«Ազդակ»` Ութսունվեց Տարիներու Ծառայութեան Ընդմէջէն. Հայ Կեանքը Պուրճ Համուտի Մէջ Եւ Քաղաքապետութեան Կազմաւորումը

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Պուրճ Համուտ

Պուրճ Համուտ տարիներու ընթացքին ընդարձակուեցաւ, բազմացաւ եւ 1952-ին առանձին քաղաքապետութիւն դարձաւ: «Ազդակ» 1957 փետրուար 2-էն 12 եւ 1959 մարտ 4-ի թիւերով եւ առանձին թղթակցութիւններով անդրադարձած է Պուրճ Համուտի հայ կեանքի տարբեր երեւոյթներուն եւ քաղաքապետութեան կազմութեան, եւ առաջին քաղաքապետ հայր Պօղոս վարդապետ Արիսի հետ հարցազրոյցով հետաքրքրական տեղեկութիւններ կը փոխանցէ Պուրճ Համուտի կեանքին եւ քաղաքապետութեան գործունէութեան վրայ:

***

Պուրճ Համուտը, տասնեակ մը տարիներ առաջ փոքր աւան մը հազիւ, լիբանանեան իրականութեան մէջ ծանօթ քաղաք մըն է, իր հոծ բնակչութեամբ, կազմակերպուած կեանքով, մաքրութեամբ ու ընդարձակուելու եւ մեծնալու կարելիութիւններով: Բազմաթիւ թաղամասերու եւ փողոցներու բաժնուած այս շրջանը, ունի երեք գլխաւոր բաժանումներ, բոլորն ալ կոչուած Կիլիկեան մեծ քաղաքներու անուններով.- Նոր Մարաշ, Նոր Ատանա եւ Նոր Սիս: Ասոնք եւս իրենք իրենց մէջ ունին առանձին ենթաբաժանումներ, առհասարակ հայաշունչ անուններով: Քաղաքը ամբողջ հայացուած է կարծէք, իր բնակչութեամբ, խօսակցական լեզուով, քաղաքապետութեամբ ու անուններու շարքով:

Գաղթաշխարհի հայոց պատմութեան մէկ գեղեցիկ ու հպարտութիւն առթող էջը պիտի կազմէ Պուրճ Համուտի կեանքը` երբ գրուի մեր սերունդի պատմութիւնը, հայրենի սահմաններու մէջ մեր ամփոփուելէն վերջ: Աւելի քան 30,000 հայ բնակչութիւն հաշուող այս քաղաքը բուսաւ, աճեցաւ, զարգացաւ, ճախճախուտներու, եղէգնաւաններու եւ փոշիներու մէջէն, շնորհիւ հայ ժողովուրդի քրտինքին, զոհողութեան եւ շինարար ոգիին: Եթէ շուրջ 60,000 անձ հաշուող այս շրջանը` բացառաբար բնակուած չէ հայութեամբ, չի բաբախեր հայկականութեամբ միայն, բայց կար ժամանակ երբ ընդարձակ այդ տարածքին վրայ մենք կ՛ապրէինք ազգովին: Ներգաղթը, արտագաղթը, տնտեսական պայմանները կոտորակեցին այդ բազմամփոփ հայութիւնը: Հարաւային Լիբանանէն ու Հերմելի շրջանէն եկող լիբանանցիներու հոսանքի մը առիթ տրուեցաւ արդէն իսկ կառուցուած եւ պատրաստ բնակարաններու մէջ պատսպարուելու: Շուրջ 15 տարիներու մեր գոյակցութեան այս միջոցին, անկասկած, որ ունեցանք ազգամիջեան թիւրիմացութիւններ, բայց ի պատիւ շրջանի հայ եւ արաբ ժողովուրդներու ղեկավարութեան, պէտք է ըսել, որ խնայուեցան աղիտաբեր ամէն տեսակ շարժումներ, առաջքը առնուեցաւ վնասակար բոլոր սադրանքներուն, եւ մենք ապրեցանք հաշտ ու եղբայրական մթնոլորտի մէջ, որ վստահաբար պիտի շարունակուի նաեւ յետ այսու:

Ազգային Կեանք

Ազգային տեսակէտէն Անդր Նահրը (Պուրճ Համուտ) կը ներկայացնէ մեծ կարեւորութիւն, իր համախումբ ու հոծ հայութեամբ, եկեղեցիներով, վարժարաններով եւ զանազան հնարաւորութիւններով: Սրբոց Քառասնից Մանկանց եկեղեցին` Նոր Մարաշի մէջ, Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին Նոր Ատանայի մէջ, Սուրբ Սարգիս եկեղեցին Նոր Սիսի մէջ, Ս. Գրիգոր եկեղեցին Թիրոյի մէջ իրենց 5 հովիւներով, թաղական մարմիններով, հոգեւոր սնունդ կը մատակարարեն իրենց ծուխերուն, կը զբաղին ներքին-ընտանեկան հարցերով եւ կը գործադրեն Ազգային առաջնորդարանի կողմէ իրենց տրուած հրահանգներն ու թելադրանքները: Եկեղեցիները պայծառ են եւ լեցուն հաւատացեալներով: Իւրաքանչիւրը ունի անուան տօնախմբութեան օր, որ շքեղ հանդիսութեան մը բնոյթը կը զգենու, հայրապետական կամ եպիսկոպոսական պատարագով ու քարոզով:

Եկեղեցիներու կողքին ու անոնց հակակշռին տակ, եօթը ազգային վարժարաններ ուսում կը ջամբեն շուրջ 2500 ուսանողներու: Քառասուն Մանկանց վարժարանը` Նոր Մարաշի մէջ, Լուսինեանը` Նոր Սիսի մէջ, Աբգարեանը` Նոր Ատանայի մէջ, Նուպարեանը` Թիրոյի մէջ, Կիլիկեանը` Նոր Կիլիկիոյ մէջ, Արամեանը` Սին էլ Ֆիլի մէջ եւ Էհրամճեանը` Ամանոսի մէջ, կը կատարեն հայապահպանման փրկարար գործ, իրենց 125-ի հասնող պաշտօնէութեամբ, հոգաբարձական մարմիններով եւ շրջանաւարտից միութիւններով:

Ոչ մէկ կասկած, որ յիշեալ վարժարանները ունին դեռ եւս շատ մը անհրաժեշտ կարիքներ: Սխալ մը ըրած չենք ըլլար յայտնելով, որ այդ կրթական հաստատութիւնները գլխաւորաբար կը տառապին շէնքի եւ խաղավայրի անբաւարարութենէ, անյարմարութիւններէ: Ազգային առաջնորդարանը, հակառակ իր ամբողջական բարեացակամութեան, ի վիճակի չէ ուղղակի ստանձնելու այս անբաւարարութիւնն ու անյարմարութիւնները վերացնելու մեծածախս պատասխանատուութիւնները: Շրջանի բնակչութիւնը կրնայ չափով մը օգտակար հանդիսանալ թէեւ, բայց մեր կարծիքով, եթէ Կիւլպէնկեան հիմնարկութիւնը ցոյց տայ տրամադրութիւն բարելաւելու այս կացութիւնը, հիմնականօրէն ու վերջնականօրէն կրթական գործը կրնանք փրկուած նկատել: Այլապէս, հարկ է որ 7 բարերարներ կանգնին գլուխը այս գործին: Եւ անոնք կրնան յայտնուիլ որեւէ երկրէ, որեւէ քաղաքէ: Հաճոյքով պիտի ծափահարենք ու գնահատենք անոնց ելոյթը:

Ազգային նախակրթարաններու կողքին, բացարձակ անհրաժեշտութիւն է երկրորդական վարժարանի մը հաստատութիւնը Պուրճ Համուտի մէջ: Ամէն տարի, աւելի քան հարիւր յիսուն շրջանաւարտներ ունեցող մեր 7 Ազգային նախակրթարանները կրնան երկրորդական քանի մը վարժարաններու դասարանները լեցնել: Եթէ աւարտականներու մեծամասնութիւնը պայմաններու բերումով կը լքէ ուսումը, անդին կարեւոր մաս մը կը շարունակէ զայն եւ ստիպուած կ՛ըլլայ զանազան դժուարութիւններ յաղթահարելով մտնել ընդհանրապէս աւետարանական կամ կաթողիկէ համապատասխան վարժարաններ: Ուսման կարիքը գնահատելու չափ զարգացած այս ժողովուրդը կը խնդրէ բոլորէն, բոլոր հայկական արժէքներու վրայ դողացող հաստատութիւններէն, մարմիններէն ու անհատներէն, գոհացնել այս յոյժ կարեւոր պահանջքը: Ուրախութեամբ կ՛իմանանք, որ լիբանանահայոց բարեջան առաջնորդին միջոցով ամերիկահայ բարերար մը ստանձնած է Աղջկանց երկրորդական վարժարանի մը ծախքերը հայթայթելու իշխանական պատասխանատուութիւնը: Մեզի կը մնայ հրճուիլ եւ սպասել, որ անմիջականօրէն գործի ձեռնարկուի, մինչեւ որ ուրիշ բարերար մը` մանչերու երկրորդական վարժարանի մը ծախքերը դնէ առաջնորդ սրբազանի տրամադրութեան ներքեւ, նոյնքան իշխանական առատաձեռնութեամբ:

ՀՄԸՄ

Հայ մարմնակրթական ընդհանուր միութեան Պուրճ Համուտի մասնաճիւղը կը հաշուէ շուրջ 600 անդամներ:

Ունի 150 գայլիկներ, 150 սկաուտներ եւ 100 արենուշներ: Իր ֆութպոլի 10 խումբերով, պասքեթպոլի աղջկանց եւ մանչերու խումբերով, ու աթլեթիք խումբերով լծուած է մարզական բեղուն գործունէութեան: Ունի ակումբ մը, Ազիրեան ակումբը, վարձու: Չունի դաշտ եւ տարեկան մեծ գումարներ տրամադրելով միայն կը գտնէ հազիւ յարմարութիւններ ունեցող խաղավայրեր: Այս ցաւը ընդհանուր է դժբախտաբար Լիբանանի մէջ: Հայ մարմնամարզական այս մեծ միութիւնը, եթէ ունենար իր սեփական դաշտն ու ակումբը, գոնէ ամբողջ Պէյրութի մէջ մէկ հատ, ան կրնար շատ աւելի փառաւորել հայութեան անունը այս հիւրընկալ ափերուն վրայ, իր յաղթական խաղարկութիւնով, բանակումներով, սկաուտական տողանցքներով եւ մարմնամարզական յաջողութիւններով:

Մերձաւոր Արեւելքի ՀՄԸՄ-ի Շրջանային վարչութիւնը (հաճոյքով կ՛իմանանք) ՀՄԸՄ-ի հաւանական դաշտին կեդրոնը ընդունած է որ ըլլայ Պուրճ Համուտը եւ յոյսեր ունի իրականացնելու մարզասէր հայուն ու մեր մարզական մեծագոյն կազմակերպութեան անդամներուն մեծ երազը: Յաջողութիւն կը մաղթենք ի բոլոր սրտէ:

Լիբանանահայ Օգնութեան Խաչ

Շրջանիս մէջ կը գործեն Լիբանանահայ օգնութեան խաչի 6 մասնաճիւղերու վարչութիւններ, աւելի քան հազար անդամներով: Զուտ կանացի այս կազմակերպութիւնը կը կատարէ նախախնամական աշխատանք, օգնութեան փութալով անկարին, ուսումնատենչին, հայապահպանման գործին իր մասնակցութիւնը բերելով, դասախօսութիւններով, տօնակատարութիւններով եւ զանազան հանդիսութիւններով: Միասնաբար ունին շուրջ 400 արծուիկներ, որոնք կը դաստիարակուին կարող խմբապետուհիներու կողմէ: Պուրճ Համուտի արծուիկները, արենուշները, մրջնիկները, գայլիկներն ու սկաուտները, իրենց նուագախումբով, կ՛աւելցնեն փայլը ազգային ամէն հանդիսութեան եւ կը պահեն կարգը խանդավառութեամբ: Հպարտ ու երջանիկ պիտի զգայ ինքզինք ամէն հայ, դիտելով անոնց  տողանցքը 1000-ի հասնող իրենց ընդհանուր թիւով եւ կակուղ թաթիկի մը վերամբարձ առաջնորդութեամբ:

Լիբանանահայ օգնութեան խաչի Շրջանային վարչութեան միջոցով ձեռնարկուած է Պնակ մը կերակուր ջամբելու անհրաժեշտ գործին, եւ ամէն օր շուրջ 500 չքաւոր աշակերտներ կ՛օգտուին իր խոհանոցէն, տաք կերակուր մը ուտելով:

Մեր մայրերն ու քոյրերը, բացի բարենպատակ հաստատութիւն մը ըլլալու իրենց նպատակէն կը հետապնդեն նաեւ հայապահպանման գործը եւ կը  սատարեն հայ ժողովուրդի աւանդական կրօնասէր նկարագրի պահպանութեան:

Քաղաքապետութիւն

Սկզբնական շրջանին Ժտէյտէի քաղաքապետութեան կցուած էր Պուրճ Համուտը: Երկար եւ յամառ աշխատանքներէ վերջ միայն կարելի եղաւ ունենալ առանձին քաղաքապետութիւն 1952-ին: Եօթը հայէ, երեք արաբ քրիստոնեայէ եւ 1 շիի արաբէ բաղկացած թաղապետական խորհուրդը ծանր պատասխանատուութեան տակ մտնելով, հետզհետէ կազմակերպեց շրջանի հանրային, առողջապահական եւ կառուցման աշխատանքները, եւ պաշտօնի կոչելով գործին ատակ մարդիկ, քանի մը տարիներու ընթացքին Պուրճ Համուտի քաղաքապետութիւնը վերածեց Լիբանանի լաւագոյն պետական հաստատութիւններէն մէկուն: Անոր տարեկան պիւտճէն, երկրորդ կարգի կը դասէ Անդր Նահրը, Լիբանանի քաղաքներուն մէջ, Թրիփոլիէն վերջ, առանց նկատի ունենալու անշուշտ մայրաքաղաքը: Կուպրով կամ կրաղիւսով ծածկուեցան բոլոր ճամբաները, կոյուղիներու արդիական ցանց մը կառուցուեցաւ ամէնուրեք, կարգ-կանոնը, մաքրութիւնը տիրական եղան ամէն կողմ ու քաղաքը ամբողջ մտաւ բարեզարդման ընդարձակ ու ծրագրուած շրջանի մը մէջ: Պուրճ Համուտի եւ մայրաքաղաքի հայ երեսփոխաններու աջակցութեամբ եւ քաղաքապետի անխոնջ ջանքերուն շնորհիւ պետութիւնը մեր քաղաքապետական խորհուրդին ըրաւ նկատառելի փոխատուութիւն մը, որով կառուցուեցան ու կը կառուցուին շէնքեր, կարիքաւոր հայ ընտանիքներ պատսպարելու առաքելութեամբ: Ճիշդ է որ անոնք կը վճարեն վարձք մը, բայց տարիներ յետոյ իրենց յատկացուած բնակարանը պիտի պատկանի իրենց եւ պիտի ազատուին անտուն մնալուն սարսափէն:

***

Հայր Պօղոս Արիսի հետ հանդիպումը «Ազդակ»-ի թղթակիցները կը ներկայացնեն ըսելով.

Անզգալի կերպով լրիւ ժամ մը սահած էր արդէն եւ մեր տեսակցութիւնը իր վախճանին մօտեցած` երբ հայր Պօղոս Արիսի տրամադրութիւնները հետզհետէ յորդիլ սկսան:

Հեզահամբոյր եւ բարեհաճ, իր անդաստանին ամբողջ կեանք մը զոհող մշակին նման, ան խօսեցաւ ընդհանրապէս Պուրճ Համուտի, բայց մասնաւորաբար իր քաղաքապետարանի մասին:

Պէյրութ քաղաքի արեւելեան կողմը տափարակ եւ ճահճային դաշտ մըն էր 1929-ին այն տարածութիւնը, որ այսօր կը կոչուի Պուրճ Համուտ եւ ուր ամբողջ մարդկային կեանք մը կ՛եռեւեփի: Վերոյիշեալ դժբախտ թուականին, երբ Պէյրութի հայաբնակ հիւղաւանները հրոյ ճարակ դարձան, առաջին առիթով մարաշցիները եկան հաստատուեցան անմիջապէս կամուրջին մօտիկ 80,000 մ. քառ. տարածութեամբ այն հողին վրայ, ուր այսօր Նոր Մարաշ անունով մաքուր եւ գեղեցիկ թաղ մը կը հանգչի: Այսօրուան խոնարհ սկիզբը պէտք է համարել այդ առաջին բնակութիւնը: Հետզհետէ նոր հայրենակիցներ` սսեցիներ, ատանացիներ, եկան եւ բնակութիւն հաստատեցին այդ ճախճախուտին վրայ: Շատ դանդաղ եւ միայն բնակչութեան անխնայ ճիգերով կեանքը զարգանալ սկսաւ: Սակայն անվարան կարելի է ըսել, որ ժողովուրդը ապրեցաւ մօտաւորապէս քսան տարի վայրի մը մէջ, ուր փոշին, տիղմն ու աղտը տխրատեսիլ զարդն էին քիչ թիւով գոյութիւն ունեցող ճամբաներուն. խմեց ջուր մը, որ ծանր էր եւ անմարսելի եւ որ յաճախ հիւանդութեանց պատճառ կը դառնար: Ժողովուրդը` ընկերային այլազան բարքերու տէր, անհաշտ վիճակ մը կ՛ապրէր եւ վէճերն ու կռիւները սովորական երեւոյթներ էին ամէնուրեք: Անիշխանութիւնը կը քաջալերէր գողերը եւ օրական գողութիւններու թիւը կը հասնէր 10-15-ի:

Շրջանին վարչութիւնը ենթակայ էր Ժտեյտէի քաղաքապետարանին, որ կ՛անտեսէր ժողովուրդին եւ շրջանին իրաւունքները եւ բարեզարդման ոչ մէկ մտահոգութիւն ցոյց կու տար: Այս պայմաններուն տակ ժողովուրդը մեծ ջանք թափեց անջատուելու համար Ժտեյտիէն եւ առանձին քաղաքապետութիւն ունենալու տարիներու յամառ ճիգերէ վերջ միայն 1952-ի վերջերը, հանրապետութեան նախագահ Քամիլ Շամունի օրով, առանձին քաղաքապետարանի ծրագիրը յաջողութիւն գտաւ:

Համայնքային հիմունքով նոր քաղաքապետութիւն մը ընտրուեցաւ, որուն 11 անդամներէն 7 հատը հայ, 3 հատը արաբ քրիստոնեայ եւ 1 հատը շիի:

Նոր քաղաքապետութեան կը յանձնուէր շրջան մը, որ ունէր 200 հեքթար տարածութիւն մօտաւորապէս, շրջան մը, որ կը հաշուէր մօտ 80,000 բնակիչ: Իսկ մանաւանդ գործ մը, որ ոչինչէն պիտի մեկնէր:

Արդարեւ, նոր քաղաքապետութեան ուսերուն կը դրուէր դժուար, հսկայական աշխատանք մը: Անոր պարտականութիւնը ոչինչէն ստեղծելն էր շրջանի մը մէջ, ուր հողը յաճախ ծովուն մակարդակէն ցած է, ուր աղտոտ ջուրերը փողոցներու մէջ լիճ կը կազմեն, ուր կոյուղիներ բնաւ չկան եւ ուր ճամբաները մարդիկ իսկ դժուար կը գործածեն:

Կորովի, միակամ նոր քաղաքապետութիւնը թափով նետուեցաւ գործի ասպարէզ եւ շնորհիւ ի գործ դրուած անսահման ճիգերուն, կացութիւնը կարճ ժամանակի մէջ յեղաշրջուեցաւ:

Տրուած ըլլալով որ Պուրճ Համուտի բնակչութիւնը կը ներկայացնէ, ինչպէս ամբողջ Լիբանանը, այլացեղ ու այլակրօն բարդ հանգամանք մը, քաղաքապետութեան գլխաւոր մտահոգութիւնը եղաւ վարել գործերը այնպէս մը, որ ոչ մէկ համայնք դժգոհ մնայ: Եւ ուրախութեամբ կարելի է ըսել որ յաջողեցաւ իր առաջադրութեան մէջ եւ միջ-ցեղային վէճեր գրեթէ գոյութիւն չունին: Սակայն, քաղաքապետութեան առաջին մտահոգութիւնը եղաւ շրջանին առողջապահական վիճակին բարելաւման կենսական խնդիրը: Այնքան բաներ կային շինելիք, միւս կողմէ սակայն գանձը բոլորովին աղքատ էր: Երկար տարիներ ժողովուրդը իր բոլոր տեսակի տուրքերը վճարած էր, բայց ոչինչ շինուած էր ժողովուրդին համար, ոչինչ մնացած էր գանձին մէջ:

Այս տագնապալի կացութեան առջեւ սակայն չվարանեցաւ քաղաքապետութիւնը եւ Պուրճ Համուտի դիմագիծը անպայման փոխելու գիտակցութեամբ մտածեց հնարքներու մասին: Դիմեց կառավարութեան, որ իրեն փոխատուութիւն ընէ, վերցնելով այսպէս ծանր պատասխանատուութիւն մը: Շրջանին ընկերային վերելքը բարձրացող եւ անսահման վստահութիւն սնուցանելով նոր քաղաքապետութեան հանդէպ, կառավարութիւնը լայն բացաւ իր գանձը եւ յետագային պիտի շարունակէր այդպէս տեսնելով շօշափելի արդիւնքը իր բարեացակամութեան:

Շնորհիւ ուրեմն կառավարութեան կողմէ եղած յատկացումներուն, քաղաքապետութիւնը ձեռնարկեց անկախօրէն մեծածաւալ շինութիւններու, որոնք բոլորովին նոր դիմագիծ մը պիտի յաջողէին շնորհել տակաւին երէկ տղմաթաթաւ փողոցներուն: Շէնքի շինութիւնները յանկարծական թափով մը պիտի նմանցնէին Պուրճ Համուտը Պէյրութի գեղեցկատեսիլ թաղերուն: Առողջապահական գետնի վրայ նուաճումները պիտի հասնէին հսկայ չափերու եւ վերջապէս շրջանը նախանձելի վիճակի մը պիտի հասցնէին շատ մը ազդակներ, որոնց մասին մի առ մի պիտի խօսինք` լրիւ պատկերը տուած ըլլալու համար քաղաքապետութեան քառամեայ աշխատանքներուն:

 

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )