Իսլամական Ծայրայեղականութեան Թրքատիպ Ոճը

Ս. ՄԱՀՍԷՐԷՃԵԱՆ

Ժամանակակից աշխարհին մէջ, յատկապէս` վերջին երեք տասնամեակներուն, «իսլամական ծայրայեղականութիւն»-ը մեծ խորագիրներով կը ներկայացուի քաղաքական բեմին վրայ եւ արեւմտեան մամուլին կողմէ համազօր կը նկատուի ոճրային ահաբեկչութեան: Քարոզչական մեքենաները ստեղծած են այնպիսի մթնոլորտ, ուր իսլամ կոչուողը ինքնաբերաբար կը դիտուի իբրեւ բացասական կերպար, ի բնէ` կասկածելի, զոր պէտք է հալածել, անոր դէմ պէտք է անհաշտ պայքար բանալ:

Լրատու աղբիւրներու մէջ յաճախ կը հանդիպինք այսպիսի տեղեկութիւններու. այսինչ օդակայանին մէջ իսլամ կասկածելի մը հարցապնդուած է, այնինչ քաղաքին մէջ իսլամներ ոստիկանական հսկողութեան տակ առնուած են, երրորդ տեղ մը իսլամական խմբաւորումներ գաղտնի սպասարկութիւններու կողմէ կը հետախուզուին իբրեւ ծայրայեղականներ եւ այլն: Ձեւով մը, «իսլամ ծայրայեղականներ»-ը քաղաքական ու լրատուական աշխարհին մէջ բռնած են այն տեղը, որուն տասնամեակներ առաջ բաժնեկից էին Պաատեր-Մայնհոֆը, Ճափոնի Կարմիր բանակը եւ կեդրոնական ու հարաւային ամերիկեան երկիրներու մէջ գործող նմանօրինակ ահաբեկչական միաւորները: Ու եթէ աշխարհը այդ տասնամեակներուն պայքարի կը հրաւիրուէր բազմաթիւ խմբաւորումներու դէմ, այսօր այդ պայքարը ծանուցուած է մէկ տոպրակի մէջ հաւաքուած` իսլամ ծայրայեղականութեան դէմ:

Քանի Մը Նշում

Եթէ պահ մը մենք զմեզ ձերբազատենք քաղաքական մարդոց ու քարոզչական աղբիւրներու ազդեցութենէն, մենք մեզի առիթ տանք անոնցմէ անկախաբար դիտելու իսլամական շարժումներն ու ահաբեկչութեան խորագիրին տակ արձանգրուող դէպքերը, դժուար պիտի չըլլայ տեսնել, որ պատկերը միայն սեւ ու ճերմակ չէ, այլ կան բազմաթիւ գոյներ ու նրբերանգներ, հետեւաբար ճիշդ չէ տարբեր երկիրներու մէջ «իսլամ ծայրայեղականներ»-ը դիտել միեւնոյն ակնոցով, բոլորը ներկել նոյն վրձինով:

Տարբաղադրում կատարելէ առաջ պէտք է ընենք կարեւոր հաստատում մը. առանց անհամարհելու անոնց նկարագրային տարբերութիւնները` պէտք է ընդունիլ, որ որեւէ կրօն, ներառեալ` իսլամութիւնը ի բնէ ոճրային նկարագիր չունի, չի կրնար ունենալ: ԿՐՕՆՆԵՐԸ ԱՇԽԱՐՀ ԵԿԱԾ ԵՆ ՄԱՐԴԿԱՅԻՆ ԿԵԱՆՔԸ, ԸՆԿԵՐԱՅԻՆ ՎԻՃԱԿԸ ԲԱՐԵՓՈԽԵԼՈՒ ԵՒ ԿԱՐԳԱՒՈՐԵԼՈՒ, ԱՆԱՐԴԱՐՈՒԹԻՒՆԸ ԱՐԴԱՐՈՒԹԵԱՄԲ ՀԱԿԱԿՇՌԵԼՈՒ ՆՊԱՏԱԿՈՎ: Երբ այս կամ այն կրօնի անուան տակ ոճիրներ, արիւնահեղութիւն եւ անմարդկայնութիւն կը կիրարկուի, յանցաւորը ո՛չ կրօնն է, ո՛չ զայն հաստատողը, ո՛չ ալ անոր իսկական հաւատարիմները: Յանցաւորները պէտք է փնտռել սխալ կիրարկողներուն, ծուռ հայելիով մեկնաբանողներու մէջ. նոյնը չի՞ պատահիր ընկերային-քաղաքական գաղափարներու աղճատման ու այլափոխման պարագային:

Եթէ պատմական դէպքերու կարկինը քիչ մը լայնցնենք, վերջին քանի մը տասնամեակներէն անդին` քանի մը հարիւրամեակ ետ երթանք, մեր յիշողութեան ու գիտելիքներու պաստառին վրայ պիտի ուրուագծուին բազմաթիւ պարագաներ, որոնք կը փաստեն, որ տարբեր ժամանակներու, տարբեր վայրերու մէջ, տարբեր կրօններ ԳՈՐԾԻՔ ծառայած են կրօնականէ ու մարդկայնութենէ այլ նպատակներու հետապնդման համար: Շուրջ տասը դար առաջ Եւրոպայէն արձակուած խաչակրութիւնները «իսլամական ուժերու դէմ քրիստոնէական պայքար»-ի անուանական դրօշը պարզած էին, մինչդեռ կային յետին նպատակներ, որոնք առաւելաբար նիւթական ու ռազմավարական շահերու կապուած էին, ո՛չ մէկ աղերս ունէին քրիստոնէութեան ու իսլամութեան գաղափարականին, վարդապետութեանց հետ:

Միջին դարերուն Եւրոպայի մէջ կայսրութիւններ, մինչեւ իսկ կայսրութիւն դարձած Վատիկա՛նը ներգրաւող պատերազմները, հակառակ իրենց կրօնական շպարումներուն, խորքին մէջ կապ չունէին կրօնի հետ. ընդհակառա՛կը, ժխտումն էին ամէնէն վեհ կրօնը նկատուող քրիստոնէութեան սկզբունքներուն եւ ուսուցումներուն: «Մէկ երեսդ ապտակողին միւս երեսդ դարձուր»-ը բացարձակապէս մոռցուած էր իբրեւ քրիստոնեայ ճաչցուած կայսրերու, թագաւորներու, իշխաններու, մինչեւ անգամ «Պետրոս առաքեալի ներկայացուցիչը» հանդիսացող պապերուն կողմէ. քրիստոնէական տարբեր հոսանքներու հետեւորդներ զերծ չէին այս մեղքէն: Տակաւին, քրիստոնեայ-իսլամ աշխարհի սահմաններէն հեռու ինկող աշխարհամասերու մէջ, օրինակի համար, հնդիկներու եւ սիխերու միջեւ հակամարտութիւններն ու խժդժութիւնները եւս զգեցած են կրօնական գունաւորում, մինչդեռ հնդիկներու կրօնը նոյնքան խաղաղասէր է, որքան` քրիստոնէութիւնը:

Մէկ խօսքով, յիշեալ ու նմանօրինակ պատմական զարգացումներ իսկութեան մէջ կապ չունին այս կամ այն կրօնի վարդապետութեան հետ. ժողովուրդներու եւ ուղեղալուացքի ենթարկուող մարդոց կրօնական զգացումները կը շահագործուին այլազան նպատակներու հետապնդման համար, մեղքը կը փաթթուի կրօնին վիզին, մինչդեռ, ինչպէս նշեցինք, կրօնները մարդկութեան տրուած են բարիքի հետամտութեան, կեանքի պայմաններու բարելաւման եւ հաւասարակշռուած ընկերութիւններ զարգացնելու, անոնց միջեւ համերաշխութիւն ու ներդաշնակութիւն յառաջացնելու նպատակով:

Իսլամի Աղճատման Ընթացքը

Այսօր, Աֆղանիստանէն մինչեւ Փաքիստան, Իրաքէն մինչեւ Սուրիա ու Լիբանան, Եգիպտոսէն մինչեւ Ծոցի եւ ափրիկեան երկիրներ, առանց անտեսելու Թուրքիան ու անոր ցեղակից այլ երկիրներ ու շրջաններ, դէպքերու զարգացման մէջ մեծ դեր վիճակուած է իսլամ ծայրայեղականներու:

Չենք ուզեր երկար մեկնաբանութիւններով ու մանրամասնութիւններով խօսիլ Քայիտայի, Թալեպանի, ժիհատականներու եւ նման անուանումներով աշխարհին ներկայացող խմբաւորումներու կազմութեան ու ապրած այլափոխութիւններուն մասին: Այս ու նմանօրինակ խմբակներ կը նմանին հեքիաթի այն հսկային, որ շիշի մը մէջ բանտարկուած մնալէ ետք, օր մըն ալ ազատ կ՛արձակուի եւ, ի հակադրութիւն հեքիաթի հերոսին, բարիքի տեղ չարիք կը սփռէ ամէնուրեք: Ազգային որոշ շահերու հետամտութեան առաքելութեամբ կազմաւորուած նման խմբաւորումներ տասնամեակներու ընթացքին այլափոխութիւններ ապրեցան, կրօնական վարդապետութեանց այս կամ այն կէտին կառչելով` էութիւնը անտեսեցին ու վարկաբեկ դարձուցին ա՛յն կրօնը, որուն անունով ցայսօր կը շարունակեն իրենց յելուզակութիւնները: Արտաքին «ներշնչումներու» պարագան ալ անտեսելի չէ:

Իրաքը անմասն չմնաց նման խմբաւորումներու բերած «բարիքներէն»: Մինչեւ այսօր ալ, թէեւ մամուլի կիզակէտէն հեռու պահուելով Իրաքի մէջ ոճրային արարքները առօրեայ հերթականութեամբ կը շարունակուին շիի-սիւննի հակամարտութեան խորագիրին տակ:

Սուրիոյ մէջ իշխանութեան դէմ ընդդիմադիրներու այլապէս բացատրութիւն մը ունեցող շարժումը կարճ ժամանակի մէջ ապրեցաւ ի՛ր աղճատումն ու այլափոխութիւնը: Հետեւանքները մենք` հայերս ալ կը կրենք ի շարս սուրիացի ժողովուրդի այլ խմբաւորումներուն, որոնց մէջ իսլամները մեծամասնութիւն են, մեզի չափ ու աւելի՛ ենթակայ են խժդժութեանց, ոճրային արարքներու (կողոպուտի համար առեւանգում, արձակազինութիւն, հրթիռարձակում եւ այլն):

Եգիպտոսի մէջ Մուպարաքի դէմ շղթայազերծուած շարժումը, որ ատեն մը դարձաւ «Արաբական գարուն»-ին ամէնէն պերճախօս արտայայտութիւնը, շուտով ինկաւ «Իսլամ եղբայրներ»-ը որոշ այլափոխումի տանող հոսանքներու ազդեցութեան տակ, իսկ վերջերս, զինուորականներուն իշխանութեան վերադարձէն ասդին, աւելի շեշտակի կերպով աշխարհին կը ներկայանայ անհանդուրժողութեամբ, քրիստոնեաներու դէմ հալածանքի, թշնամութեան տրամաբանութեամբ: Եւ սա այն Եգիպտոսն է, որ դարեր շարունակ, իսլամական իր դիմագիծը պահպանելով հանդերձ, եղած է մշակոյթի, կրօնական հանդուրժողութեան ու արաբական ազգայնականութեան օրրանը, հնոցը… Եթէ պահ մը դանդաղինք Եգիպտոսի իրադարձութիւններուն ու զարգացումներուն առջեւ, մեր ուշադրութենէն չեն վրիպիր այն մեկնաբանութիւնները, որոնք կը կատարուին այս զարգացումներուն ետին Իսրայէլը, արաբական այս կամ այն երկիրը ու, տակաւին,  արեւմտեան այս կամ այն շահակիցն ու դաշնակիցը տեսնելու ճամբով: Կարելի չէ անտեսել նաեւ այն կէս շինծու հակադրութիւնը, որ իրարու դէմ կը հանէ քանի մը տարիէ ի վեր թշնամութիւն խաղացող… Թուրքիան ու Իսրայէլը: Եթէ պահ մը վերադառնանք Մուպարաքի դէմ ընդդիմադրութեան խմորումի եւ զարգացման տարիներուն, այսինքն` «գարուն»-էն շատ առաջ, մեր յիշողութեան մէջ կը կանգնի «Իսլամ եղբայրներ»-ու պատկեր մը, որ մեծ տարբերութիւն ունի ներկայի ծայրայեղական արարքներու եւ անհանդուրժողութիւն արտայայտող` բեմին իշխող դերակատարներէն: (Ճիշդ է, որ ճնշումը յաճախ մարդիկ ու կազմակերպութիւններ կը մղէ ծայրայեղական միջոցառումներու, սակայն թաքուն հրահրումները, թերեւս դերակատարներու գիտակցութեան դաշտէն անդին գործող մեքենաները անարդարանալի զարգացումներու կը տանին բեմին վրայ երեւցողները):

Թրքական Ոճը

Անպայման հայ պէտք չէ ըլլալ նկատելու համար, թէ իսլամութեան աղճատման եւ յետին նպատակներու մէջ չարաշահման վարպետներէն է Թուրքիան, եթէ ոչ` ռահվիրան: Օսմանեան, իթթիհատական թէ հանրապետական իշխանութիւնները այս իմաստով պահած են ոճրային հետեւողականութիւն մը, որ այսօր թաքնուած է «եւրոպականանալու» կամ աշխարհին իբրեւ արդիական ու քաղաքակիրթ ներկայանալու փորձերուն ետին:

Իսլամութեան պետականօրէն աղճատման, այլափոխման ու մինչեւ ցեղասպանական արարքներով արտայայտման դիպաշարերու ամբողջութիւն մըն է Թուրքիոյ պատմութիւնը` կայսրութեան արարման յաջորդող տարիներէն սկսեալ, մինչեւ մեր օրերը: Ճիշդ է, արաբական ու պարսկական կայսրութիւնները եւս արձանագրած են դաժանութեան «նուաճումներ», սակայն Թուրքիոյ կիրարկումները անբաղդատելի են եւ կը վկայեն ահաւոր անհանդուրժողութիւն մը, որուն նմանը չէ տեսնուած արաբական թէ պարսկական տիրապետութեանց դարաշրջաններուն:

Այսօրուան Իրանը` պատմական Պարսկաստանի ուղղակի ժառանգորդը, իսլամական իր դիմագիծով հանդերձ (ատիկա ալ յաճախ չարաշահումի կ՛ենթարկուի քարիւղով ու այլ հարստութիւններով ծանօթ այս երկրին մէջ), չի բաղդատուիր երէկուան ու այսօրուան Թուրքիոյ հետ: Ու եթէ Լիբանանի մէջ «Ամալ»-ի ու «Հըզպալլա»-ի պէս կազմակերպութիւններ իբրեւ տիպար օրինակ, ներշնչման աղբիւր կը դիտեն Իրանը, ատիկա չեն ըներ միայն յարանուանական` շիի համայնքին պատկանելիութեան հիմունքով, այլ նաեւ այն մօտեցումով, որ յետշահի Իրանին մէջ կը տեսնեն սեփական երկրի, ազգային շահերու պահպանման հետամուտի մը օրինակը, ինչպէս որ կ՛ընէ պաղեստինեան «Համաս»-ը` նմանապէս ծայրայեղականներու ցանին մէջ դասուող կազմակերպութիւն մը: Թուրքիոյ յարելու այս կազմակերպութեան ընթացքին մէջ տիրականը Իսրայէլին անոր հակադրութիւնն է ու իրաւատիրութիւնը, եւ ո՛չ թէ անպայման Թուրքիոյ իսլամական իշխանութիւնները իբրեւ տիպար օրինակ ճանչնալու միտումը:

Թուրքիոյ իբր թէ թաքուն, բայց աղաղակող ա՛յս նկարագիրն է, որ պէտք է յիշեցնել աշխարհին, մանաւանդ` անոր պաշտպանն ու հովանաւորը ըլլալ յաւակնող ուժերուն, դաշնակիցներուն, որոնք կը ճառեն արդարութենէ, մարդկային իրաւունքներէ եւ, տակաւին, արդիականութենէ եւ այլ արժէքներէ: Պէտք է լուսարձակի տակ բերել հիւսիսային Սուրիան կողոպտելու, անոր ծայրայեղականները հրահրելու, անհանդուրժողութիւն ներշնչելու Թուրքիոյ վարքագիծը, տակաւին, իր հողերուն վրայ իսկ ծայրայեղականութեան որջ ըլլալու անոր էութիւնը` հակառակ բարեփոխուած ըլլալու ձեւական ու մակերեսային դրսեւորումներուն:

Մենք` հայերս, ամէնէն դաժան փորձառութիւնները ունեցած ենք թրքատիպ իսլամութեան կիրարկումներուն` սկսելով համիտեան օրերէն մինչեւ իթթիհատական թալէաթներ, Աթաթուրք, Էվրեն, Էօզալ, Էճեւիտ, Տեմիրէլ, Կիւլ եւ Էրտողան, առանց մոռնալու անոնց հոգեհարազատները` ալիեւներն ու էլչիպէյները, ցեղասպաններու սերունդին հաւատարիմ ժառանգորդները: Միւս կողմէ` ապրած ենք նաեւ արաբ իսլամներու բարեացակամ, հանդուրժող եւ կարեկից-գործակիցի վերաբերմունքը, այսօր ալ այս էութենէն բան չէ փոխուած, վարձկան կամ շահամոլ ծայրայեղականները կրօնը կ՛օգտագործեն իբրեւ դիմակ…

Ա՛յս լուսարձակին տակ է, որ պէտք է տեսնել թրքաոճ իսլամութեան սպառնալիքն ու վտանգը, որուն դիմաց կը կանգնի ո՛չ միայն հայն ու Հայաստանը, այլ նաեւ ամբողջ աշխարհն ու մարդկութիւնը,  առանց մոռնալու, որ այլ կրօններու հետեւորդներ ալ զերծ չեն թրքական այս ոճէն:

22 օգոստոս 2013

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )