Արուեստի Աշխարհէն. Ի՞նչ Է Ստեղծագործականութիւնը

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

ՍՈՎՈՐՈՒԹԻ՞ՒՆ, ԻՒՐԱՅԱՏԿՈՒԹԻ՞ՒՆ, ԵՆԹԱԳԻՏԱԿԻՑԻ ԱՐՏԱՅԱՅՏՈՒԹԻ՞ՒՆ, ԿԱՊԱԿՑՈՒԹԻ՞ՒՆ, ԿՐԿՆՈՒԹԻ՞ՒՆ, ՆՈՐՈՒԹԻ՞ՒՆ… ՄԱՐԻԱ ՓՈՓՈՎԱ ԻՐ «ՊՐԷՅՆՓԻՔԻՆԿԶ» ՊԼՈԿԻՆ ՄԷՋ ԿԸ ՄԷԿՏԵՂԷ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԴԷՄՔԵՐՈՒ ԱՅԼԱԶԱՆ ԵՒ ՀԱԿԱՍԱԿԱՆ ԽՈՐՀՐԴԱԾՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ` ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾԵԼՈՒ ԳԱՂԱՓԱՐԻՆ ԵՒ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՔԻՆ ՄԱՍԻՆ:

«Ստեղծագործականութիւնը» այլազան իմաստներ պարունակող բառ մըն է, ինչպէս` «ուրախութիւն»-ը եւ «սէր»-ը, որոնք կրնան այնքան բազմաթիւ իմաստներ բովանդակել, որ վերջաւորութեան կը դառնան անիմաստ: Այսուհանդերձ, պատմութեան մէջ ամէնէն հզօր ուղեղները փորձած են բացատրել, նկարագրել, ստուգաբանել եւ վիրահատել ստեղծագործականութեան բնոյթը: Այս կայքէջին մէջ լոյս տեսած են բազմաթիւ ծաղկաքաղներ, որոնք կը մէկտեղեն մշակութային կուռքերու ամէնէն գեղեցիկ եւ պերճախօս սահմանումները` արուեստի, գիտութեան եւ սիրոյ  մասին: Ահաւասիկ կը հրապարակենք ծաղկաքաղ մը` նաեւ ստեղծագործականութեան մասին:

Ռէյ Պրետպերիի համար ստեղծագործականութիւնը տրամաբանող ուղեղը լռեցնելու արուեստն է:

«Իմացականութիւնը մեծ վտանգ մըն է` ընդդէմ ստեղծագործականութեան… որովհետեւ կը սկսիս պատճառաբանուած ձեւով մտածել` փոխանակ կառչելու քու սեփական ճշմարտութեանդ, թէ` ով ես, ինչ ես, ինչ կ՛ուզես ըլլալ: Գրամեքենայիս վրայ 25 տարիէ ի վեր դրած եմ գրութիւն մը, որ կ՛ըսէ. «Մի՛ մտածեր»: Երբեք պէտք չէ մտածես գրամեքենայիդ դիմաց, այլ պէտք է զգաս: Ուղեղդ ամէն պարագայի միշտ ալ թաղուած է զգացումներուդ մէջ: Իսկ մտածելու ընթացքին յոռեգոյն բանը, որ կրնաս ընել,  ստելն է. կրնաս արարքներդ արդարացնելու համար գտնել այնպիսի պատճառներ, որոնք ճիշդ չեն, մինչդեռ, իբրեւ ստեղծագործող անձ, կը փորձես զարմանալի թուիլ դուն քեզի, ի յայտ բերել, թէ խորքին մէջ ով ես, եւ կը փորձես չստել եւ միշտ ճշմարտութիւնը ըսել: Այս մէկը իրականացնելու միակ միջոցը շատ աշխուժ եւ շատ զգացական վարուիլն է` առիթ տալով ամէն տեսակ արտայայտութեան, սիրած եւ ատած բաներդ որոշելով եւ անոնց մասին գրելով բուռն զգացումներով»:

Մորիս Սենտաք 1972-ին նամակի մը մէջ իր խմբագիրին` Ըրսըլա Նորտսթրըմի կը յայտնէր իր կասկածները` իր սեփական կարողութիւններուն մասին:

«Գիտելիքը մղիչ ուժն է, որ շարժման մէջ կը դնէ ստեղծագործական կիրքը»:

Նորտսթըրմ իրեն յատուկ իմաստութեան եւ քաջալերական բառերով պատասխանած է.

«Ճիշդ ա՛յս է արուեստագէտը, արուեստագէտին պատի՛ժը. քաոսէն ստեղծել կարգ ու կանոն»:

Պիլ Մոյըրզի կը պարտինք այն ներհակ սահմանումը, որ ո՛չ թէ կարգ ու կանոն կը փնտռէ քաոսին մէջ, այլ կը ձգտի կախարդական քաոսին:

«Ստեղծագործականութիւնը կը պայթեցնէ այն, ինչ որ սովորական է` գտնելու համար հրաշալին», կը գրէ ան:

Ալպըրթ Այնշթայնի համար ստեղծագործականութեան բնորոշ յատկանիշը «իրերու մէկտեղումին խաղն է»: Ֆրանսացի ուսողագէտի մը ուղղուած նամակի մը մէջ ան կը գրէ.

«Կը թուի, թէ արտասանուած բառերը կամ խօսուած լեզուն որեւէ դեր չունին մտածելու իմ մեքենական դրութեանս մէջ: Հոգեբանական այն տարրերը, որոնք կը թուի, թէ կը ծառայեն իբրեւ մտածումի տարրեր, որոշ նշաններ են եւ առաւել կամ նուազ չափով` պատկերներ, զորս կարելի է «կամովին» վերարտադրել եւ միացնել»:

«Անշուշտ որոշ կապ մը կայ մտածումի այս տարրերուն եւ անոնց համապատասխանող տրամաբանական յղացքներուն միջեւ: Նաեւ յստակ է, թէ ի վերջոյ տրամաբանօրէն իրարու առնչուող յղացքներ ունենալու ցանկութիւնը զգացական հիմը կազմէ վերոնշեալ տարրերուն հետ որոշ չափով մեր տարտամ խաղին: Սակայն, հոգեբանական դիտանկիւնէն, իրերը միացնելու այս խաղը կը թուի ըլլալ արդիւնաւէտ մտածումի հիմնական երեւոյթը, նախքան որեւէ կապակցութիւն գտնելը` բառերու տրամաբանական կառոյցով կամ այլ նշաններով, որոնց միջոցով կարելի է հաղորդակցիլ ուրիշներու հետ»:

– Մերօրեայ լաւագոյն մակարդակի պատմիչ Մայա Էյնճըլուի համար ստեղծագործականութեան խորհրդաւորութիւնն ու հրաշքը կը գտնուին նոյնինքն անոր ինքզինք վերստեղծելու բնոյթին մէջ: Իր «Քոնվըրզէյշընզ ուիտ Մայա Էյնճըլու» գիրքին մէջ ան կը գրէ.

«Ստեղծագործականութիւնը կամ տաղանդը ելեկտրականութեան նման բան մըն է, զոր չեմ հասկնար, սակայն նաեւ` բան մը, զոր կրնամ լծել եւ գործածել: Մինչ ելեկտրականութիւնը կը մնայ խորհրդաւոր բան մը, անդին` գիտեմ, թէ կրնամ զայն միացնելով` լուսաւորել եկեղեցի մը, ժողովատուն մը կամ վիրահատութեան սենեակ մը եւ զայն օգտագործել կեանք մը փրկելու համար: Նաեւ կրնամ զայն գործածել ելեկտրահար ընելու համար ոճրագործ մը: Ինչպէս ելեկտրականութիւնը, նոյնպէս ալ ստեղծագործականութիւնը չի դատեր: Կրնամ զայն գործածել արդիւնաւէտ ձեւով կամ` աւերիչ: Կարեւորը զայն գործածելն է: Ստեղծագործականութիւնը չի սպառիր: Որքան շատ գործածենք զայն, այնքան աւելի կը ծաւալի»:

Թոմ Պիսըլ իր «Մեճիք աուըրզ. էսէյզ ան քրիէյթըրզ էնտ քրիէյշըն» (կախարդական ժամեր. յօդուածներ` ստեղծագործներու եւ ստեղծագործութեան մասին) վերնագիրով իր գիրքին մէջ կը պանծացնէ ստեղծագործականութեան այս կախարդական յատկանիշը:

«Որեւէ բան ստեղծել` կը նշանակէ հաւատալ, գէթ` վայրկեանի մը համար, թէ կարողութիւնը ունինք կախարդութիւն գործելու, թէ` կախարդութիւնը երբեմն վտանգաւոր է, երբեմն` վարակիչ, երբեմն` դիւրաբեկ, երբեմն` ձախող, երբեմն` զայրացուցիչ, երբեմն` յաղթական եւ երբեմն` ողբերգական»:

– Սակայն ստեղծագործելու գործընթացը շատ աւելի ճշգրիտ եւ նուազ խորհրդաւոր երեւոյթ մը կրնայ ունենալ: «Անքամըն ճինիըս. հաու կրէյթ այտիազ առ պոռն» (արտասովոր հանճար. ինչպէ՛ս ծնունդ առած են գաղափարները) գիրքը հրաշալի հաւաքածոյ  մըն է հարցազրոյցներու, զորս Տընիս Շեքերճեան կատարած է ստեղծագործելու արտասովոր կարողութեան տէր այն անձերուն հետ, որոնք արժանացած են ՄաքԱրթըր կրթանպաստին: Շեքերճեան հետեւեալ բառերով կը խտացնէ իր յայտնաբերումները.

«Եթէ օգտաշատ մէկ բան կարելի է ըսել ստեղծագործականութեան հնարքին մասին, այն է, թէ անիկա քու սեփական տաղանդդ բնորոշելէ ետք զայն որդեգրելն է եւ երկար ժամանակ զայն գործածելը»:

Շեքերճեան հարցազրոյց մը կատարած է Սթիֆըն Ճէյ Կուլտի հետ, որ ոմանց համաձայն, բոլոր ժամանակներու լաւագոյն հեղինակն է. ան ստեղծագործականութիւն կը նկարագրէ յարակցութիւններ կատարելու արուեստը: Շեքերճեան կը վերարտադրէ անոր գաղափարը.

«Երեւութապէս անկապ բաներու միջեւ կապ մը գտնելու Կուլտի իւրայատուկ տաղանդը, այս հազուադէպ շնորհը, ինքնին հարցին էութիւնն է: Ան չկանխամտածուած` ընտրած է ստեղծագործականութեան ամէնէն աւելի ժողովրդականութիւն վայելող սահմանումներէն մէկը,  այսինքն` երկու անկապ բաներ արդիւնաւէտ ձեւով իրարու կապելու գաղափարը: Այն զարմանքը, որ կ՛ապրինք նման կապակցութեան մը ի տես, կը մղէ, որ պահ մը կանգ առնենք եւ մտածենք: Ասիկա արդէն ստեղծագործականութիւն է»:

– Անշուշտ այս գաղափարը նորութիւն չէ: Ճէյմս Ուեպ Եանկ 1939-ին «Է թեքնիք ֆոր փրոտիուսինկ այտիազ» (գաղափարներ արտադրելու թեքնիք մը) վերնագիրով իր անժամանցելի ճառին մէջ կ՛ուրուագծէր գաղափարներ յղանալու 5 հանգրուանները.

«Գաղափար մը ոչ աւելին է, քան նոր կապակցութիւն մը` գոյութիւն ունեցող տարրերու միջեւ, իսկ գոյութիւն ունեցող տարրերը նոր ձեւերով միացնելու կարողութիւնը մեծ մասամբ կախեալ է կապակցութիւններ գտնելու կարողութենէն: Ուղեղին այն սովորութիւնը, որ կ՛առաջնորդէ կապեր գտնելու իրականութիւններու միջեւ, ամէնէն կարեւոր դերը կը խաղայ գաղափարներ յղանալու մէջ»:

Ռոզամընտ Հարտինկ երեք տարի ետք, 1942-ին, իր «Էն անաթըմի աֆ ինսփիրէյշըն» (ներշնչումի կազմութիւնը) գիրքին մէջ կ՛առաջարկէր այլ ուղղութիւն մը` շեշտելով կարեւորութիւնը տարբեր գիտութիւններու միացումին:

«Իւրայատկութիւնը կախեալ է գաղափարներու նոր եւ ուշագրաւ համադրումներէ: Հետեւաբար յստակ է, թէ անձ մը որքան հարուստ պաշար ունենայ, այնքան աւելի լայն դաշտ կ՛ունենայ ստեղծելու ուշագրաւ համադրումներ: Պէտք է շատ բան գիտնալ ոչ միայն մեր մասնագիտութեան մասին, այլ նաեւ` անկէ անդին, ինչպէս նաեւ` այլ նիւթերու մասին: Ցարդ անհրաժեշտ չափով չէ շեշտուած այն իրողութիւնը, թէ անոնք, որոնք փայլած են արուեստներու, գրականութեան կամ գիտութեան մէջ, յաճախ տիրապետած են իրենց մասնագիտութեան ծիրէն դուրս նկատառելի տարողութեամբ գիտելիքներու»:

Ֆիլ Պիտըլ 7 տասնամեակ ետք կ՛արձագանգէ այս գաղափարին` ստեղծագործականութեան ուղեցոյց մը բովանդակող իր «Տանսինկ ըպաութ արքիթեքչըր. է լիթըլ պուք աֆ քրիէյթիւիթի» (տարբեր բանի մասին խօսելով. գրքոյկ մը` ստեղծագործականութեան մասին) վերնագիրով գիրքին մէջ:

«Ստեղծագործ անձը կը տարբերուի սովորաբար իրարու հետ անկապ բաները իրարու հետ կապելու կարելիութիւն մը նկատելու իր կարողութեամբ», կը գրէ ան:

Սթիւ Ճապզ հռչակաւոր է այս գաղափարը արտայայտելու եւ զայն քայլ մը անդին տանելու իր փիլիսոփայութեամբ: Ան կը շեշտէ կարեւորութիւնը` կապեր հաստատելու ծառայող փորձառութիւններու եւ գաղափարներու անձնական հարուստ «գրադարանի» մը:

«Ստեղծագործականութիւնը պարզապէս իրերը իրարու կապելու արարքն է: Երբ ստեղծագործ անձի մը հարց կու տանք, թէ ինչպէ՛ս կատարած է գործ մը, ան քիչ մը յանցաւոր կը զգայ, որովհետեւ իրականութեան մէջ գործը չէ կատարած, այլ  պարզապէս տեսած է բան մը, եւ անիկա որոշ ժամանակ ետք արդէն յստակացած է իրեն համար: Պատճառը այն է, որ ան յաջողած է իրարու կապել իր փորձառութիւնները եւ անոնց միացնել նոր բաներ: Անոր յաջողութեան պատճառը այն է, որ ուրիշներէն աւելի շատ փորձառութիւններ ունի կամ կը կարծէ, թէ ունի: Դժբախտաբար ասիկա շատ հազուագիւտ բան մըն է: Մեր մարզին մէջ միայն քիչեր այլազան փորձառութիւններ ունին: Հետեւաբար անոնք չունին բաւարար «կէտեր», զորս կրնան միացնել, հետեւաբար կը հասնին շատ հորիզոնական լուծումներու` առանց կազմելու լայն պատկերացում մը: Մէկը որքան լայն պատկերացումը ունենայ մարդկային փորձառութեան, այնքան աւելի լաւ պատկեր մը կը ստեղծէ»:

– Երաժիշտ Ամանտա Փալմր աւելի բանաստեղծական ձեւով կ՛արտայայտէ այս գաղափարը: Ան «կէտեր» իրարու կապելու եւ ստեղծագործականութեան մասին իր խորհրդածական գրութեան մէջ կ՛ըսէ. «Կրնանք միացնել միայն այն կէտերը, զորս հաւաքած ենք, այսինքն` ամէն ինչ, որ կը գրենք մեր մասին: Մեր ստեղծած կապակցութիւնները այն թելն են, որ կը գործածենք` հիւսելու համար պատմութիւն մը, որ միայն մենք կրնանք պատմել»:

– Գծագրող-ձեւագծող Փաուլա Շըր այլաբանական տարբեր պատկերով մը կը բացատրէ նոյն գաղափարը: Տեպի Միլմանի «Հաու թու թինք լայք է կրէյթ կրաֆիք տիզայնըր» (ինչպէս մտածել լաւ գծագրող-ձեւագծողի մը պէս) գիրքին մէջ Շըր ստեղծագործականութիւնը կը նմանցնէ մետաղադրամով աշխատող եւ դրամ «նուիրող» մեքենայի մը:

«Ամէն ինչի մէջ որոշ չափով ներհայեցական մտածողութիւն մը կայ: Շատ դժուար է նկարագրել, թէ ինչպէ՛ս բաներ կը պատահին ներհայեցողութեամբ: Զայն կրնամ նկարագրել իբրեւ համակարգիչ մը եւ մետաղադրամով աշխատող մեքենայ մը: Ուղեղիս մէջ կուտակուած բաներ կան: Բաներ, որոնք կուտակուած են այն գիրքերէն, զորս կարդացած եմ, եւ ժապաւէններէն, զորս դիտած եմ, իւրաքանչիւր արուեստի գործէ, որ տեսած եմ, իւրաքանչիւր զրոյցէ, որ ներշնչած է զիս, իւրաքանչիւր խծբծուած պատէ, որուն հանդիպած եմ փողոցին մէջ: Որեւէ բանէ, որ գնած եմ, մերժած եմ, սիրած եմ, ատած եմ: Այս բոլորը կուտակուած են ուղեղիս մէջ: Այս բոլորը կը գտնուին ուղեղիս մէկ մասին մէջ»:

«Իսկ ուղեղիս միւս մասին մէջ կայ յատուկ խտացուած ամբողջութիւն մը, որ կը կազմուի ինծի ապսպրուած գործի մը պատկերացումէս, եւ կ՛ըսէ` լա՛ւ լուծումները հետեւեալներն են. Ա., Բ., Գ., Դ.: Իսկ երբ կը սեղմենք մետաղադրամով աշխատող մեքենային կոճակը, այս լուծումները կը սկսին ձեւով մը բոլորակ մը կազմել եւ դառնալ, իսկ մենք միայն կրնանք յուսալ, որ անոնք կանգ առնեն բախտաբեր թիւերու վրայ եւ մեքենան դրամ տայ մեզի»:

– Գրագէտ Արթըր Քոսթլըր 1964-ին իր առանցքային «Տի էքթ աֆ քրիէյշըն» (ստեղծագործական արարքը) գիրքին մէջ կը վիճէր, թէ ստեղծագործական արարքին մէջ կապակցութիւններու կողքին, անհրաժեշտ է հակադրութիւնը կամ իր բառերով` «երկկապակցութիւնը»:

«Ստեղծագործական արարքին հիմը վիճակի մը կամ գաղափարի մը կայուն, սակայն իրարու հետ անհաշտ երկու շրջագիծերը տեսնելն է: Այն պահուն, երբ այս երկու շրջագիծերը կը հանդիպին իրարու, կը թրթռան միաժամանակ` երկու տարբեր ալիքներու վրայ: Մինչ այս արտասովոր պահը կը շարունակուի, անիկա կը կապուի ոչ միայն իրեն յարակից պարունակի մը, այլ նաեւ կը գործէ մէկէ աւելի մակարդակներու վրայ»:

– Ծանուցումի ճարտարարուեստը պատկերող «Մետ մեն» պատկերասփիւռի յայտագիրներու հեղինակներէն Ճորճ Լոյս Քոսթլըրէն 20 տարի ետք «Տի արթ աֆ էտվըրթայզինկ. Ճորճ լոյս ան մես քոմիունիքէյշըն» (ծանուցումի արուեստը) վերնագիրով իր ազդեցիկ գիրքին մէջ գրած է հետեւեալը.

«Ստեղծագործականութիւնը կրնայ լուծել գրեթէ որեւէ հարց: Ստեղծագործական արարքը, այսինքն սովորութիւնը իւրայատկութեամբ պարտութեան մատնելը կը յաղթահարէ ամէն ինչ»:

– Իսկ Կրեչըն Ռուպինի համար սովորութիւնը ստեղծագործականութեան թշնամին չէ, այլ անոր շարժակն է: «Մենեճ եուր տէյ, պիլտ եուր ռութին, ֆայնտ եուր ֆոքըս էնտ շարփըն եուր քրիէյթիւ մայնտ» (դասաւորէ օրերդ, կառուցէ առօրեայ կենցաղդ, գտիր կիզակէտդ եւ սրէ ստեղծագործական ուղեղդ) վերնագիրով իր գիրքին մէջ ան կը գրէ.

«Երկար ժամանակի վրայ` յաճախականութեան անշուք սովորութիւնը կը խթանէ արտադրողականութիւնը եւ ստեղծագործականութիւնը»:

«Շատ աւելի հակամէտ կը դառնանք տարօրինակ յարակցութիւններ եւ նոր կապեր նկատելու գաղափարներու միջեւ, երբ մեր ուղեղը տեւաբար կը մրմռայ մեր աշխատանքին վերաբերող հարցերու մասին: Ի տարբերութիւն, երբ կ՛աշխատինք ընդհատ կերպով, դժուար կը կեդրոնանանք, շուտով կը մթագնի մեր ուղեղը, շփոթի կը մատնուինք, կը ցրուինք կամ կը մոռնանք, թէ ինչ կ՛ուզէինք իրագործել»:

«Ստեղծագործութիւնը կը ծնի գաղափարներու տեւական «խնոցի շարժումէն»: Իսկ այս բեղուն շարժումը քաջալերելու ձեւերէն մէկը մեր ուղեղը մեր աշխատանքին վրայ կեդրոնացնելն է: Երբ կանոնաւոր դրութեամբ կ՛աշխատինք, ներշնչումը յաճախ կ՛այցելէ մեզի»:

– Անգլիացի ընկերաբան եւ Լանտըն սքուլ աֆ էքոնոմիքս համալսարանի հիմնադիրներէն Կրահամ Ուալըս 1926-ին գրած էր «Տի արթ աֆ թոթ» (մտածելու արուեստը) գիրքը` ներկայացնելով իր տեսութիւնը ստեղծագործական գործընթացքին մասին: Իր «Ստեղծագործականութեան հարցը» վերնագիրով գրութեան մէջ ան կը բնորոշէ ստեղծագործական գործընթացին 4 հանգրուանները` պատրաստութիւն, խոկում, լուսաւորութիւն, հաստատում, ինչպէս նաեւ` անոնց փոխազդեցութիւնները:

«Ամէնօրեայ մեր մտածումներուն մէջ այս տարբեր հանգրուանները տեւաբար կը հանդիպին իրարու, մինչ կը քննենք տարբեր հարցեր: Նոյնիսկ նոյն հարցը քննելու ժամանակ ուղեղը կը սկսի անգիտակցաբար խորհրդածել տուեալ հարցին միայն մէկ երեւոյթին մասին, մինչ գիտակցական մակարդակի վրայ կը պատրաստուի քննել կամ հաստատել այլ երեւոյթ մը: Պէտք է նկատի ունենալ, թէ այն լուրջ խորհրդածութիւնը, որ տեղի կ՛ունենայ, օրինակ, երբ բանաստեղծ մը կը պեղէ իր յուշերը, կամ` երբ մէկը կը փորձէ յստակօրէն հասկնալ իր զգացական կապը իր երկրին հետ, կը նմանի երաժշտական կտորի մը. ստեղծագործելու առաջնորդող վերոնշեալ հանգրուանները կարելի չէ դիւրութեամբ տեղադրել «հարցի եւ լուծումի» պարունակի մը մէջ: Այսուհանդերձ, նոյնիսկ երբ ստեղծագործական արարքին յաջողութիւնը կը նշանակէ գեղեցիկ եւ ճշմարիտ բանի մը ստեղծումը, քան` ինքնին հարցի մը լուծումը, պատրաստութեան, խոկալու, լուսաւորութեան եւ հաստատումի 4 հանգրուանները արդէն ակներեւ կը դառնան»:

– Սակայն Մալքոլմ Կլատուելի համար ստեղծագործելու գործընթացը այսքան միտումնաւոր չէ: Ան  «Ուըրլտլի ֆիլոզոֆըր. Տի Օտըսի աֆ Ալպըրթ Օ. Հըրշըմ» վերնագիրով գիրքին մասին իր մէկ գրութեան մէջ կ՛ըսէ.

«Ստեղծագործականութիւնը միշտ ալ կը զարմացնէ մեզ, հետեւաբար երբեք չենք կրնար ապաւինիլ անոր եւ չենք յանդգնիր հաւատալ անոր, մինչեւ որ իրականութիւն դառնայ: Այլ խօսքով` գիտակցաբար չէ, որ կ՛ընտրենք այնպիսի գործեր, որոնց յաջողութիւնը յստակ կերպով կը պահանջէ ստեղծագործականութիւն: Հետեւաբար մեր ստեղծագործական ամբողջ կարողութիւնը ի գործ դնելու միակ միջոցը տուեալ գործին բնոյթը տարբեր ձեւով ընկալելու մէջ է` զայն նկատելով իբրեւ սովորական, պարզ, ստեղծագործական ճիգ չպահանջող գործ մը»:

– Միւս կողմէ` Տէյվիտ Պայրն սկեպտիկ մօտեցում կը ցուցաբերէ ստեղծագործականութեան այն վիպերգական գաղափարին նկատմամբ, թէ` անիկա ենթագիտակիցին մէջ գործող մուսա մըն է: 2012-ին լոյս տեսած երաժշտական լաւագոյն գիրքերէն է անոր «Հաու միւզիք ուըրքս» (ինչպէս կը գործէ երաժշտութիւնը) գիրքը, որուն մէջ ան կը գրէ.

«Աւանդական պատկերացումով` դասական երաժիշտին աչքերը տարօրինակ երեւոյթ մը կը ստանան եւ ան կը սկսի կատաղի կերպով թուղթին յանձնել ամբողջութեամբ պատրաստ կտոր մը, որ երբեք այլ ձեւով չէր կրնար գոյութիւն ունենալ: Ասիկա ստեղծագործական գործընթացին վիպերգական պատկերացումն է: Սակայն կը կարծեմ, թէ ստեղծագործելու ճանապարհը 180 աստիճան հեռու է այս պատկերացումէն: Կ՛ենթադրեմ, որ մենք անգիտակցաբար եւ բնազդային մղումով ստեղծագործելու աշխատանքը կը պատշաճեցնենք նախապէս գոյութիւն ունեցող օրինակներու»:

«Ասիկա չի նշանակեր, թէ կը ստեղծագործենք, որովհետեւ առիթը ունինք կամ` անիկա սառն, անսիրտ եւ մեքենական գործընթաց մըն է: Զգացականութիւնը սովորաբար իր ճամբան կը գտնէ դէպի ստեղծագործելու գործընթացը եւ նախապէս գոյութիւն ունեցող օրինակը անգիտակցաբար կամ բնազդաբար կը յարմարի տուեալ պարունակի մը: Նոյնիսկ չենք նկատեր այս: Առիթը եւ պայմանները յաճախ մղիչ ուժն են յայտնագործութեան»:

Ճոն Քլիզի համար ստեղծագործականութիւնը ո՛չ գիտակցուած ծրագիր մըն է, ո՛չ ալ` անգիտակից խորհուրդ մը, այլ` «ըլլալու վիճակ մը»: Ան 1991-ին ստեղծագործականութեան 5 ազդակներու մասին իր դասախօսութեան մէջ արտայայտած է հետեւեալ լակոնական իմաստութիւնը.

«Ստեղծագործականութիւնը տաղանդի հարց չէ, այլ գործելու ձեւ մըն է»:

– Արուեստագէտ Չաք Քլոզ աւելի ճշգրիտ ձեւով կը բացատրէ «գործելու ձեւը»: Ան ստեղծագործականութիւնը կ՛առնչէ աշխատանքի հետ:

«Ներշնչումը սիրողական անձերուն յատուկ է, մենք պարզապէս աշխատավայր կը ներկայանանք եւ կը սկսինք աշխատիլ»:

– Ֆրանսացի գերիրապաշտ արուեստագէտ Մարսել Տիւշան ստեղծագործական աշխատանքը կը նկատէ ակնդիրին մասնակցութիւնը ներառող ծրագիր մը: Ան 1957-ին գրած իր «Տը քրիէյթիւ» (ստեղծագործը) կարճ ուսումնասիրութեան մէջ կը գրէ.

«Ստեղծագործական աշխատանքը միայն արուեստագէտին կատարած գործը չէ: Ակնդի՛րն է, որ գործը կը կապէ արտաքին աշխարհին հետ` վերծանելով եւ վերլուծելով անոր ներհուն յատկութիւնները, եւ այսպէս` իր մասնակցութիւնը կը բերէ ստեղծագործական արարքին: Ասիկա շատ աւելի ակներեւ կը դառնայ, երբ յաւիտենութիւնը իր վերջնական վճիռը կու տայ` երբեմն վերակենդանացնելով մոռցուած արուեստագէտներ»:

– Սակայն, թերեւս պէտք է հետեւինք Չարլզ Իմզի զգուշացումին.

«Վերջին տարիներուն հետզհետէ աւելի յաճախ կը խօսուի ստեղծագործական արարքին պայմաններուն մասին, եւ փնտռտուք մը ծայր տուած է գտնելու համար այն տարրերը, որոնք կ՛առաջնորդեն ստեղծագործականութեան: Այս մարմաջը ինքնին մտածել կու տայ, թէ կը դիմագրաւենք յատուկ դժուարութիւն մը, եւ, իրօք, այդպէս է»:

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )