Խաչատուր Վրդ. Կեսարացի Հիմնադիր Ն. Ջ. Սբ. Ամենափրկիչ Վանքի Տպարանի Եւ Այդ Առիթով Խորհրդածութիւններ

ԿՈՐԻՒՆ ԱՐՔ. ՊԱՊԵԱՆ

Ըստ Ռ. Իշխանեանին, որ մանրամասնօրէն ուսումնասիրած է չորս գիրքերու տառատեսակները, կիսախորաններն ու զարդերը, «Ժամագիրք ատենի»-ն, որպէս վերջինը չորս տպագրութիւններու, արուեստով աւելի բարձր է իր երեք նախորդներէն (1):

Այս չորս գիրքերուն մէջ` Խաչատուր վարդապետին հետ յիշուած են շուրջ 25 հոգեւորականներ եւ աշխարհականներ, որոնք զանազան ձեւերով կարեւոր դերակատարութիւն ունեցած են այս գիրքերու տպագրութեան մէջ: Ի դիմաց իրենց ամբողջական նուիրումին եւ զոհողութեանց` անոնք մեզմէ խնդրած են միայն յիշել զիրենք մեր աղօթքներուն մէջ: Ուստի` խունկ ու աղօթք անոնց հոգիներուն, փա՜ռք ու պատի՜ւ բոլոր անոնց, որոնք հայրենիքէն հեռու, Պարսկաստանի նման յետամնաց երկրի մը խաւար ժամանակներու մէջ որպէս հոգիի եւ միտքի ճրագներ փայլեցան եւ մեզի աւանդեցին իրենց աստուածահաճոյ եւ ազգօգուտ տքնաջան աշխատանքին արդիւնքը:

Ժամագիրքի վերջին յիշատակարանէն կ՛իմանանք որ այս գիրքի ամբողջական տպագրութիւնը աւարտած է 21 ապրիլ 1642-ին, իսկ Խաչատուր վարդապետը վախճանած է 1646-ին: Այդ չորս տարիներու շրջանին որեւէ նոր գիրք չէ տպագրուած: Բնականաբար մենք մեզի հարց կու տանք. ինչո՞ւ չէ շարունակուած նախ դողդոջ քայլերով սկիզբ առած եւ ապա աստիճանաբար աւելի յառաջդիմած եւ բարելաւուած տպագրութիւնը:

Արդեօք տպարանի գործունէութեան նկատմամբ արդէն իսկ սկսա՞ծ էին հակառակութիւնները, որոնք Յովհաննէս Ջուղայեցիի Իտալիայէն վերադարձէն ետք աւելի մեծ թափ ստացան: Լեւոն Մինասեան այս կապակցութեամբ կը գրէ` առանց սակայն իր աղբիւրը նշելու.

«Խաչատուր Կեսարացու տպարանը, որ իր տեսակի մէջ կարելի է կիւթենպերկեան երկրորդ գիւտ համարել, շատ կարճ կեանք է ունեցել: Հազիւ վերոյիշեալ չորս գիրքերը տպագրուել են. ըստ հասած տեղեկութիւնների, եղած հակառակութիւնների պատճառով, այրուել է տպարանն ու մամուլը, որից ներկայիս մնում են միայն որոշ թուով տառեր եւ մի քանի տառաշարի կաղապարներ»(2):

Առ ի գիտութիւն յայտնենք, որ այս տառերն ու կաղապարները ներկայիս ցուցադրուած են վանքի թանգարանին մէջ:

Ռ. Իշխանեան «Հայ գիրքի պատմութիւն» իր աշխատասիրութեան մէջ (էջ 356) լաւագոյն կերպով բնութագրած է Խաչատուր Կեսարացիի եւ անոր օգնականներուն կատարած գործին բացառիկ արժէքը եւ յատկապէս` անոր եզակի երեւոյթը: Ստորեւ կը մէջբերենք զայն ամբողջութեամբ:

«Խաչատուր Կեսարացու եւ իր օգնականների կատարածը մէկն էր այն եզակի մեծագործութիւններից, որ իրականացուել է հայ դպրութեան պատմութեան մէջ Սահակ Պարթեւից եւ Մեսրոպ Մաշտոցից յետոյ, նաեւ անմիջական արգասիքը` 17-րդ դարում Սիւնեաց մեծ անապատի շնորհիւ հայոց մէջ սկսուած մշակութային վերածնութեան:

«Հայ տպագրութեան պատմութեան մէջ, կարծում ենք, Խաչատուր Կեսարացին իր գործով գրեթէ հաւասարւում է Յակոբ Մեղապարտին: Կարեւորն այն է, որ Նոր Ջուղայում հայկական տպագրութիւն ստեղծուեց նախ բոլորովին ինքնուրոյն, ապա միայն հայկական միջոցներով: Եւ հիմնաւոր է Խաչատուր վարդապետի այդ ձեռնարկումն անուանել ՏՊԱԳՐՈՒԹԵԱՆ ԻՆՔՆՈՒՐՈՅՆ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԳԻՒՏ:

«Բացի դրանից, այդ ձեռնարկման կարեւոր նշանակութիւնն այն էր, որ տպարան ստեղծուեց զուտ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՄԻՋԱՎԱՅՐՈՒՄ, մայր երկրից պոկուած մի մասնիկի մէջ:

«Աբգար Թոխատեցին հայկական տպագրութիւնն Իտալիայից բերեց Կ.Պոլիս, որով տպարանը նախ մօտեցրեց Հայաստանին, ապա աշխատեցրեց հայաշատ մի կենդրոնում: Իսկ Խաչատուր Կեսարացին որեւէ տեղից չբերեց, այլ տպարան ստեղծեց Նոր Ջուղա հայաքաղաքում: Նա նոյն կերպ կարող էր տպարան հիմնադրել Էջմիածնում, եթէ քաղաքական եւ նիւթական պայմաններ լինէին այնտեղ: Բանն այն է, որ յետամնացութեան,  Եւրոպական մեքենայացումից եւ ճարտարարուեստից զուրկ ու հեռու լինելու տեսակէտից Նոր Ջուղան եւ Էջմիածինը այն ժամանակ գրեթէ միեւնոյն վիճակում էին:

«Տարբերութիւնն այն էր, որ Նոր Ջուղայում 1636 թուականին խաղաղութիւն կար, իսկ Հայաստանում չկար. ապա Նոր Ջուղայի հայութիւնը շատ հարուստ էր, իսկ Էջմիածնի ու շրջակայքի հայութիւնը` աղքատ:

«Պատահական չէ, որ երբ աւելի քան 130 տարի անց (1771-ին) Էջմիածնում տպարան հիմնուեց, դարձեալ դրամը Հայաստանի հայերը չտրամադրեցին, այլ` նոր ջուղայեցի Գրիգոր [Միքայէլեան]  Չաքիկեանը [Չաքիկենցը] (Հնդկաստանում բնակուող)»:

Իշխանեանի այս վերջին հաստատումին վրայ մենք կ՛ուզէինք աւելցնել նաեւ հետեւեալը:

Սիմէոն Երեւանցի 1771-ին Էջմիածնի շրջափակին մէջ տպարան հիմնելէ ետք, 1776-ին յաջողեցաւ նաեւ հաստատել, տպարանին կողքին, թուղթի գործարանը, որ դարձեալ իրագործուեցաւ նոյն Գրիգոր Միքայէլեան Չաքիկեանի (Չաքիկենցի) իշխանական նուիրատուութեամբ (3):

Իսկ պարսկերէն առաջին գիրքը տպագրուած է 1830 թուին, Նոր Ջուղայի տպարանէն լոյս տեսած «Սաղմոս ի Դաւիթ»-էն (1638) 192 տարի յետոյ (4):

 

1) Հայ գրքի պատմութիւն», էջ 364 (Երեւան, 1977):
2) «Նոր Ջուղայի տպարանն ու իր տպագրած գրքերը», էջ 34-35 (Նոր Ջուղա, 1972):
3) Տեսնել` Թէոդիկ, «Տիպ ու տառ», Գլ. Ժ, էջ 176-177:
4) Տեսնել` «Հայ գիրքը, 1512-1800 թ.», հատոր Ա., Երեւան, 1988, էջ VII:

 

(Շար. 12)

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )