրջափակը շինուած է եւ ճամբու վրայ կառուցուած են 3 խանութներ, որոնցմէ մէկը շինել տուած է տիկին Արաքսի Ռշտունի հանգուցեալ Արուշ Խաչատուրեանի աղջիկը ի յիշատակ իր հօր:

Փոխանորդարանը եւ Օգն. Խաչը մասնաւորաբար ծրագրած են պատսպարան մը կառուցանել, հեռաւոր շրջաններէն չքաւոր սաներ պատսպարելու նպատակով: Պատսպարանի հողը գնուած է արդէն, դպրոցին մօտը գտնուող վայրի մը վրայ (40×40=1600 ք. մեթր տարածութեամբ): Մասնաւոր յանձնախումբ մըն ալ կազմուած է տեղւոյն ազգայիններէն, յարմար առիթով այս նուիրական գործը յաջողցնելու համար:

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԿԵԱՆՔ.- Առ հասարակ, նկատելով որ Գամիշլիի ժողովուրդը բարօր կեանքի չէ վարժուած, բառին արդիական իմաստով, հետեւաբար աւելորդ ծախսերու ալ չէ վարժուած. ժողովուրդը իր շահով կը բաւարարուի որքան ալ քիչ ըլլայ անիկա: Թէեւ աղքատներ ալ կան, բայց ընդհանրապէս ամէնն ալ զբաղում ունին եւ կը բաւարարուին իրենց առօրեայ հասոյթներով: Մեծահարուստներ չկան. գտնուած հարուստներն ալ հողատէրեր են: Մանուկ Խաչատուրեան եւ Տիգրան Նալպանտեան (թաղականութեան ատենապետ) հողատէրեր են: Մանուկ Խաչատուրեան ձեռնարկած է արդիական ջաղացքի մը շինութեան, որը իր տեսակին մէջ միակը պիտի ըլլայ ամբողջ Ճէզիրէի շրջանին մէջ:

Առ հասարակ ժողովուրդը հողագործութեամբ կը զբաղի, սակայն վերջերս թրաքթէօրներու եւ բաթէօզներու շատութեան պատճառաւ հողերը սկսած են նեղ գալ, ասոր հետեւանքով ալ ի վիճակի եղողները միայն պիտի կրնան այսուհետեւ շարունակել շահաբեր այս գործը:

Հայ գիւղացիութեան կեանքը այն չէ ինչ որ  էր ասկէ քանի մը տարիներ առաջ, որովհետեւ հողատէրերը այլեւս հող չեն տար անոնց, այլ կու տան հարուստներուն` աւելի նպաստաւոր պայմաններով, այդ պատճառաւ ալ գիւղացիները ստիպուած կ՛ըլլան այլ վայրեր գաղթելու: Կան առաջնակարգ արհեստաւոր մեքանիսիէններ, որոնց մասին ստորեւ պիտի արտայայտուինք:

Գամիշլիի մէջ կան երեք քահանաներ, կրօնական գործերը կանոնաւոր կ՛ընթանան, տօնական օրերու բոլոր հանդիսութիւնները մեծ շուքով կը կատարուին, իսկ յաւուր պատշաճի քարոզները կ՛ընէ Հայր Տաճատ Ծայրագոյն վրդ. Ուրֆալեանը:

ՀԱՅ ԱՐՀԵՍՏԱՒՈՐՆԵՐ.- Գամիշլիի մէջ կան բազմաթիւ հայ արհեստաւորներ, որոնք առաւել կամ նուազ համբաւ շահած են իրենց արհեստի մարզին մէջ. տրուած ըլլալով միւս արհեստները հասարակ դարձած են երկրի բոլոր քաղաքներուն մէջ եւ միակ կարեւորութիւն ներկայացնողը մեքենական աշխատանքի յառաջդիմութիւնն է, մենք ալ մեր կարգին պիտի ջանանք այս կարգի արհեստաւորներու լաւագոյններու մասին արտայայտուելու, քանի որ տեղացի եւ օտար լրագրողներն իսկ հետաքրքրուած ու մեծ գովասանքով խօսած են անոնց մասին գործատեղիներու նկարներով զարդարելով իրենց թերթերուն առաջին էջերը:

ՄՈՎՍԷՍ ՆԵՐՍԷՍԵԱՆ.- Լաւագոյն մեքնենագէտներէն մէկն է Գամիշլիի, հաստատուած է 1934-ին, 20 տարիէ ի վեր աշխատած եւ լաւ դիրքի տիրացած է. բնիկ կարմուճցի, հարիւրաւոր գործաւորներ ելած են իր ձեռքին տակէն, որոնցմէ ոմանք բաթէօզի եւ թրաքթէօրի վրայ կ՛աշխատին: Հասցուցած է 5 վարպետներ, որոնք հրապարակի վրայ գործատեղիի տէր դարձած եւ դիրքի ալ տիրացած են:

Կը նորոգէ ամէն տեսակի մեքենաներ: Ճեզիրէի առաջին արհեստաւորներէն մէկն է, երբ տակաւին 30 ինքնաշարժ եւ բեռնատար կառք կար: Հիմա 1800-ի կը հասնի անոնց թիւը, բացի 400-500 թրաքթէօրներէ եւ 300-400 բաթէօզներէ: Այս մեքենաներուն բոլորին նորոգութիւնը կը կատարուի հայ արհեստաւորներու կողմէ:

1950-ին Զուիցերիայէն բերել տուած է Քրանկի թորնօ մը (Վիլլէպրէքին Րահշէֆթ) որ կ՛արժէ 45,000 ս. ոսկի, որմէ միայն 7 հատ կը գտնուի ամբողջ Սուրիոյ մէջ, ինչպէս նաեւ 6 հատ` Լիբանան:

Այժմ քովը կ՛աշխատին 10 գործաւորներ, օրական առնուազն 2-3 օթոներ կը նորոգուին նայած նորոգութեան եւ մեքենայի տեսակին: Առաջին անգամ պարզ թորնօ մը բերել տուած էր 1939-ին, որ միակն էր ամբողջ Ճէզիրէի տարածքին վրայ:

1939-էն վերջն է որ Գամիշլիի մեքենական գործը յառաջդիմած է:

ԳԱԲՐԻԷԼ ՍԱՐԳԻՍԵԱՆ.- Բնիկ կարմուճցի, լաւագոյն մեքենագէտներէն մէկն է. 23 տարիէ ի վեր աշխատած եւ 100-է աւելի գործաւորներ ձեռքին տակ աշխատած եւ արհեստաւոր դարձած են, ինչպէս նաեւ անոնցմէ մեծագոյն մասը թրքաթէօրի եւ բաթէօզի մասնագէտներ դարձած են: Բաւական թիւով վարպետ մեքենագէտներ ալ հրապարակ հանած է, որոնք գործարանի եւ դիրքի տէր դարձած են:

Կը նորոգէ ամէն տեսակի մեքենաներ. Ճեզիրէի մեքենական աշխատանքի մեծ վարպետը եղած է. ունի Գամիշլիի ամենամեծ գործարանը, մեքենական ամէն ձեւի գործիքներով, շահած է վստահութիւնը բոլոր յաճախորդներուն, գոհ ձգելով ամէնը անխտիր: Քովը կ՛աշխատին 10-ի չափ գործաւորներ, որոնցմէ երկուքը` Կիրակոս Գալուստեան եւ Գրիգոր Ղազարեան վարպետ եղած են արդէն եւ իր գործարանին ընթացիկ բոլոր գործերը կը վարեն:

ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ ՇԱՀԻՆԵԱՆ.- Բնիկ կարմուճցի, 2 տարի առաջ բացած է իր այժմու մեծ գործարանը: Երկու եղբայրներ կը դարձնեն գործը: Արհեստը սորված է վերոյիշեալ երկու վարպետներուն մօտ եւ Հալէպ: Կը նորոգէ ամէն տեսակի մեքենաներ: Քովը կ՛աշխատին 7-8 գործաւորներ: Բերել տուած է մազոթի բոմբի քոնթրոլի մեքենայ մը որ միակն է ամբողջ Ճեզիրէի մէջ:

ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՀԵՔԻՄԵԱՆ.- Երիտասարդ մեքենագէտ մը, միեւնոյն ատեն ալ յամառ ընթերցասէր եւ գրասէր մը: Արհեստը սորված է Ներսէս Մովսէսեանի մօտ: Ունի բաւական ընդարձակ գործարան մը, ուր կ՛աշխատին 6-7 գործաւորներ:

ԱՆԴՐԱՆԻԿ ԱՐԱՊԵԱՆ.- Գաբրիէլ Սարգիսեանի ձեռքին տակ սորված է արհեստը: Երեք եղբայրներ կը դարձնեն գործը եւ կը նորոգեն ամէն տեսակի մեքենաներ:

ԱՐՄԵՆԱԿ ԱՒԱԳԵԱՆ եւ ՏԱՂՍՏԱՆԻ.-  Ձուլագործ եւ թուրնէօր, առաջին տեղը կը գրաւեն այս արհեստի մէջ, ունի բաւական մեծ գործարան մը:

ՄԱՆՈՒԷԼ ՏԷՐ ԽՈՐԷՆԵԱՆ.- Լաւագոյն երկաթագործն ու թուրնէօրն է Գամիշլիի:

ՅԱԿՈԲ ՄԻՍԱՔԵԱՆ.- Ճեզիրէի լաւագոյն երկաթագործն է:

Ամբողջ Ճեզիրէի կազային ըմպելիներու արտադրիչն է Արմէն եւ Պոզոյ ընկերները:

Կան փոքր առեւտրականներ, բժիշկներ, դեղագործներ եւ այլ արհեստաւորներ:

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )