Կեդրոնականցի Արմենակ «Հանդիպեր Է» Լեռ Կամսարին

Կեդրոնականցին կը խօսի, բայց չի գրեր: Կարծէք` ես իր գրիչը ըլլայի: Տխմարներ կը ստորագրեն կամ կը կարդան ուրիշներու գրածները:

Եկեղեցիի դիմացի սրճարանն էինք` սպասելով, որ մեղաւորներ սրբուին մեղքերէն եւ միանան մահկանացուներուս: Արմենակ գրպանէն քանի մը էջ թուղթ հանեց:

– Մակա՛ր, մի՛ զարմանար, պիտի չխօսիմ: Գրած եմ: Ա՛ռ, տեղ մը ղրկէ՛:

Համակարգիչով մաքուր գրուած հայերէն էջեր էին: Աւելցուց.

– Խորհրդային ուղղագրութիւնն ալ փոխած եմ հարազատի:

Կէսօրէ ետք, Մակարուհիին հետ կարդացինք: Մեծանուններէ պակաս չէր Արմենակ: Գրած էր հետեւեալը:

*   *   *

Լեռ Կամսարի մասին արտայայտուողներ եղած են, բայց ան գրեթէ անծանօթ մըն է Հայաստան եւ սփիւռք: Յաւակնութիւնը չունիմ անոր գործերը ներկայացնելու, մանաւանդ որ բոլորը դեռ չեն հրատարակուած: Աքսորուած, չարչարուած, բայց իր լեզուն երբեք գրպանը չդրած ինքնատիպ երգիծագիր մըն է Լեռ Կամսար:

Իր կացութեան մէջ գտնուող մը փուլ պիտի գար, յոռետես պիտի դառնար: Բայց ինք շարունակած է իր ժամանակը եւ մարդիկը դիտել սրամտութեամբ, ժպիտի իմաստութեամբ: Եթէ իր երգիծանքը խոշորացոյցով դիտենք, յոռետես կը դառնանք: Ինչպէս բոլոր մեծերը` երգիծագիր, արուեստագէտ, ան ուրուագծելով պատմութիւն կը գրէ, աւելի ճիշդ` կը բերէ պատմութեան դասը, պատգամը: Ճպուռի պէս շատախօս չէ:

«Սաստիկ կոմունիստներ» թատերակի վերջաւորութեան, անկախաբար երկէն, քանի մը էջերու մէջ ամփոփուած են իր «իմաստուն խօսքեր»-ը, զանոնք քանի մը անգամ կարդացի: Ժամանակակիցներս եթէ հոգեբուժարան տանին, կարելի է դարմանուիլ աղօթքի պէս անգիր սորվելով, ինչ որ ըսած է Լեռ Կամսար, նոյնիսկ երբ Կուլակի քաղաքացի էր:

«Եթէ մարդն աշխարհ է գալիս մի բան չի վերցնում անցեալից եւ մի բան չի թողնում ապագային, ապա դրան դուրս պիտի գլորել մարդկային շարքից` որպէս շինութեան համար անյարմար կլոր քար»:

Լեռ Կամսար չէ աւելցուցած` սպառողական ընկերութեան մեծամասնութիւնը: Նոյն գիծին վրայ կը շարունակէ.

«Այն մարդիկ, որոնք իրենց կեանքում միայն չարիք են գործել, ինչ քաշով աշխարհ են մտնում, նոյն քաշով էլ աշխարհից հեռանում են: Այսինքն մեռնում են հարիւր տոկոսով:

«Կան դրան հակառակ մեռնողներ էլ, որոնք աւազի վրայ հոսող առուակի նման ճանապարհին ամբողջովին ծծուում են շրջապատից, եւ համարեա ոչինչ չի մնում գերեզման դրուելու համար»:

Այսինքն ոմանք յետնորդներու յիշողութեան մէջ չկան, պիտի չըլլան, մինչ ուրիշներ պիտի ապրին ապրողներու հետ` արհամարհելով ժամանակը: Իմաստուն Լեռ Կամսար: Անդրադառնալով մարդկութեան պատմութեան կարմիր գիծին, երբ արիւն հոսած է մեծ գաղափարներու համար, ինչպէս` ազատութեան, կ՛ըսէ: Լեռ Կամսար պատմութիւնը կը կարդայ առանց քնանալու եւ քնացնելու:

«Արդեօք մարդու էութեան մէջ կա՞յ ազատութեան տենչ: Ո՛չ: Կայ ստրկութեան տենչ: Ապացոյցն այն է, որ ազգերը, ազատուելով միապետական բռնակալ լծից, դառնում են հանրապետական, ու իրենք կամովին իրենց գլխին մի բռնակալ են դնում` այն անուանելով նախագահ:

«Ուրեմն, աւելի վատ: Միապետութեան ժամանակ ազգը կարող էր արդարանալ, թէ բռնապետը նստել է իր կամքին հակառակ, հիմա՞ ինչով պիտի արդարանայ»:

Բայց մարդկութեան բնութեան մաս կը կազմէ երազներու ետեւէ վազել, նոյնիսկ` առանց հաւատալու: Նաեւ` ընտանեկան եւ հանրային կեանքի մէջ: Հատորի մը չափ իմաստութիւն կայ հետեւեալ խօսքերուն մէջ.

«Իսկական սէրը երեւան է գալիս ամուսնութեան մէջ` վերմակի տակ, իսկ քաղաքական կեանքում` գաղտնի քուէարկութեան ժամանակ:

«Մեր պետական քուէարկութիւնը թէեւ «գաղտնի» է կոչւում, բայց քաղաքացին ու պետութիւնը «պառկում» են ապակեայ վերմակի տակ…

«Այդ պատճառով էլ «կանգում» տեղի չի ունենում, եւ մերձեցումը դառնում է անպտուղ»:

Այսինքն ժողովրդավարութիւնը ժողովուրդին կամքը չ՛արտայայտեր, այլ հզօրներու համար շղարշ է ան: Յաջորդող միտքերը աւելի հարազատութեամբ կը պատկերացնեն կացութիւնը: Կը կարդանք.

«Հանրապետական երկրներում էն, որ նախագահի թեկնածուն ընկնում է ընտրողի ետեւից, աղաչանք պաղատանք է անում, սուտումուտ խոստումներ է տալիս, ժողովրդի ոտքն է համբուրում, որ ընտրուի, էդ հօ նրա համար չի, որ ուզում է ժողովրդի հոգսը իր շալակը վերցնել: Էդ նրա համար է, որ ինքն է ուզում ելնել ժողովրդի շալակը, իշխանութիւն ձեռք բերել, ուտել, խմել, արտասահմանում պտուտ գալ»:

Այսինքն ժողովրդավարութիւնը ընտրութենէն առաջ է, ընտրութենէն ետք` աւատապետութիւն: Եւ թատրոնը կը կրկնուի: Այդպէս էր ժողովրդական ժողովրդավարութիւններու մէջ: Լեռ Կամսար զանոնք կը դատէ.

«Մեզ մօտ կառավարութիւնը պէտք է ընտրուի ժողովրդի քուէով: Եւ երբ վերջինս տեսնի` իր խփած մեխը ծուռ գնաց, անմիջապէս ձեռքի աքցանով քաշի հանի եւ նոր մեխ խփի: Սակայն մեզ մօտ կառավարութիւնը ինքն իր ձեռքով մեխը խփում է ժողովրդի գլխին ու ոչ մի աքցան չի տալիս նրա ձեռքը երբեւիցէ այդ իսկապէս ծռուած մեխը հանելու համար»:

Իր կենսագրութեան փորձը կը ցանկայ փոխանցել.

«Իմ կեանքի նաւը պոլշեւիկեան խութին զարնուեցաւ եւ խորտակւում է: Բեռնաթափուել է պէտք: Ու ես ծովն եմ նետում ամէնից առաջ իմ բոլոր իտէալները, ձգտումները, ընդունակութիւնները ու եռանդը: Կտակիս մէջ ասում եմ.

«Մարդի՛կ, որքան ուժ ունէք, հեռու փախէք կոմունիզմից. Դա մարդկային տեսակի ազատութիւնների դամբարան է: Մարդը ծնւում է իր, եւ ոչ մասսայի համար: Մասսան յիմար ոչխարի հօտ է ուժեղ անհատի ձեռքին: Օրինակ` Լենինն ու Ստալինը: Նրանք իրենց մեռած վիճակով անգամ ղեկավարում են մասսային:

«Այնքան ոչխար է մասսան»:

Արդարեւ, շոյուած մասսան ասպանդակ է, որուն վրայ կոխելով ուրիշներ կը թռչին նոյն մասսայի քամակը: Քանի մը տողով տասնամեակներու պատմութիւնը կ՛ամփոփուի:

«Կոմունիստները մարդու մտածողութեան ծառի բոլոր ճիւղերը կտրում ու նրանց տեղը պատուաստում են կոմունիզմի չոր շիւը, սկսում ջրել անվերջ ծառը եւ տակը նստած, պտղի են սպասում:

«Նրանք մոլեգին վերջ են տալիս աշխարհում գոյութիւն ունեցող բոլոր գաղափարներին եւ թողնում մէկը միայն մարդկային երջանկութեան համար, անգիտանալով, որ մարդն երջանիկ է այն ժամանակ միայն, երբ ազատ է մտածում:

«Չէ՞ք հաւատում, հարցրէք մարդկութեանը»:

Պատմութեան դառն դասը կը շարունակուի.

«Լենինից առաջ կային միամիտ մարդիկ, ինչպէս, օրինակ, Մարքս ու Էնգելսը, սրանք հաւատում էին սոցիալիզմի բերած բարիքներին, սակայն Լենինը իր գոյութեամբ ցոյց տուեց, որ սոցիալիզմը միայն գնդակահարութիւն է, աւեր ու արցունք, որ փոխանակ համայնավարութեան` անհատի բացարձակ բռնապետութիւն է»:

Լեռ Կամսար զաւեշտ եւ ծաղրանկար կը ստեղծէ կուրութիւնը դարմանելու համար:

«Ես սկսել եմ լուրջ կերպով մտածել այն մասին, թէ սոցիալիզմը մարդկանց գլխո՞ւմն է գոյանում, թէ՞ մօրուքում:

«Նրա երեք ստեղծողներն էլ մօրուքաւոր են` Մարքս, Էնգելս, Լենին:

«Մարքսի մօրուքը խոմ տնաքանդութիւն է:

«Էլի լաւ է, որ Լենինը սոցիալիզմը «շինեց», եթէ Էնկելսը շինէր կամ Մարքսը իրենց ահարկու մօրուքներով, մարդիկ պիտի խճճուէին մէջը եւ յաւիտեանս դուրս չգային:

«Եւ Լենինը փառք է, փոքրիկ մօրուք ունի, յամենայն դէպս մարդկութիւնը յոյս ունի մի օր ազատուել նրանից:

«Հետաքրքիր է, եթէ մի մարդասէր սափրիչ իր ժամանակին սափրէր երեքի էլ մօրուքները, մենք այս օրին կ՛ընկնէի՞նք, թէ՞ ոչ…»

Արդարեւ, տառապող մարդը եթէ ծիծաղիլ չգիտնայ, չ՛ապրիր: Նոյն նշդրակով կը շարունակէ.

«Իտէալը գեղեցիկ է, բայց մէջը` փուչ: Մարդկութեան այն մասը, որին չբաւարարեց այս իտէալը, սկսեց այլ իտէալներ որոնել կեանքում եւ իր որոնումների մէջ անգամ փոքրացաւ, որ հասաւ մինչեւ… սոցիալիզմ:

«Այսինքն, եթէ ես ու դու հաւասարպէս կուշտ ենք, ուրեմն երջանիկ ենք: Այս տեսանկիւնով` աշխարհում երջանիկ են աւանակները միայն, որոնք ընկած են առուոյտի արտի մէջ եւ ուտում են ըստ իրենց ստամոքսի տարողութեան: Եւ մարդկանցից էլ նրանք միայն, որոնք ընկած են անծայրածիր խոհանոցում:

«Հարց. ներկայ կապիտալիստը, որ հասել է արդէն այդ ստամոքսային իտէալին, երջանիկ զգո՞ւմ է իրեն արդեօք:

«Բոլորովին:

«Ամենադժբախտ մարդը:

«Նա  գիշեր ցերեկ տանջւում է այն ցաւով, թէ ի՞նչ անել, որ իր ստեղծած բոլոր բարիքները ինքը միայն ուտի ու բախուում է անյաղթահարելի արգելքի` իր ստամոքսը փոքր, իր բարիքները անծայր:

«Բարդ հասկացութիւն է երջանկութիւնը, շատ բարդ:

«Երջանկութիւնը շաքար չի, որ միայն ճակնդեղով շինուի:

«Երջանկութիւնը մեղր է, որի վրայ մեղուն աշխարհի բոլոր ծաղիկների վրայ է թառում, այն պատրաստելու համար»:

Եւ վերջապէս կը հասնինք կենսափորձի եզրակացութեան, բայց անոր հետեւելու իսկական քաջութիւն պէտք է: Մտածենք Լեռ Կամսարի հետ:

«Ժողովո՛ւրդ: Ես քառասունչորս տարի սոցիալիզմի դէմ պայքարելով գնում եմ դէպի կապիտալիզմ` դուք էլ ետեւս ընկած հետեւում էք ինձ:

«Այսօր մի վատ բան լսեցի:

«Ասում են, որ կապիտալիզմն էլ ճնշում է անհատի ազատութիւնը:

«Ասում են` սոցիալիզմը սրով է հպատակեցնում մարդկանց, իսկ կապիտալիզմը` փողով: Այս պայմաններում դէպի կապիտալիզմ գնալը նշանակում է ջրից դուրս գալ, ընկնել ջրհեղեղ:

«Իսկ աշխարհում այս երկու սիստեմներից զատ ուրիշ չկայ, ի՞նչ անել:

«Յայտարարում եմ.

«Ժողովո՛ւրդ, մեր նաւը փշրուեց, ու մենք գնում ենք ջրի տակ: Ո՛վ կարող է, թող մի աշխարհայեացքի բեկորի ձեռք ձգած` իր կեանքն ազատի: Ես լողում եմ դէպի Ռոպենզոնի կղզին»:

Դեռ կա՞ն Ռոպենզոնի կղզիներ, ո՞ւր կարելի է ըլլայ երթալ, անոնք գնուած են «կապիտալիզմ»ի կողմէ… ամարանոցներ կամ դղեակներ շինելու համար:

Ինչո՞ւ Լեռ Կամսարի միտքերը «տիսերթացիայի» նիւթ չեն ըլլար…

Ստորագրուած` Կեդրոնականցի Արմենակ

Թերթերուն ղրկուած` Մակարի կողմէ

11 Սեպտեմբեր 2013, ի Գաղիա

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )