Արուեստի Աշխարհէն. Երաժշտութիւնը Կը Ղեկավարէ Մեր Զգացումները

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

ԵՐԱԺՇՏՈՒԹԻՒՆԸ ԿԸ ԼԱՐԷ ԶԳԱՅԱՐԱՆՆԵՐԸ, ԿԸ ՍՏԵՂԾԷ ԽՈՒՃԱՊԻ ԽԱԲԿԱՆՔԸ ԵՒ ԳՐԵԹԷ ԱՆԼՍԵԼԻ ՁԱՅՆԱՍՏԻՃԱՆՆԵՐՈՎ ՄԵԶ ԿԸ ՀԱՄԱԿԷ ԱՆՁԿՈՒԹԵԱՄԲ: «ՊԻ.ՊԻ. ՍԻ.» ԿԸ ՆԿԱՐԱԳՐԷ, ԹԷ ԻՆՉՊԷ՛Ս ԲԵՄԱԴՐԻՉՆԵՐ ԵՐԱԺՇՏՈՒԹԻՒՆԸ Կ՛ՕԳՏԱԳՈՐԾԵՆ ԱՒԵԼԻ ԱԶԴՈՒ ԴԱՐՁՆԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ ԺԱՊԱՒԷՆՆԵՐՈՒ ՆԵՐԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆԸ:

«Սայքօ» ժապաւէնին մէջ լոգանքի տեսարանին ընկերակցող սուր երաժշտութիւնը կը ստեղծէ նոյն այն հակազդեցութիւնը, որ պիտի ստեղծէր կաղկանձող անասուններու ձայնը:

 

 

 

 

 

 

Հոլիվուտեան զաւեշտի վարպետ Պեթի Տէյվիս 1939-ին դեր ստանձնած էր «Տարք հիսթըրի» ժապաւէնին մէջ, որ կը պատմէր ուղեղի քաղցկեղի պատճառով մահացող հարուստ աղջկան մը ողբերգական պատմութիւնը:

Ակնդիրը գիտէր, թէ մահը անմիջապէս պիտի յաջորդէր կուրութեան: Այս տիպարին տեսողութիւնը արդէն վատթարացած էր ժապաւէնին վերջին տեսարանին մէջ, ուր ան դանդաղ քայլերով կը բարձրանար հսկայական աստիճաններէն վեր:

Տէյվիս կը գիտակցէր, թէ այս տեսարանը իրեն պիտի ապահովէր երրորդ Օսքարի առիթ մը:

Դերասանը բեմադրիչին հարցուցած էր, թէ ո՞վ յօրինած էր ժապաւէնին երաժշտութիւնը եւ տեղեկացած էր, թէ անիկա կը պատկանէր գերազանց տաղանդի տէր երաժիշտ Մաքս Սթայնըրի:

Սթայնըր 1933-ին յօրինած էր «Քինկ Քոնկ» ժապաւէնին յեղաշրջող երաժշտութիւնը: Անիկա հոլիվուտեան ժապաւէնի մը ընկերակցող առաջին ամբողջական երաժշտութիւնն էր եւ` այնպիսի գործ մը, որ ժապաւէնին երկրպագուները մղած էր կարեկցելու արուեստական մարդակապիկի մը ճակատագիրին:

Տէյվիս խելացի կին մըն էր: Ան կը գիտակցէր ժապաւէնի մը ընկերակցող բարձրաթռիչ երաժշտութեան արժէքին, սակայն այն մտավախութիւնը ունէր, որ երաժշտութիւնը իր հզօր ներգործութեամբ կրնար գերազանցել իր խաղարկութիւնը:

«Լա՛ւ, – ըսած էր ան,- ե՛ս կամ Մաքս Սթայնը՛րը պիտի բարձրանանք այս սանդուխներէն, բայց ոչ` երկուքս միասին»:

Տէյվիսի կարծիքը անտեսուած էր, եւ ժապաւէնին այս տեսարանը արժանացած էր Օսքարի երկու թեկնածութեան. մէկը` Տէյվիսի համար, միւսը` Սթայնըրի:

Ասիկա կ՛ապացուցէ երաժշտութեան կարեւորութիւնը ժապաւէններու մէջ, անոր հզօր ներգործութիւնը` հանդիսատեսին վրայ:

Երաժիշտ Նիլ Պրանտ, որ կը ներկայացնէ «Պի. Պի. Սի.»ի «Տը միւզիք տէթ մէյտ մուվիզ» (երաժշտութիւնը, որ ժապաւէններ կերտած է) յայտագիրներու շարքը, կը հաւատայ, թէ մեր զգայարանները արդէն կը լարուին, երբ մուտք կը գործենք շարժապատկերի սրահ:

Պեթի Տէյվիս այն մտավախութիւնը ունէր, թէ երաժշտութիւնը կրնար գերազանցել իր խաղարկութիւնը «Տարք վիքթըրի» ժապաւէնին մէջ:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

«Մթութիւնը, մեզի անծանօթ անձերը, ակնկալութիւնը, շարժապատկերի սրահի մը աթոռին հանգստութիւնը մեզ կը պատրաստեն հզօր զգացումներ ապրելու փորձառութեան մը,- կ՛ըսէ ան:- Իսկ այն վայրկեանին, երբ կը պայթի երաժշտութիւնը, արդէն կը սկսի մեր ուղեւորութիւնը»:

«Մարդ արարածը շատ լաւ գիտէ վերծանել ձայները: Նախապատմական ժամանակներէն սկսեալ, երբ մարդը անտառին մէջ լսած է ճիւղի մը կոտրուելուն ձայնը, անմիջապէս մտածած է` «վերջացա՛ւ, մեռա՜յ»:

«Շատ խոր հասկացողութիւնը ունինք երաժշտութեան ներգործութեան, որ շատ ֆիզիքական է», կ՛աւելցնէ Պրանտ:

«Կը զգանք, թէ երաժշտութիւնը ինչպէ՛ս ձայնի ալիքներու միջոցով կը թափանցէ մեր ականջին մէջ եւ կրնայ ստեղծել տարբեր տեսակի ֆիզիքական հակազդեցութիւններ. յարմար պայմաններու մէջ անիկա կրնայ նոյնիսկ հարուած մը տալ մեր ստամոքսին»:

Այս հաստատումին ամէնէն պարզ օրինակները կարելի է գտնել արկածախնդրական եւ սարսափազդու ժապաւէններու մէջ, որոնց մէջ ի գործ կը դրուին աններդաշնակ ձայներ եւ ճիչեր, զորս անգիտակցաբար կ՛առնչենք խուճապահար անասուններու հետ:

Քալիֆորնիոյ համալսարանին կողմէ 2010-ին կատարուած ուսումնասիրութիւն մը ի յայտ բերած է, թէ երաժիշտներ մեր ջիղերը լարելու եւ սարսափ պատճառելու նպատակով ի գործ կը դնեն երկրորդական ահազանգեր լսելու մեր զգացողութիւնը. ա՛յն աստիճանի երկրորդական ձայներ, զորս մկնարջերը կ՛արձակեն` զիրար զգուշացնելու համար յարձակելու պատրաստ անասուններէն:

Հիչքոքի դասական ժապաւէններէն` 1960-ին հրապարակուած «Սայքօ» ժապաւէնին մէջ լարային գալարուող ձայներ եւ փչողական ճչացող գործիքներ կը կապկեն բնութեան մէջ ստեղծուած խուճապի ձայնը:

Իսկ անոնք, որոնք կը սիրեն լսել վիպերգական երաժշտութիւն, հաւանաբար հետաքրքրական պիտի նկատեն 2011-ին Քանատայի ՄքԿիլ համալսարանին կողմէ կատարուած փորձարկութիւն մը, որ ուսումնասիրած է ջղաբանական պատճառը գեղեցիկ երաժշտութեան մը առթած փշաքաղումին:

Զուտ լսողական փորձառութիւն մը չէ այս: Բժշկագիտական նորագոյն միջոցներով առնուած ուղեղի նկարներ ցոյց տուած են, որ երբ երաժշտութիւն կը հնչէ, ուղեղին մէջ կը լուսաւորուին այն մասերը, որոնք կ՛առնչուին երանութիւն պարգեւող խթաններու հետ, ինչպէս` ուտելիք, սեռային յարաբերութիւն եւ թմրեցուցիչներ:

Այլ խօսքով, ուղեղին մէջ արեան հոսքը կ՛աշխուժանայ` հակազդելով այն մասերուն, որոնք կ՛առնչուին վարձատրութեան, զգացումներու եւ գրգռութեան հետ:

«Տը միւզիք ինսթինքթ» (երաժշտութեան բնազդը) վերնագիրով գիտական գիրքի հեղինակ Ֆիլիփ Պոլի համաձայն, ժապաւէններու ընկերակցող լաւ թէ վատ երաժշտութիւնը նոյն հակազդեցութիւնը կը ստեղծէ մեր մէջ:

«Որոշ տեսակի ձայներու մեր հակազդեցութիւնը այնքա՛ն խոր է, որ չենք կրնար կասեցնել զայն», կ՛ըսէ ան:

«Ժապաւէններու համար յօրինող երաժիշտներ ծանօթ են այս իրողութեան եւ զայն կ՛օգտագործեն կարճ ճամբով հասնելու համար մեր ուղեղին տրամաբանող մասին եւ ուղղուելու` դէպի անոր զգացումի կեդրոնները»:

Այժմ ժապաւէն պատրաստող կարգ մը արուեստագէտներ կ՛օգտագործեն անդրձայներ` վախ պատճառելու համար ակնդիրին: ձայներու կամ թրթռացումներու այս չափազանց մեղմ ալիքները շատ աւելի ցած են, քան` մարդկային ականջին համար սովորաբար լսելի ձայները:

Թէեւ չենք լսեր անդրձայները, սակայն ապացուցուած է, թէ անոնք կրնան պատճառել անձկութիւն, չափազանց վիշտ, սրտի բաբախում եւ դող:

Բնական ձեւով հնչող անդրձայները կ՛առնչուին «գերբնական գործունէութեան» հետ: Անոնք կը հնչեն բնութեան աղէտներէ առաջ, ինչպէս` փոթորիկ եւ երկրաշարժ:

Ֆրանսական «Իրրեվերսիպլ» հոգեբանական սարսափազդու ժապաւէնին արտադրիչները կ՛ընդունին, թէ օգտագործած են այս միջոցը:

Հանդիսատեսներ 2002-ին հրապարակուած այս ժապաւէնը դիտելու ընթացքին հազիւ կէս ժամ անդրձայներու ենթակայ դառնալէ ետք ֆիզիքապէս անհանգիստ եւ «կորսուած» զգացած են: Անոնք սրահէն հեռացած են` նախքան պաստառին վրայ ամէնէն ցնցիչ տեսարաններու շարքը դիտելը:

Իսկ 2007-ին հրապարակուած «Փարանորմըլ էքթիւիթի» սարսափազդու ժապաւէնը դիտողները յայտնած են ահաւոր վախի զգացումներ, երբ պաստառին վրայ ոչինչ կը պատահէր: Կ՛ենթադրուի, թէ այս զգացումին պատճառը չափազանց ցած ձայնի ալիքներու ներգործութիւնն էր:

«Ամէն ոք նոյն ձեւով չի կրեր ազդեցութիւնը այս ձայներուն,- կ՛ըսէ Պոլ:- Սակայն հաւանական է, որ ապագային շարժապատկերի սրահներու մէջ շատ աւելի ականատես պիտի դառնանք, կամ` գէթ պիտի զգանք այս ներգործութիւնը»:

Շարժապատկերի Ձայնը

«Տը Կատֆատըր». 1972

Նինօ Ռոթա յօրինած է այս ժապաւէնին հռչակաւոր երաժշտութիւնը, սակայն որեւէ երաժշտութիւն չենք լսեր ճաշարանի այն ցնցիչ տեսարանին մէջ, երբ Մայքըլ Քորլէոնէ կը կրակէ իր հօրը մրցակիցին վրայ: Ձայնի ղեկավար Ուոլթըր Մըրք ստեղծուած խուճապը կը շեշտէ դուրսը ակնթարթի մը մէջ ստիպողաբար կանգ առնող գնացքի մը ճիչով:

«Սայքօ». 1960

Ալֆրետ Հիչքոք սկիզբը երաժիշտ Պեռնարտ Հըրմենի թելադրած էր որեւէ երաժշտութիւն չկցել ժապաւէնին հռչակաւոր լոգանքի տեսարանին: Սակայն Հըրմեն անտեսած էր պատուէրը եւ յօրինած էր այնպիսի ցնցիչ երաժշտութիւն մը, որ կը յիշեցնէր անասուններու կաղկանձը: Անշուշտ Հիչքոք փոխած էր իր միտքը:

«Պուլլիթ». 1968

Երաժիշտ Լալօ Շիֆրին մերժած էր յօրինել Սան Ֆրանսիսքոյի փողոցներուն մէջ Սթիւ ՄքՔուինի 10 վայրկեան տեւողութեամբ հետապնդումի տեսարանին երաժշտութիւնը: Ան մտածած էր, թէ կուպրին վրայ ոլորապտոյտ դարձող անիւներուն կռինչը եւ շարժակներուն որոտը կը կատարէին իրենց դերը: Շիֆրին յաճախ գնահատանքի արժանացած է ժապաւէնին մէջ երաժշտութենէ բոլորովին զերծ այս տեսարանին իր հոյակապ յղացքին համար:

«Է Սթրիթքար Նէյմտ Տիզայր». 1951

Ամբողջութեամբ ճազ երաժշտութեան վրայ հիմնուած հոլիվուտեան առաջին թատերական ժապաւէնը այնքա՛ն զգայնոտ էր, որ զայրոյթ պատճառած էր Միացեալ Նահանգներու մէջ պատշաճութեան ոստիկանի դեր կատարող «Տի ամերիքըն լիճըն աֆ տիսընսի» ինքնակոչ կազմակերպութեան: Ալեքս Նորթ ստիպուած էր մեղմացնել իր յօրինած երաժշտութեան ուժգնութիւնը:

«Թաքսի Տրայվըր». 1976

Պեռնարտ Հըրմեն սկիզբը մերժած էր նոյնիսկ կարդալ այս ժապաւէնին նիւթը եւ բեմադրիչ Մարթին Սքորսեզի ըսած էր. «Թաքսիներու մասին ժապաւէններու համար երաժշտութիւն չեմ յօրիներ»: Սակայն անոր յօրինած հարուածային գործիքներու երաժշտութիւնը` սաքսափողի մեղմ խազերով, յատկանշական դեր խաղցած է ժապաւէնին յաջողութեան մէջ:

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )