Էնկին Արտըչի Յօդուածը «Սապահ»-ի Մէջ. Հայկական Հարցին Արմատը Ուղղակի Դրամ Է

«ՆՈՐ ՄԱՐՄԱՐԱ»

«Սապահ»-ի սիւնակագիր Էնկին Արտըչ շատ ուժեղ յօդուած մը ունի Հայկական հարցին մասին: «Հայկական խնդրի արմատը դրամ է» խորագրեալ այս յօդուածը, ինչպէս խորագրէն ալ յայտնի կը դառնայ, կ՛ընդգծէ այն իրողութիւնը, թէ 1915-էն ետք օսմանեան եւ Թուրքիոյ քաղքենիութիւնը հիմնուեցաւ փոքրամասնութիւններու սպանդէն եւ աքսորէն գոյացած թալաններու վրայ:

Էնկին Արտըչ դիտել կու տայ, որ Հայկական հարցին մէջ հարցը ո՛չ թէ հողային խնդիր է, այլ ուղղակի` դրամական խնդիր: Թուրքիոյ մէջ 1914-ին մէկ միլիոն երկու հարիւր հազար հայ կայ եղեր, իսկ 1927-ին մնացեր է հազիւ 77 հազար: Ասիկա յստակ է: Չենք հարցներ, թէ այս մարդիկը ո՞ւր գացին, յայտնի է` ո՛ւր գացին, ոմանք միւս աշխարհ, ոմանք Սուրիա եւ Լիբանան, ոմանք ալ հոնկէ` Ֆրանսա, Ամերիկա եւ Քանատա: Այս մարդիկը Անատոլուի մէջ թէ՛ հողագործ, թէ՛ խանութպան եւ թէ՛ արհեստաւոր էին: Ամբողջ Անատոլուի վրայ տարածուած ապրանք եւ կալուած ունէին, դրամատուներուն մէջ դրամ, գործատեղիներ, խանութներ, աշխատանոցներ, տուներ, դաշտեր, անասուններ, այգիներով շրջապատուած կալուածներ: Ասոնց մասին որեւէ լուրջ ուսումնասիրութիւն չէ կատարուած: Ուստի օսմանեան տնտեսութեան պատմութիւնը գրի առնուած է, առանց որ մէկը անդրադառնայ ո՛չ իսլամներու տնտեսութեան:

Էնկին Արտըչ այս խորհրդածութիւնները ընելով` դիտել կու տայ, թէ իրեն ծանօթ տնտեսագէտներէն ո՛չ մէկը, նոյնիսկ` իր լուսահոգի տնօրէնը, երբեք չեն անդրադարձած տնտեսական այս նիւթին: Չենք կարծեր, որ չէին գիտեր. պարզապէս վախցած ըլլալու էին, չէին ուզած իրենց գլխուն գործ բանալ` այս խնդրին մասին խօսելով: Այս պատճառով մեզի շարունակ պատմեցին, որ օսմանեան կայսրութեան մէջ քաղքենի դասակարգ չկար, իսկ փոքրամասնութիւնները «մեծահարուստ դաւաճաններ» էին:

Այսպէս կը հայհոյէին փոքրամասնութիւններուն:

Իրականութիւնն այն է, որ հայկական ապրանքները տեղահանութենէն ետք Անատոլուի ժողովուրդին կողմէ թալանուեցան կամ բաժնուեցան: Տուները, արտերը ձեռք փոխեցին: Ոմանք մեկնողներուն ապրանքներուն վրայ ձեռք դրին, ուրիշներ ալ ուղղակի տէրերը սպաննելով` անոնց ապրանքին տէր դարձան: Այս զարգացումը անշուշտ շատ յարմար էր աւելի վերջ իթթիհատականներու ժառանգորդը հանդիսացող Ճէ- Հէ- Փէ կուսակցութեան քաղաքականութեան, որ էր փոքրամասնութիւններու դրամագլուխը փոխանցել մահմետական թուրքերուն եւ ստեղծել սեփական քաղքենի դասակարգ: Աւելի վերջ ունեւորութեան տուրքի խայտառակութիւնն ալ ասոր նոր մէկ հանգրուանը պիտի ըլլար:

1915-ին հարստացող ժողովուրդը միշտ վախցաւ, որ օր մը իրենցմէ հաշիւ պիտի պահանջուէր: Այս պատճառով անոնք միշտ նեցուկ կանգնեցան Մուսթաֆա Քեմալին, որ զիրենք պիտի պաշտպանէր, եւ որուն ձեռքը սակայն մաս-մաքուր էր այս խնդիրներուն մէջ:

Էնկին Արտըչ այսպէս կը վերջացնէ յօդուածը.

Երբեմն հարցուցած եմ կառավարութեան զօրակցող լրագրող ընկերներու. «Իթթիհատականներուն գործած այս խոշոր սխալին ինչո՞ւ տէր կը կանգնիք, խե՞նթ էք դուք»: Անոնք գոհացուցիչ պատասխան մը չէին կրցած տալ: Ուստի ես պատասխանեմ այդ հարցումին.

«Որովհետեւ հիմա, երբ տնտեսութիւնը աղուոր կը քալէ, չենք ուզեր միլիառաւոր տոլարներու հատուցում մը վճարել: Ասոր համար է, որ կը զօրակցինք կառավարութեան»:

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )