Պտոյտ Մը Հայոց Լեզուի Բառարանին Մէջ. Խօսք` Արցունքի Մասին

Ռ. ՀԱՏՏԷՃԵԱՆ

Հիմա պիտի ուզէի հետաքրքրական փակագիծ մը բանալ ու խօսիլ նիւթի մը մասին, որուն շատ չենք անդրադարձած: Պիտի յիշեցնեմ, որ մեր աչքերը միայն տեսնելու չեն ծառայեր: Անոնք ունին ուրիշ պարտականութիւն մըն ալ: Կը ստեղծեն մեր արցունքը: Մէկը, որ կը տառապի ու ցաւ կը քաշէ, կու լայ, եւ լալը կը նշանակէ` աչքերէն արցունք հոսեցնել: Աչքն է, որ կը ստեղծէ արցունքը, կամ աչքը արցունքին աղբիւրն է: Հոս հետաքրքրական կէտը սա է: Մենք մեր մարմնին բոլոր մասերով կրնանք քրտնիլ, բայց միայն աչքով է, որ կրնանք արցունք հոսեցնել: Երբ բանի մը համար տխրինք, «աչքերս լեցուեցան» կ՛ըսենք, կամ կ՛ըսենք` «աչքերս խոնաւցան»: Կարծես մեր տառապանքը արտայայտելու պարտականութիւնը դրուած է մեր աչքերուն վրայ: Իսկ քրտինքի պարագան տարբեր է: Քրտինքը աշխատելու խորհրդանշանն է: Մարդ թէեւ տաքնալով ալ կամ անհաճոյ բանի մը մասին մտածելով ալ կրնայ քրտնիլ, բայց, ըստ էութեան, քրտինքը աշխատանքի ու վաստակի խորհրդանշանն է, ինչպէս որ արցունքն ալ` տառապանքի խորհրդանշանը: Թէեւ ուրախութեան արցունքներ ալ կան, բայց ասիկա երկրորդական կը մնայ: Արցունքը տառապանքի խորհրդանշանն է եւ այդ արցունքին միակ աղբիւրը աչքն է: Եւ դարձեալ հետաքրքրական է, որ եթէ սխալ չեմ գիտեր, մարդը մէկ աչքով միայն չի լար, երկու աչքով կու լայ:

Եթէ աչքերուն գլխաւոր պարտականութիւնն է տեսնել, ատոր համար ալ պայման է անշուշտ, որ անոնց բաց մնան: Բայց պարագայ մը կայ, ուր մարդ պէտք է գոցէ իր աչքերը: Ասիկա, ինչպէս շատեր անմիջապէս պիտի հասկնան, քնանալու պարագան է: Մարդը բաց աչքերով չի կրնար քնանալ: Թէեւ կարգ մը մարդոց համար կը սիրենք ըսել, որ` «մարդը ոտքի վրայ բաց աչքերով կը քնանայ», բայց քնացող մարդը աչքերը կը գոցէ: Կամ աւելի ճիշդ է ըսել, որ մարդ քնանալ կը սկսի, երբ իր աչքերը կը գոցէ: Որքան յաճախ կը պատահի, որ մեր քունը կը փախչի, չենք կրնար քնանալ, չենք կրնար մեր աչքերը գոցել: Որքան ալ գոցել ու քնանալ աշխատինք, այնքան կը փախչի մեր քունը: Մեր աչքերը ամուր կը գոցենք, որպէսզի մեր շուրջը չտեսնենք ու քնանանք: Բայց միշտ չէ, որ կը յաջողինք: Մարդիկ կան, որոնք ընդհանրապէս կը քնանան, անմիջապէս որ իրենց գլուխը դնեն բարձի մը վրայ: Ուրիշներ ալ երկար ժամանակ չորս կողմ կը դառնան անկողնին մէջ: Բայց երբ կը քնանանք, մեր աչքերը գոցած ենք այլեւս ու չենք տեսներ: Քնանալու ընթացքին մեր գրեթէ բոլոր գործարանները կը շարունակեն աշխատիլ, արեան շրջագայութիւնը, շնչառութիւնը, ստամոքսին աշխատանքը, երիկամներու գործունէութիւնը կը շարունակուի, միայն մեր աչքերն են, որ կը դանդաղեցնեն իրենց գործունէութիւնը:

Բայց հարցնենք անգամ մը: Քնանալու ընթացքին, երբ մեր աչքերը կը փակենք, իսկապէս կը դադրի՞նք տեսնելէ: Այս նիւթը բաւական վիճելի է: Երբ մեր աչքերը կը գոցենք ու քունի մէջ կը թաղուինք, անշուշտ որ այլեւս չենք տեսներ մեր շուրջբոլորը: Բայց ուրիշ բաներ կը տեսնենք: Կ՛ակնարկեմ երազներուն: Երազել բառին որպէս հոմանիշ կը գործածենք «երազ տեսնել» ասութիւնը, որ մեզի մասամբ կը յուշէ, թէ քնանալու ընթացքին ալ կը շարունակենք «տեսնել», հոգ չէ թէ մեր տեսածը երազ մըն է պարզապէս: Հոգեբանական գիտութիւնը շատ մելան սպառած է երազներու վրայ: Երազին մէջ տեսնուածը աչքո՞վ տեսնուած տեսարան, թէ մտքով ապրուած տեսարան է: Գիտենք, որ քունի մէջ ալ կը մտածենք եւ երազին հիմը այդ է: Բայց քունի մէջ նաեւ կը տեսնե՞նք արդեօք: Մեր աչքը գոց վիճակով ալ կը շարունակե՞նք տեսնել: Չեմ գիտեր, թէ այս հարցումը իր պատասխանը գտա՞ծ է գիտութեան մէջ:

Բայց եկէք պահ մը դարձեալ ականջ տանք անմահ Վահան Թէքէեանին, որ իր նշանաւոր «Եկեղեցին հայկական»-ին մէջ գրած է սա հոյակապ տողը.

«Եկեղեցին հայկական ես աչքս գոց կը տեսնեմ»:

Բանաստեղծները յաճախ նկարագրած են այնպիսի զգայնութիւններ, որոնց ընթացքին մարդ մէկ աչքով կու լայ, միւս աչքով կը խնդայ: «Մէկ աչքով լալ, միւսով խնդալ»: Ասիկա բանաստեղծական խօսք է, իրականին մէջ այդպիսի բան չկայ: Մարդուս երկու աչքերն ալ իրական երկուորեակներ են եւ միասնաբար կու լան կամ միասնաբար կ՛ուրախանան:

Ճիշդ է սակայն, որ մենք ալ երբեմն կը ստիպուինք գործածել մեր մէկ աչքը միայն: Ասիկա, օրինակ, մասնաւորաբար կը պատահի հրացանով նշանառութեան ընթացքին: Նշանառութեան ընթացքին պարտաւոր ենք մեր մէկ աչքը փակելու, թէեւ, փառք Աստուծոյ, չենք ստիպուիր հրացան կամ ատրճանակ գործածելու: Բայց նշանառութեան մէջ մէկ աչքը փակելը պայման է: Մարդոց մեծամասնութիւնը աջ աչքը աւելի դիւրաւ կը փակէ, քան` ձախ աչքը: Յաճախ կը տեսնենք մարդիկ, որոնք իրենց մէկ աչքը գոցելու անկարող են եւ ձեռքի օգնութեամբ է, որ կը գոցեն: Չեմ գիտեր, թէ նշանառութեան պարտաւորութենէ դուրս, կա՞ն ուրիշ պարագաներ ալ ուր մարդը ստիպուի իր մէկ աչքը գոցել: Միայն թէ գիտեմ, որ մարդ ունի նաեւ սովորութիւն մը, որ կը կոչուի «աչք քթթել»: Այսինքն` իր մէկ աչքը գոցել բանալ նշանակալից կերպով: Աչք քթթելը մաքրակրօն բառ է, ժողովուրդը ատոր տեղ կը գործածէ «աչք ընել» ասութիւնը: Աչք քթթելը ունի զանազան առաքելութիւններ: Երբեմն աչք կը քթթենք դիմացինին հասկցնելու համար բան մը, զոր չենք ուզեր, որ երրորդ անձ մը իմանայ: Երբեմն աչք կը քթթենք դիմացինին հասկցնելու համար, որ կը կատակենք: Ուրի՞շ: Ո՛վ գիտէ` տակաւին ինչ իմաստներ կան աչք քթթելու գործողութեան մէջ:

Բայց անցնինք:

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )