ԷՐՏՈՂԱՆ ԵՒ ՆՈՐՕՍՄԱՆԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆԸ

Յունիս 12-ին Թուրքիոյ քաղաքացիները պիտի ուղղուին քուէատուփ: Տուեալները ցոյց կու տան, որ վարչապետ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողանի Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութիւնը, յաջորդաբար երրորդ անգամ ըլլալով, պիտի կազմէ երկրին նոր կառավարութիւնը` ապահովելով ձայներուն 45 առ հարիւրը:

Տակաւին երկու տասնամեակ առաջ տնտեսական եւ քաղաքական ծանր կացութեան մէջ ապրող Թուրքիա այժմ կը ներկայանայ որպէս Մերձաւոր Արեւելքի յարաբերաբար առաւելագոյն կայունութիւնը եւ բարգաւաճումը ունեցող պետութիւնը, որ երեւութապէս ապահոված ըլլալով իր ներքին պահանջները` զանոնք ամրապնդելու նպատակով ձեռնարկած է շրջանին մէջ քաղաքական հիմնական դերակատարութիւն մը ստանձնողի գործունէութիւն մը:

Արդարեւ, նախորդ տարիներուն Թուրքիա յաջողեցաւ բնականոնացնել իր յարաբերութիւնները շրջանի արաբական պետութիւններուն հետ, զարկ տուաւ դիւանագիտական գործունէութեանց` միջնորդելով շրջանի հակամարտ ուժերուն միջեւ, կարգաւորեց եւ նոյնիսկ ջնջեց շրջանի քաղաքացիներուն Թուրքիա մուտքի արտօնագիրի դրութեան, զարկ տուաւ առեւտրական բեղուն գործունէութեան` դէպի Մերձաւոր Արեւելքի երկիրները, նոյնպէս կարգաւորելով եւ միաւորելով այդ երկիրներուն հետ քաղաքացիական սպասարկումի ենթակառոյցները (ինչպէս` ելեկտրականութեան հոսանքի փոխադրութեան ցանցերու հաստատում, ճամբաներու շինութիւն, օդային եւ ծովային փոխադրամիջոցներու ամրապնդում եւ այլն):

Այս քայլերուն իբրեւ արդիւնք` թրքական ճարտարարուեստի եւ երկրագործական արտադրութիւնները սկսան ողողել մերձաւորարեւելեան շուկաները (շատ անգամ` ի հեճուկս տեղական արտադրութիւններուն): Միաժամանակ, հեռատեսիլի արբանեակային կայաններու միջոցով արաբական երկիրներուն մէջ սփռուող եւ տարածուող թրքական շարժապատկերի արուեստի «մշակոյթ»ը, պաղեստինեան պահանջատիրութեան հանդէպ Թուրքիոյ ղեկավարութեան մշակած եւ լաւապէս բեմականացուած դրական մօտեցումը, թուրք պետութեան կողմէ տեղական կարիքաւոր շրջաններու մէջ իրագործուած մարդասիրական ներդրումները եւ, վերջապէս, դէպի Թուրքիա զբօսաշրջութեան ընդլայնումը արաբական ժողովուրդին մօտ սկսած եւ յառաջացնել եւ ամրապնդել թրքամէտ զգացումներ:

Վերջին տասնամեակներուն իր ազգային հպարտութիւնը կորսնցուցած արաբ ազգայնականութիւնը Թուրքիոյ այս գործունէութիւնը որպէս դաշնակիցի բերած նպաստ կը նկատէ իր ինքնութեան գոյատեւման պայքարին մէջ, եւ զայն կը նկատէ հաւասարակշռութիւն` շրջանին մէջ իսրայէլեան եւ իրանեան քաղաքական դերակատարութիւններուն:

Կ՛արժէ յիշել, որ Թուրքիոյ այս դերակատարութեան ընդլայնումը, որ իրողապէս պէտք է հասկնալ որպէս նոր տեսակի ծաւալապաշտութիւն, պատահական դրսեւորում մը չէ, ոչ ալ անիկա ծնունդն է Էրտողանի քաղաքականութեան: Օսմանեան կայսրութեան աւերակներուն վրայ հիմնուած թրքական հանրապետութիւնը իր գոյութեան ապահովումը միշտ վստահած էր արտաքին ազդակները լաւապէս շահագործելու կարողականութեան վրայ:

Մուսթաֆա Քեմալի օրերէն ի վեր Թուրքիոյ ղեկավարութիւնը քաջապէս ըմբռնած էր, թէ երկրին բարգաւաճումը կարելի կը դառնայ միայն արեւմտամէտ քաղաքականութեան մը հաստատումով: Ի բաց առեալ 1950-ական թուականներու մենտերեսեան կարճատեւ արեւելամէտ արշաւէն` Թուրքիա յաջողած էր պահպանել իր արեւմտամէտ արեւելումը, թէկուզ նոյնիսկ` զինուորական պետական հարուածներու զօրակցութեամբ: 1980-ական թուականներու վերջաւորութեան այս գաղափարաբանութիւնը աւելիով ամրապնդուեցաւ էօզալեան տնտեսական քաղաքականութեան շնորհիւ:

Օգտուելով այդ օրերուն թուրքերը Թուրքիոյ մէջ պահելու Եւրոպական Միութեան մէջ տեղ գտած մտայնութենէն եւ ապաւինելով Միացեալ Նահանգներու անվերապահ զօրակցութեան, Թուրքիոյ երբեմնի վարչապետ Թուրկութ Էօզալի իշխանութիւնը տնտեսական բաց շուկայի հաստատումով յաջողեցաւ ապահովել եւրոպական դրամագլուխներու մուտքը Թուրքիա: Այս քաղաքականութեան իբրեւ արդիւնք` տասնեակներով եւրոպական ծանր ճարտարարուեստի ընկերութիւններ կատարեցին բազմամիլիառ տոլարի ներդրումներ` Թուրքիոյ մէջ հաստատելու համար իրենց մակնիշը կրող արդիւնաբերական հաստատութիւններ եւ գործարաններ: Միաժամանակ, եւրոպական գիւղատնտեսական ընկերութիւններ ապահովեցին թրքական երկրագործական արտադրութիւններու հովանաւորութիւնը` ֆինանսաւորելով անոնց արդիականացումը: Բնականաբար թէ՛ ճարտարարուեստի եւ թէ՛ գիւղատնտեսութեան արտադրութիւնները հարկաւոր էին` ապահովելու իրենց շուկաները:

Թուրքիա դուրս մնացած ըլլալով Եւրոմիութենէն եւ նկատի ունենալով Եւրոպայի տնտեսութեան ոչ նախանձելի կացութիւնը` թրքական արտադրութիւններու հոսքը դէպի Եւրոպա մնաց յարաբերաբար սաղմնային: Նոր շուկաներու փնտռտուքի ոլորտին մէջ Թուրքիոյ հիմնական հայեացքը ուղղուեցաւ դէպի Կեդրոնական Ասիոյ թրքական նորանկախ հանրապետութիւնները: Այս արշաւը կը նպատակադրէր Թուրքիոյ թէ՛ տնտեսական եւ թէ՛ քաղաքական հակակշիռը հաստատել այս նախկին խորհրդային հանրապետութիւններուն վրայ:

Սկզբնական շրջանին դէպի Կեդրոնական Ասիա Թուրքիոյ այս արշաւանքը արձանագրեց յաջողութիւններ: Այս երկիրները, յատկապէս Ղազախստան եւ Թիւրքմենստան, որոնք հարուստ են բնական ընդերքներով, պէտք ունէին թէ՛ օտար ֆինանսաւորումի եւ թէ՛ արեւմտեան արհեստագիտութեան: Թրքական շինարարական ընկերութիւնները յաջողեցան շահագործել այս պարարտ հողը: Սակայն, երբ Թուրքիոյ ճամբով շրջան սկսաւ մուտք գործել ամերիկեան քաղաքական արդիւնաբերութիւնը, մինչ այդ կազդուրուած Ռուսիա, ինչպէս նաեւ իրենք` Կեդրոնական Ասիոյ պետութիւնները յաջողեցան մեծ մասամբ կասեցնել այս արշաւը, եւ դիմեցին հակայարձակողականի, երբ իրենք ստանձնեցին իրենց պետութիւններուն քաղաքական եւ տնտեսական ճակատագիրը:

Այս ձախողութենէն ետք, Թուրքիոյ կը մնար միայն հիմնական մէկ շուկայ` գործադրելու համար իր ծաւալապաշտական քաղաքականութիւնը. Մերձաւոր Արեւելքի արաբական պետութիւնները:

Պետական ամուր ֆինանսաւորում ապահոված թրքական շինարարական ընկերութիւնները, զօրավիգ ունենալով նաեւ թրքական ներքին ճարտարարուեստական արտադրութիւնները, սկսան ներթափանցել դէպի Մերձաւոր Արեւելք, եւ քաջածանօթ ըլլալով տեղական պայմաններուն, ձեռք ձգել շինարարական գործառնութիւններ, յատկապէս` հաղորդակցութեան եւ ենթակառոյցի մարզերէն ներս, ընդարձակելով միաժամանակ Թուրքիոյ ֆիզիքական ներկայութիւնը շրջանին մէջ:

Ներկայիս Թուրքիոյ իշխանութիւնները կը քաղեն այս քաղաքականութեան յաջողութեան պտուղները` միաժամանակ մուտք գործելով շրջանային դիւանագիտական ասպարէզ` օգտուելով արաբական պետութիւններուն մէջ արձանագրուած բացէն:

Թէեւ թրքական թափանցումը ներկայիս կը վայելէ տեղական ժողովուրդին զօրակցութիւնը եւ համակրանքը` շնորհիւ այն բոլոր ենթակայական պայմաններուն,  որոնք ներկայիս ստեղծուած են շրջանին մէջ, սակայն պիտի գայ օրը, երբ արաբական պետական թէ ժողովրդային քաղաքական զգաստութիւնը պիտի սկսի ըմբռնել, թէ Թուրքիոյ այս ոտնձգութիւնը ուրիշ բան չէ, եթէ ոչ` նորօսմանական ծաւալապաշտութիւն:

Այնպէս, ինչպէս կատարուած էր Կեդրոնական Ասիոյ պարագային, նոյնպէս եւ Մերձաւոր Արեւելքի մէջ այս ծաւալապաշտութենէն հիմնական օգտուողը կը հանդիսանայ Միացեալ Նահանգներու միջինարեւելեան քաղաքականութիւնը եւ անոր ճամբով` շրջանին մէջ իսրայէլեան քաղաքական հաշիւներուն ամրապնդումը:

Մերձաւոր Արեւելքի քաղաքական շրջանակները կը սխալին, երբ Թուրքիան կը նկատեն շրջանին մէջ իսրայէլեան թափանցման դէմ բնական պատնէշ: Իսրայէլ եւ Թուրքիա միայն բնական «օրթախ»ներ կրնան ըլլալ արաբական պետութիւններուն հզօրացման դէմ: Յունիս 12-ին Էրտողանի յաղթանակով պսակուելիք Թուրքիոյ կայունութեան ամրապնդումը պիտի նպաստէ այս ընթացքին` միաժամանակ աւելիով քայքայելով շրջանի արաբական պետութիւններուն տնտեսական եւ քաղաքական կարողականութիւնները:

ՀՐԱՅՐ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

 

Share this Article
CATEGORIES