Գիտութիւն Եւ Կենցաղ. Սոնքութեան Դարը

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

ՑԱՐԴ ՄԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԵՒ ԺՈՂՈՎՐԴԱՅԻՆ ՄԱԿԱՐԴԱԿԻ ՎՐԱՅ ՏԻՐՈՂ ՄՏԱՅՆՈՒԹԻՒՆԸ ԱՅՆ ԷՐ, ԹԷ ՍՈՆՔՈՒԹԻՒՆԸ (ՕՊԻՍԻԹԻ) ՊԱՐԶԱՊԷՍ ՀԵՏԵՒԱՆՔ Է ԿԱՄՔԻ ՉԳՈՅՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ՍՆՆԴԱՌԱԿԱՆ ՍՈՎՈՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ ԿԱՐԳ ՈՒ ԿԱՆՈՆԻ ԵՆԹԱՐԿԵԼՈՒ ԱՆԿԱՐՈՂՈՒԹԵԱՆ: «ԻԱՆ» ԹԵՐԹԻՆ ՄԷՋ ՆՈՐ ԴԻՏԱՆԿԻՒՆՆԵՐՈՎ ՀԱՐՈՒՍՏ ՅՕԴՈՒԱԾ ՄԸ ԿԸ ՄԻՏԻ ՇՐՋԵԼ ԱՅՍ ՏԵՍՈՒԹԻՒՆԸ: ԱՆԻԿԱ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ ՎՐԱՅ ՀԻՄՆՈՒԱԾ ՏՈՒԵԱԼՆԵՐՈՎ Կ՛ԱՊԱՑՈՒՑԷ, ԹԷ ԻՆՉՈ՛Ւ ՍՈՆՔՈՒԹԻՒՆԸ ԱՆՁՆԱԿԱՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՈՒՈՒԹԵԱՆ ՎԵՐԱԳՐԵԼԸ ՇԱՏ ՊԱՐԶՈՒՆԱԿ ՄՕՏԵՑՈՒՄ ՄԸՆ Է:

Տարիներ առաջ, օդանաւով ճամբորդութեան մը ընթացքին, Վուտի Ալըն ամբողջ ժամանակը անցուցած էր կարդալով Ֆիոտոր Տոսթոյեւսքիի «Նոթց ֆրամ անտըրկրաունտ» վէպը եւ «Ուէյթ Ուոչըրզ» թերթը: Ապա ան երկու փորձառութիւնները մէկտեղած էր գրութեան մը մէջ, որ կը սկսէր հետեւեալ բառերով. «Ես անտանելի գէր եմ, աշխարհի ամէնէն գէր անձն եմ, զոր ճանչցած եմ: Ոչինչ ունիմ, բացի աւելորդ ծանրութենէ` ամբողջ մարմնիս վրայ: Մատներս գէր են, դաստակներս գէր են, աչքերս գէր են (կրնա՞ք երեւակայել գէր աչքեր)»: Ան այս տողերը գրած է 1968-ին, երբ աշխարհի բնակչութեան մեծ մասը առաւել կամ նուազ չափով իր հասակին համաչափ ծանրութիւն ունէր, իսկ մնացեալը սովի մատնուած էր: «Ուէյթ Ուոչըրզ» պարզապէս նոր կազմակերպութիւն մըն էր, որ կը հետապնդէր տարաշխարհիկ նոր հարց մը: Ինքնին ծիծաղաշարժ էր այն գաղափարը, թէ գիրութիւնը կրնար տառապանքի վերածել ռուսական վէպ մը կարդալու պահը:

Բարոյական Դիրքորոշում

Անցեալի այս կատակը այժմ դարձած է իրականութիւն: Մարդկային պատմութեան մէջ առաջին անգամ ըլլալով գէրերը իրենց թիւով կը գերազանցեն սննդազուրկները, եւ սոնքութիւնը տարածուած է հարուստ եւ աղքատ երկիրներու մէջ: Սոնքութեան պատճառով յառաջացած հիւանդութիւններ, ինչպէս` շաքարախտ, սիրտի հիւանդութիւններ, կաթուածներ եւ երիկամներու քայքայում, սկսած են շատ արագ մագլցում արձանագրել: Աշխարհի առողջապահութեան կազմակերպութիւնը կը նախատեսէ, թէ այս հիւանդութիւնները քանի մը տարի ետք մահուան գլխաւոր պատճառներ պիտի դառնան աշխարհի բոլոր երկիրներուն տարածքին, նոյնիսկ` ամէնէն աղքատ երկիրներուն: Աւելի՛ն. երկար ժամանակի վրայ գիրութեան պատճառած հիւանդութիւններուն դարմանումը շատ աւելի ծախսալից է, քան` վարակիչ հիւանդութիւններու եւ արկածներու դարմանումը, որոնց նպատակով կառուցուած է առողջապահութեան արդի համակարգը: Սոնքութիւնը երկարատեւ հիւանդութիւններու վտանգը կը սպառնայ անհատական մակարդակի վրայ, եւ սնանկացումի վտանգը` առողջապահական համակարգերուն:

Հետեւաբար պատասխանատու դիրքերէ հետզհետէ աւելի բարձր ձայնով մեզի կ՛ըսուի, թէ գէր ենք, անտանելիօրէն գէր ենք, աշխարհին վտանգ սպառնալու չափ գէր ենք, թէ` պէտք է դիմագրաւենք մեր տկարութիւնը: Ի վերջոյ, մե՛նք ենք աշխարհի մէջ հետզհետէ աւելցող ճարպին պատասխանատուն, որովհետեւ ամէն օր կը շարունակենք չափէն աւելի ուտել եւ մարզանք չընել: Այլապէս ի՞նչ է պատճառը: Գէր ենք, որովհետեւ չենք մերժեր քաղցրեղէնը, ֆասթ ֆուտը եւ տապկուած գետնախնձորը, կը գործածենք վերելակը, ինքնաշարժը եւ կառքը, մինչդեռ մեր նախահայրերը կը գործածէին իրենց զիստերն ու կրունկները: Ինչպէ՛ս կարելի է այս ձեւով վարուիլ մեր անձին եւ ընկերութեան նկատմամբ:

Գէրերուն նկատմամբ բարոյական այս դիրքորոշումը թափանցած է կեանքի բազմաթիւ երեւոյթներու մէջ եւ վարակած է նոյնիսկ հմուտ գիտնականները: Օրինակ, այս ամառ եղափոխական հոգեբանութեան մասնագէտ Ճէոֆրի Միլըր մեր ժամանակներու տրամադրութիւնները «ճռուողեց» Թուիթըրի վրայ. «Տոքթորայի պատրաստուող սիրելի սոնքեր, եթէ կամքը չունիք վերջ դնելու բնածխաջրատի (քարպոհայտրէյթ) սպառումին, կը նշանակէ, թէ կամքը չունիք թեզ մը պատրաստելու: Ա՛յս է ճշմարտութիւնը»: Սպառողական շուկան պատրաստ է շահ ապահովելու իր յաճախորդներուն ենթադրեալ տկարութենէն: Մինչ այդ պետութիւններ այլեւս չեն յուսար, թէ իրենց քաղաքացիները գիտեն, թէ ի՛նչ պիտի գնեն, երբ ճաշարան կամ հանրախանութ երթան: Անցեալի լուսանցքային գաղափարներ այսօր դարձած են կեանքի օրէնք. օրինակ` Նիւ Եորքի իշխանութիւնները վերջերս փորձեցին արգիլել մեծ գաւաթով զովացուցիչներու վաճառքը, Դանիոյ մէջ կարճ ժամանակ մը կիրարկուեցաւ տուգանքի օրէնք մը` այն ուտելիքներուն վրայ, որոնք կը պարունակեն 2,3 առ հարիւր համեմատութենէն աւելի յագեցած ճարպ, իսկ «Սամոա» օդանաւային ընկերութիւնը 2013-ին սահմանեց իւրաքանչիւր ճամբորդի մարմնին ծանրութեան համապատասխան տոմսի գին` ծանուցելով. «Դո՛ւն կ՛որոշես, թէ որքան սուղ կամ որքան աժան պիտի արժէ տոմսդ»:

Բազմաթիւ պետութիւններ այժմ կը հովանաւորեն մարզանքը քաջալերող ծրագիրներ: Նուազ բարեկամական մօտեցումներ եւս սկսած են որդեգրուիլ: 2008-ին Ճափոնի մէջ որդեգրուած օրէնք մը ընկերութիւններէն կը պահանջէր չափել եւ տեղեկագրել 40-74 տարեկան պաշտօնեաներուն մէջքին հաստութիւնը: Անոնք, որոնք կը խախտէին սահմանուած չափերը, կը ստանային կշտամբանքով եւ թելադրանքներով լեցուն ե-նամակ մը:

Իշխանութիւններուն հետ ձեռք-ձեռքի տուած են ինքնաքննութեան հրաւիրող առեւտրական ընկերութիւններ, որոնք կ՛առաջարկեն նիհարնալու նպաստող ուտելիքներ, դեղեր, ծառայութիւններ, վիրահատական գործողութիւններ եւ արհեստագիտական նորութիւններ: Օրինակ` Հոնկ Քոնկի մէջ ընկերութիւն մը կը վաճառէ ելեկտրոնային պատառաքաղ մը, որ կը հաշուէ, թէ քանի՛ պատառ կ՛ուտենք մէկ վայրկեանի մէջ. անիկա կը թրթռայ, երբ պատառները արագ-արագ կուլ կու տանք: Կը նախատեսուի, թէ «առողջապահութիւնը» շուտով պիտի դառնայ միլիառաւոր տոլարի համաշխարհային ճարտարարուեստ մը: «Սոնքութիւնը սուղ կ՛արժէ առողջապահութեան մարզին, հետեւաբար զայն դիմագրաւելը եւս պարարտ շուկայ մը կ՛ենթադրէ», ինչպէս կ՛ըսէ 2012-ի Մայիսին «ՄքՔինզի» ընկերութեան կողմէ կատարուած նախատեսութեան տեղեկագիրը:

Յայտնապէս համաձայնութիւն գոյացած է այն գաղափարին առնչութեամբ, թէ մարմնի յաւելեալ ծանրութիւնը հետեւանք է անհատական ընտրութեան: Կասկած չկայ, թէ հաւաքականութիւններ հսկայական գումարներ եւ ժամանակ կը տրամադրեն` այս գաղափարէն մղուած: Պետական եւ առեւտրական պատասխանատուներ գրաւիչ կը նկատեն զայն, հաւանաբար որովհետեւ իրենք զիրենք կարգ ու կանոնի ենթարկելով` հասած են բարձր դիրքերու: Սակայն չենք գիտեր, թէ այս տեսութիւնը իրապէս ճի՞շդ է:

Կենսաբանական Գործօններ

Անշուշտ հանրային առողջապահութեան հսկող կազմակերպութիւններ եւ զայն ծանուցող առեւտրական ընկերութիւններ անմիջապէս պիտի հակազդէին` վստահեցնելով, թէ «գիտութիւնը կ՛ըսէ» սոնքութիւնը հետեւանք է սննդեղէնի սպառումի եւ մարզանքի առնչուող անհատական ընտրութեան:

Սակայն ճարպի կենսաքիմիական բաղադրութիւնը ուսումնասիրող գիտնականներ եւ ախտաբաններ, որոնք կը հետեւին մարմնի ծանրութեան փոփոխութիւններուն, միաձայն չեն: Բազմաթիւ ուսումնասիրողներ կը հաւատան, թէ շատակերութիւնը, ծուլութիւնը եւ կամքի չգոյութիւնը միակ բացատրութիւնը չեն կրնար ըլլալ գիրնալու համաշխարհային երեւոյթին: Անշուշտ ասիկա կը նշանակէ, թէ անձնական վարմունքի նկատմամբ պաշտօնական կեցուածքը ժամանակի եւ դրամի կորուստ է:

Կենսաբանական վիճակագրութիւններու մասնագէտ Տէյվիտ Ալիսըն 2010-ին տեղեկագրած է, թէ վերջին 20 տարիներուն ոչ միայն ամերիկացիք աւելի գիրցած են, այլ նաեւ` ամերիկեան առիւծակապիկները (մարմըզեթ), գիտաշխատանոցներու մէջ աճեցուած կարճ պոչով կապիկները (մակաք), սեւակապիկները (շեմփանզէ), հարաւափրիկեան  կապիկները (վըրվիթ), մուկերը, ընտանի շուներն ու կատուները, ինչպէս նաեւ` գիւղական եւ քաղաքային շրջաններու մէջ ապրող ընտանի եւ վայրի առնէտները: Իրօք, մասնագէտներ քննած են այս 8 տեսակի անասուններուն վերաբերող տուեալները եւ ի յայտ բերած են, թէ իւրաքանչիւրին միջին ծանրութիւնը աւելցած է: Առիւծակապիկներուն ծանրութիւնը 10 տարուան ընթացքին աւելցած է 9 առ հարիւր համեմատութեամբ: Գիտաշխատանոցներու մէջ աճեցուած մուկերը 10 տարուան ընթացքին գիրցած են 11 առ հարիւր համեմատութեամբ: Անորոշ պատճառով մը ամէնէն աւելի վատ վիճակի մէջ են սեւակապիկները, որոնց մարմնին ծանրութիւնը 10 տարուան ընթացքին աւելցած է 35 առ հարիւր համեմատութեամբ: Ալիսըն, որ տեղեակ էր, թէ գիտաշխատանոցներու մէջ աճեցուած անասուններուն միջին ծանրութիւնը կ՛աւելնար անբացատրելի պատճառով, զարմացած էր ի տես այս երեւոյթին համատարած առկայութեան` ուսումնասիրութեան ենթարկուած իւրաքանչիւր անասնատեսակի քով:

Դժուար չէ երեւակայել, որ հետզհետէ աւելի մեծ քանակութեամբ ուտելիք սպառող անձերը սկսած են աւելի մեծ քանակութեամբ կեր տալ իրենց շփացուցած ընտանի անասուններուն կամ աւելի մեծ քանակութեամբ ճարպով լեցուն եւ աւելի քաղցր աղբ թափել` կատուներուն եւ առնէտներուն դիմաց: Սակայն նման արդիւնքներ չեն բացատրեր, թէ ինչո՛ւ ծանրութիւնը կ՛աւելնայ նաեւ ա՛յն անասուններուն, զորս մարդիկ չեն շփացներ: Օրինակ` գիտաշխատանոցներու մէջ աճեցուած անասունները, որոնք կը ստանան խիստ կանոնաւոր սննդականոն: Իրօք, գիտաշխատանոցներու անասուններուն կեանքը այնքա՛ն խիստ հսկողութեան տակ է, որ մասնագէտներ արդէն գիտեն, թէ այստեղ պէտք է զանց առնել մարդկային ներգործութիւնը: Արձանագրութիւններ ցոյց կու տան, թէ այս անասունները տասնամեակներու ընթացքին գիրցած են, երբ ոչ մէկ յատկանշական փոփոխութիւն կատարուած է անոնց սննդականոնին կամ շարժումներուն մէջ: Յայտնապէս եթէ անասունները սկսած են գիրնալ մեզի հետ, ասիկա չի նշանակեր, թէ անոնք յաւելեալ տուրմ կը սպառեն եւ ինքնաշարժով կը տեղափոխուին: Ընդհակառակը, ուղղութիւնը ցոյց կու տայ, թէ գոյութիւն ունի աւելի մեծ հասարակաց պատճառ մը, որ դուրս է անհատի հակակշիռէն, եւ որ պատճառ կը դառնայ բազմաթիւ անասնատեսակներու սոնքութեան:

Աղքատները Աւելի Կը Գիրնան

Համաշխարհային թաքուն ազդակ մը կամ ազդակներ կրնան բացատրել, թէ ինչո՛ւ շատերուն մարմնին ծանրութիւնը կ՛աւելնայ աստիճանաբար, տասնամեակներու ընթացքին, եւ ոչ թէ` կամքի տկարութեան իբրեւ հետեւանք: Ճարպի պաշարներու դանդաղ յաւելումը մտածել կու տայ, թէ անոնք ամէն ամիս քիչ մը աւելի կ՛ուտեն, քան ինչ որ կը սպառեն: Սակայն, եթէ այսպէս է, ապա նիհարնալը դժուար պիտի չըլլար: Վերջերս կատարուած ուսումնասիրութեան մը համաձայն, օրական 30 ջերմուժէն աւելի ուտելը, քան ինչ որ կը սպառենք, պատճառ կը դառնայ գիրութեան: Նկատի ունենալով, որ անձ մը օրական 1500-2000 ջերմուժ կը սպառէ աղքատ երկիրներու մէջ եւ 2500-4000 ջերմուժ` հարուստ երկիրներու, 20 ջերմուժը աննշան քանակութիւն մը կը թուի ըլլալ: Սակայն, եթէ զայն ջնջելը բաւարար պիտի ըլլար կանխարգիլելու համար գիրութիւնը, ապա մարդիկ դիւրութեամբ պիտի կարենային ձերբազատիլ իրենց մարմնին ծանրութեան յաւելումէն: Սակայն ինչպէս գիտենք, նիհարնալը չափազանց դժուար է:

Աւելի՛ն. հարուստ երկիրներու մէջ սոնքութիւնը աւելի տարածուած երեւոյթ է նուազ դրամի, նուազ կրթութեան եւ աննշան դիրքի տէր անձերու քով: Նոյնիսկ կարգ մը աղքատ երկիրներու տարածքին գիրութիւնը աւելի կեդրոնացած է ամէնէն թշուառ խաւին մէջ: Գիրութիւնը նաեւ անհաւասար բաժնուած է սեռերու միջեւ: 68 երկիրներու տարածքին կատարուած ուսումնասիրութիւն մը ցոյց տուած է, թէ իւրաքանչիւր սոնք տղամարդու դիմաց գոյութիւն ունին 3 սոնք կիներ: Նոյնիսկ ի յայտ եկած է, թէ կիներու սոնքութեան բարձր համեմատութիւնները կապ ունին իւրաքանչիւր երկրի մէջ սեռերու անհաւասարութեան մակարդակին հետ: Եթէ մարմնին ծանրութիւնը կախեալ է անհատական որոշումներէ, թէ` ինչ պէտք է ուտել, ապա ինչո՞ւ անիկա կը կրէ ազդեցութիւնը հարստութեան կամ սեռերու անհաւասարութեան:

Թերեւս պատմութիւնը հետեւեալն է. աղքատութիւնը կը պատճառէ հոգեկան լարուածութիւն, ինչ որ կը մղէ աւելի ուտելու, եւ` ուտելու ամէնէն աժան ուտելիքը, որ կը պարունակէ մեծ քանակութեամբ «սնամէջ ջերմուժ»: Հետեւաբար աղքատները աւելի կը գիրնան, քան` բարեկեցիկները: Ինչ որ կը նշանակէ, թէ ինչ որ կ՛ուտենք եւ ով որ ենք, կապ չունի ճարպ կուտակելու մեր հակամէտութեան հետ: Պարզապէս աւելի դիւրին է ջերմուժ ամբարել տոպրակ մը չիփս ուտելով, քան` բրքուկ (պրոքոլի) կամ խնձոր:

Այսուհանդերձ, շարք մը ուսումնասիրողներ համոզուած են, թէ «բոլոր ջերմուժները հաւասար չեն»: Միսի, ճարպի եւ շաքարի վրայ հիմնուած սննդականոններ, որոնք մեծ քանակութեամբ ջերմուժ կը պարունակեն, փոփոխութեան կ՛ենթարկեն մեր մարմնին մէջ ճարպի պահեստներուն եւ ճարպը այրելու կենսաքիմիական համակարգը` զայն աշխատցնելով ի նպաստ ճարպի կուտակումին: Այսպէս, շաքարը, վատ ճարպերը եւ ալքոլը փոփոխութեան կ՛ենթարկեն մարմնին մէջ ինսիւլինի արտադրութիւնը, ինչ որ իր ներգործութիւնը կ՛ունենայ բնածխաջրատները սպառելու գործընթացին վրայ: Ասիկա թեքնիք իւրայատկութիւն մը կը թուի ըլլալ: Եթէ հարցը ջերմուժի քանակը չէ, այլ` մարմնին մէջ ճարպ շինող եւ ամբարող գործընթացներուն կենսաբանական ներգործութիւնը, ապա ուտելիքի եւ խմիչքի քանակը չէ, որ պատճառ կը դառնայ գիրութեան: Եթէ շաքարի կտորի մը քիմիական բաղադրութիւնը մարմինը հակամէտ կը դարձնէ ճարպ կուտակելու, ապա զայն ուտելու չափ կարեւոր է քանակը:

Ջերմասիճանը, Լոյսը, Ժահրերը

Աւելի՛ն. ճարպ ամբարելու եւ սպառելու մարմնին կարողութիւնը միայն ուտելիքով չի սահմանափակուիր: Անքնութիւնը եւ լարուածութիւնը իրենց ներգործութիւնը ունին լեփթինի արտադրութեան վրայ. այն հորմոնը, որ ուղեղին կ՛ըսէ, թէ մարմինը կշտացած է: Այլ ազդակներ են` ժահրերը, ցպկային մարմինները (պաքթիրիա) եւ ճարտարարուեստի մէջ գործածուող քիմիական նիւթերն ու մետաղները (կերպընկալէ գաւաթներ, ալիւմինիոմէ տուփեր, մաքրութեան դեղեր, գեղեցկագիտական նիւթեր եւ այլն): Ուսումնասիրութիւններ կատարուած են նոյնիսկ արդի կեանքի երեւոյթներուն, ինչպէս` ելեկտրական լոյսի եւ օդափոխիչ սարքերու ներգործութեան վերաբերեալ: Որոշ ապացոյցներով փաստուած է, թէ այս բոլորը ուղղակի դեր ունին գիրնալու մէջ: Տրամաբանութիւնը կ՛ըսէ, թէ հոգեկան լարուածութիւնը պատճառ կը դառնայ, որ աւելի ուտենք, սակայն իրականութեան մէջ անիկա մեզ կը գիրցնէ` փոփոխութեան ենթարկելով մեր բջիջներուն գործունէութիւնը, պատճառ դառնալով, որ մարմինը աւելի մեծ թիւով կամ աւելի մեծ չափի ճարպի բջիջներ արտադրէ: Եթէ այս գործօններէն ոմանք կամ բոլորը դերակատար են գիրութեան տարածումին մէջ, ապա կարելի է մտածել, թէ գիրութիւնը կամքի չգոյութեան հետեւանք չէ:

Նաեւ հաւանական է, որ քիմիական խանգարիչ տարրեր շատ աւելի երկար ժամանակի վրայ իրենց ներգործութիւնը ունենան մարմնին վրայ. օրինակ` նախքան ծնունդը. կազմաւորուող սաղմը շատ զգայուն է այն միջավայրին նկատմամբ, ուր պիտի ծնի: Իսկ այս միջավայրին մասին ան տեղեկութիւններ կը ստանայ իրեն հասած սնունդին ճամբով: 20 տարի առաջ կատարուած ուսումնասիրութիւն մը ցոյց տուած է, թէ այն մայրերը, որոնք անօթի կը մնան իրենց յղութեան շրջանին, ծնունդ կու տան սոնքութեան հակամէտ զաւակներու: Սաղմը իր միջավայրին մէջ տեւաբար սննդազուրկ մնալով` կը պատրաստուի հետագային պատեհ առիթով կարելի չափով ճարպ կուտակելու: Նման մանուկներ աւելի հակամէտ կը դառնան շաքարախտի եւ սիրտի հիւանդութիւններու: Աւելի՛ն. ինչպէս մուկերու վրայ կատարուած ուսումնասիրութիւններ ցոյց տուած են, սաղմնային վիճակի մէջ այս կողմնորոշումը կրնայ շարունակուիլ քանի մը սերունդի վրայ:

Կան նաեւ նուազ ուսումնասիրուած պատճառներ: Բարձր կամ ցած ջերմաստիճաններ կ՛օգնեն, որ քրտնինք կամ դողանք, ինչ որ մարմինը կը մղէ ջերմուժ վատնելու եւ ճարպ այրելու` իր ջերմաստիճանը անխախտ պահելու համար: Թերեւս կը գիրնանք, որովհետեւ օդափոխիչ սարքերը մեզ կը պահեն չէզոք ջերմաստիճանի գօտիին մէջ:

Հապա լո՞յսը: Արհեստական լոյսով ողողուած միջավայրի մէջ աճեցուած մուկեր 50 առ հարիւր համեմատութեամբ աւելի ծանր կը կշռեն, քան` այն մուկերը, որոնք նոյն սնունդը ստացած են գիշերի եւ ցերեկի, լոյսի ու մութի բնական պարբերաշրջաններուն մէջ: Տեւական լոյսը խախտած է անոնց ուտելու ժամանակացոյցը:Հաւանական է, որ ելեկտրականութեան տարածումը եւս պատճառ դարձած է սոնքութեան` առիթ տալով, որ մարդիկ ուտեն նաեւ գիշերը, երբ մեր նախահայրերը կը քնանային:

Նաեւ հաւանական է, որ սոնքութիւնը վարակիչ է: Աչքերը եւ շնչառական գործարանները հարուածող ժահր մը նաեւ տարօրինակ յատկութիւնը ունի գիրցնելու հաւերը, առնէտներն ու կապիկները: Ուսումնասիրութիւն մը ցոյց տուած է, թէ սոնքերուն քով նման ժահրերու դէմ պայքարող մարմիններուն քանակութիւնը աւելի բարձր է: Նիհարցած մուկերու մարմնէն առնուած եւ այլ մուկերու մարմնին մէջ զետեղուած ժահրեր պատճառ կը դառնան, որ այս մուկերը եւս նիհարնան: Այլ ուսումնասիրութիւն մը ցոյց տուած է, թէ սոնքերը աւելի հաւանական է, որ իրենց մարմնին մէջ ունենան մեծ քանակութեամբ այնպիսի ժահրեր, որոնք կը նպաստեն ուտելիքը շատ կարճ ժամանակի մէջ մարսելու եւ յաւելեալ սնունդ սպառելու, ինչ որ պատճառ կը դառնայ գիրութեան:

Ոչ ոք հաստատած է կամ իբրեւ հաստատ իրողութիւն պէտք է յայտարարէ, թէ այս բոլորէն որեւէ մէկը բուն պատճառն է սոնքութեան` ջրելու համար անձնական որոշումի եւ կամքի չգոյութեան սխալ վարկածը: Ոչ ալ կարելի է երեւակայել, թէ այլ տեսութիւններու գոյութիւնը կրնայ կասեցնել հանրային առողջապահութեան պետական ծրագիրները: Սակայն այս տեսութիւնները կարեւորութիւն կը ներկայացնեն այլ պատճառով. ինքնին անոնց գոյութիւնը իբրեւ ուսումնասիրութեան արժանի նիւթ` կեղծիքի կը վերածէ այն գաղափարը, թէ գիտութիւնը արդէն իր վերջնական խօսքը ըսած է սոնքութեան մասին: Թերեւս այս տեսութիւններէն մէկը իր դերը ունի սոնքութեան համաշխարհային տարածումին մէջ, թերեւս ոմանք միայն որոշ վայրերու մէջ ի զօրու են: Հարցին քննելի բնոյթը յստակօրէն կ՛ապացուցէ, թէ սոնքութիւնը պարզ փորձարկութեամբ մը ուսումնասիրելի հարց մը չէ:

Պատճառը` Դրամատիրութեան Պատմութիւնը

Ի վերջոյ իրարմէ անջատ միլիոնաւոր արարքներով կը կազմուի մարդկային պատմութիւնը: Խաբկանք է այն տեսութիւնը, թէ անհատական ընտրութիւնն է պատճառը սոնքութեան համաշխարհային տարածումին: Անոր պատճառը նոյնինքն դրամատիրութեան պատմութիւնն է: Ափրիկէի կամ Ասիոյ աղքատ երկիրներէն մէկուն մէջ կ՛ապրէր աղքատ մշակ մը: Եւրոպացիք 18-րդ կամ 19-րդ դարուն նոր շուկաներու տիրանալու մարմաջով իրենց հակակշիռին տակ կ՛առնեն այս երկրին տնտեսութիւնը, հարկեր կը սահմնանեն եւ ծանր ճնշումներու կ՛ենթարկեն մշակն ու անոր դրացիները, որպէսզի անոնք սկսին աճեցնել աւելի ընդրաձակ շուկաներու պահանջը գոհացնող ցանքեր, օրինակ` սուրճ: Այժմ, երբ մշակները այլեւս չեն աճեցներ իրենց սննդառութեան անհրաժեշտ ցանքը, պարտաւոր են գնել զայն: Սակայն սուրճի բերքը գնողները կը վճարեն միայն չնչին գումար մը, հետեւաբար մշակները անօթի կը մնան: Տարիներ վերջ անոնց զաւակները կ՛աշխատին գործարաններու մէջ, ուր կը դիմագրաւեն նոյն տրամաբանութիւնը: Անոնք իրենց աշխատանքին համար կը ստանան չնչին վարձատրութիւն: Երկրագործական համակարգը շրջելով` դրամատիրութիւնը նախ կը վերացնէ անօթութեան դէմ աւանդական ապահովութիւնը, ապա նախապէս ինքնաբաւ մշակը կը վերածէ ուտելու հացի կարօտ անձի: 80 տարի ետք այս մշակին ժառանգորդները այժմ աղքատութենէ դուրս գալով` վերածուած են 21-րդ դարու միջին խաւի սպառողներ` շնորհիւ համաշխարհայնացումի եւ ներածումի գործընթացներուն: Դրամատիրութիւնը կ՛ողջունէ զանոնք: Անոնք այժմ գլխաւոր թիրախն են սոնքութեան առաջնորդող կեանքի ձեւին` քիմիական նիւթերուն, հոգեկան լարուածութեան, օդափոխիչ սարքերուն եւ վերելակներուն (սանդուխի փոխարէն): Անոնք կը գնեն եւ կը սպառեն այնպիսի ուտելիքներ եւ ըմպելիներ, որոնք կը խանգարեն մարմնին բնական գործընթացները:

Այլ խօսքով, անցեալի սննդազրկութիւնը ներկային գերսննդառութեան հետ միացած` կը լարէ սոնքութեան թակարդ մը, որովհետեւ սննդազուրկ ծնողներու զաւակներ աւելի հակամէտ են սոնքութեան` ուտելիքով հարուստ միջավայրի մը մէջ, հետեւաբար նաեւ սոնքութեան ծիները կը փոխանցեն իրենց ժառանգորդներուն:

Սակայն թակարդը աւելի վտանգաւոր է. ուտելիք արտադրող ընկերութիւններ կը ձգտին անմիջական շահ եւ երկար ժամանակի վրայ յաջողութիւն ապահովելու, հետեւաբար կը քաջալերեն, որ մարդիկ ընտրեն այնպիսի ուտելիքներ, զորս արտադրելն ու վաճառելը շահաբեր են: Անոնք ի գործ կը դնեն տարբեր միջոցներ, ինչպէս` ծանուցումներ, գիներու խաղեր եւ ընտրութեան սահմանափակում, ինչպէս նաեւ` շաքարի եւ ճարպի բաղադրութիւններ սպառողը որոշ արտադրութիւններու մոլին դարձնելու քաղաքականութիւն: Հետեւաբար հետզհետէ աւելի յստակ կը դառնայ, թէ սոնքութիւնը անհատական պատասխանատուութիւն նկատելը շատ պարզունակ մօտեցում մըն է հարցին: Փոխարէնը` հարկ է պատճառները փնտռել տնտեսական համաշխարհային համակարգին մէջ, փորձելով բարեկարգել զայն, որպէսզի սննդարար ուտելիք արտադրուի բոլորին համար:

Կ՛արժէ եզրակացնել, թէ սոնքութեան ոչ մէկ քաղաքականութիւն կարելի որդեգրել, որովհետեւ գիտութիւնը անորոշ է: Սակայն այս եզրակացութիւնը ինքնին շատ պարզունակ է: Գիտութիւնը երբեք ամբողջութեամբ որոշ չէ: Անիկա տեւաբար կը գտնուի փոփոխութեան եւ ինքնահարցադրումի վիճակին մէջ: Գիտութեան մէջ գոյութիւն չունի այն պահը, երբ բոլոր հարցումներուն պատասխանները տրուած են: Իսկ գիտութեան որոշումին սպասելը ձեռնտու է ճարտարարուեստի ներկայացուցիչներուն համար, որոնք ոչ մէկ միջամտութիւն կ՛ուզեն տեսնել իրենց ներկայ վիճակին մէջ:

Հարցը այն է, թէ պետական եւ առեւտրական ծրագիրներու մէջ արդեօք նկատի կ՛առնուի՞ն ցարդ գոյութիւն ունեցող լաւագոյն ապացոյցները: Արդեօք գիտութիւնը կ՛արդարացնէ՞ այն տեսութիւնը, թէ սոնքութիւնը պարզապէս շատ ուտելու հետեւանք է: Իսկ եթէ գոյութիւն ունին այլ պատճառներ, կը նշանակէ, թէ անհատին վրայ կեդրոնացած միլիառաւոր տոլարի միջոցառումները մսխում են: Ժամանակն է, որ փորձարկուին այլընտրանքային քաղաքականութիւններ եւ տեսութիւններ:

Պատմութիւնը ազնիւ չի վերաբերիր այն իշխանութիւններուն նկատմամբ, որոնց սխալ ուսմունքները կը պատճառեն անտեղի տառապանք եւ անիմաստ ճիգ` անտեսելով հարցին բուն պատճառները: Իսկ սոնքութեան ժամանակաշրջանի պատմութիւնը տակաւին չէ գրուած:

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )