Բացառիկ Արխիւային Նիւթեր 1915-1921 Թթ. Ափրիկեան Հանրապետութիւնում Հայոց Ցեղասպանութեան Իրողութեան Մասին. Հարցազրոյց Զիմպապուէում Պրազիլի Փոխհիւպատոս Յովսէփ Սեֆերեանին Հետ

Հարցազրոյցը` ՄԱՐԻՆԷ ՄԱՐՏԻՐՈՍԵԱՆԻ

ՀԱՐՑՈՒՄ.- Պարոն Սեֆերեան, Պրազիլը, կարծես, չէզոք քաղաքականութիւն է վարում աշխարհում: Ինչո՞վ է պայմանաւորուած պետական  այդ ռազմավարութիւնը: Արդեօ՞ք դա միտումնաւոր է:

ՊԱՏԱՍԽԱՆ.- Կարելի է ասել, որ Պրազիլի պետական ծրագրերին մաս է կազմում փոխադարձ յարգանքը եւ համագործակցութիւնն աշխարհի բոլոր պետութիւնների հետ: Պրազիլը չի սիրում, երբ մարդիկ խառնւում են Պրազիլի քաղաքականութեանը, ինքն էլ չի ուզում խառնուել ուրիշների ներքին գործերին:  Չէզոքութիւն բառը պէտք է մի քիչ հայկականացնեմ այդ պարագայում: Լիբանանի պատերազմի օրերին մեր չէզոքութիւնը դրական չէզոքութիւն էր, նոյնը նաեւ Պրազիլի դէպքում է, որը  չի մասնակցում քաղաքական պայքարների, սակայն տնտեսութեան, մշակոյթի, մարդու իրաւունքների, բարեկեցութեան իմաստով անում է իր ձեռքից եկածը` հարեւաններին եւ օգնութիւն ուզողների հետ խորհրդակցելու համար: Մեր ուրախ, այդպէս ասած, դիմագիծը` քարնաւալով, սամպայով ընկերային երեսն է, բայց մենք միշտ կարեւորութիւն ենք տուել տնտեսական համագործակցութեանը:

Հ.- Հետաքրքիր է Հայաստանի եւ Պրազիլի քաղաքական կապը` հաշուի առնելով, որ դուք եղել էք նաեւ Պրազիլի փոխհիւպատոս Հայաստանում:

Պ.- Պրազիլը Հայաստանի հետ տնտեսական մեծ շահեր չունի: Այս պարագայում, սակայն, մենք Հայաստանի մէջ պրազիլական դեսպանութեան առկայութիւնը կը պարտինք Պրազիլի հայ համայնքին: Հայ համայնքին կշիռը, համակրանքը պետական այրերի հանդէպ այնպիսին է, որ նրանց ուրախացնելու, գոհացնելու համար այս դեսպանութիւնն առաջինը եղաւ կովկասեան շրջանին մէջ: Ազրպէյճանում շահեր շատ ունենք, քանի որ նաւթը մեզ նոյնպէս հետաքրքրում է, բայց ամենավերջինն այնտեղ դեսպանատուն բացեցինք: Կովկասում երկրորդ դեսպանատունը բացեցինք Վրաստանում:

Հ.- Պարոն Սեֆերեան, կ՛ուզէի անդրադառնանք ձեր նախաձեռնութեանը: Դուք լինելով Զիմպապուէում Պրազիլի փոխհիւպատոս` նախաձեռնեցիք Հայոց ցեղասպանութեան արխիւի ուսումնասիրութեան Զիմպապուէի տպագիր մամուլում: Նախ` ինչպէ՞ս ծնուեց այդ նախաձեռնութիւնը: Ինչո՞ւ որոշեցիք անդրադառնալ այդ թեմային:

Պ.- Ինձ համար հաճելի անակնկալ էր տեսնել «Հերալտ» թերթի մի յօդուած, որը խօսում է իր ծննդի մասին, որ 100 տարուց աւելի է: Քանի որ այն ժամանակ նոյն թերթն իրաւայաջորդն էր Ռոտեզիոյ «Հերալտ» թերթի, մտածեցի, որ  այդ թերթը վստահաբար անդրադարձ պէտք է ունեցած լինի 100 տարի առաջուայ համաշխարհային դէպքերին, եւ քանի որ ես ժամանակ չունէի անձամբ մտնելու իրենց արխիւները, ուսումնասիրել դրանք, մի քանի լրագրողներ սիրաշահեցի, տեսնելով նրանցից ամենաքթածակ ունեցողին, վարձակալեցի` որպէս իմ մօտ, պաշտօնեայ, եւ ուղարկեցի արխիւ, որպէսզի ուսումնասիրի այդ 3-4 տարուայ արխիւը: Բացի ամսական վճարից, ես նրա ամէն յօդուածի համար նուէր խոստացայ, եւ արդիւնքը եղաւ այն, որ Թուրքիոյ հետ կապուած գտաւ ոչ միայն հայերի, այլեւ հրեաների, յոյների հետ կապուած  յօդուածներ: Արդիւնքը եղաւ այն, որ այստեղ կայ բաւականին նիւթ, որը աշխարհին ասում է, որ բաւ է ուրանաք եղածը, Ափրիկէի մէջ մարդիկ գրել են այդ մասին, որոնք սիրում էին ո՛չ ձեզ, ո՛չ էլ հայերին, այսինքն չէզոք մարդիկ անդրադարձել են դրան: Այդ յօդուածներում գրուել է նաեւ նիւթական վնասների մասին: Օրինակ, յօդուածներից մէկում ասւում է, որ այն ժամանակ  յոյների հանդէպ թուրքերի վնաս-թալանը 3 միլիառ ֆրանքի համազօր վնաս էր: Երբ մենք թուրքերին ենք ներկայացնում մեր պահանջատիրութիւնը, դրամը կարեւոր չէ մեզ համար, բայց արդարութեան ի գին, երբ մենք հողային եւ նիւթական պահանջներ ենք ներկայացնում, պէտք է ինչ-որ հաշուարկի ձեւ գտնենք, եւ այդ օրուայ եղած հաշուարկներն իրականութեանն աւելի մօտ են, քան` 100 տարուայ հեռաւորութիւնից այսօրուայ գնահատականները, թէ ի՛նչ կարող են եղած լինեն այդ ժամանակ: Այդ իմաստով հետաքրքրական նիւթեր կան այս յօդուածներում:

Հ.- Այնուամենայնիւ, սպասելի՞ էին ձեզ համար նման արդիւնքները` ափրիկեան հանրապետութիւնում 100 տարի առաջ եղած անդրադարձը Հայոց ցեղասպանութեանը:

Պ.- Ակնկալում էի, որ յօդուածներ կը լինեն, քանի որ թերթը չէզոք թերթ էր, անգլիական թեքումով եւ կապուած` անգլիական մշակոյթի հետ: Այսքան յօդուածներ տեսնելը, իսկապէս, անակնկալ չէր ինձ համար, թէեւ աւելի  ուրախ կը լինէի, որ անձամբ ես գտած լինէի դրանք, բայց արդիւնքը նոյն է` նկարները, փաստերը  հիմք հանդիսացող նիւթեր են, խմոր են, որի վրայ կարելի է աշխատել: Սկաւառակի վրայ նշել եմ, որ ուսումնասիրել ենք  միայն 1915-1921թթ.` մեզ համար ամենացաւալի այդ վեց տարիները:

Հ.- Փաստօրէն այդ տարիներին ափրիկեան հանրապետութիւնում գործում էր տպագիր մամուլ:

Պ.- Ռոտեզիան անգլիական գաղութ էր, եւ որպէս այդպիսին` չէր կարող բախում չունենալ: Իրենք իրենց շահերը պաշտպանելու համար մամուլի արժէքը միշտ իմացել են: Մինչ օրս այդ թերթն ուրիշ անունով աշխատում է: Կարեւորն այն է, որ այդ օրերին Անգլիայում տպագրուած` «Ռոյթըրզ»-ում եւ ուրիշ միջազգային լուրերում տեղ գտած արձագանգն արտացոլել են իրենց թերթի մէջ: Դա` որպէս վկայութիւն, բաւարարում է:

Հ.- Եւ ի՞նչ էք պատրաստւում անել այդ արդիւնքների հետ:

bԱյս սկաւառակը եւ յօդուածների տպագիր օրինակը նուիրելու եմ Ցեղասպանութեան թանգարանին: Բացի այդ, սկաւառակի պատճէնները բաժանելու եմ գրադարաններին, դպրոցներին, նախարարութիւններին: Նրանք, ովքեր կը ցանկանան, կարող են վերցնել, կայքէջ բացել, տեղադրել: Որեւէ առարկութիւն կամ պահանջ չունեմ: Թուրքերը պէտք է իմանան, որ Ցեղասպանութեան մասին գրել են անգամ Ափրիկէի խորքերում, եւ ուրանալն անիմաստ է, իրենց մօտ դա պարզապէս ռազմավարութիւն է` ուշացնելու իրենց պաշտօնական ընդունումը, մինչեւ կը հասկանան, թէ պահանջատիրութիւնն ի՛նչ պէտք է լինի, ինչի՛ շուրջ պէտք է բանակցեն` գոհացնելու, բաւարարելու համար միջազգային հանրային կարծիքն ու հայ ժողովուրդը: Այդ ժամանակ պէտք է ընդունեն: Այսօր նրանք ընդունողը չեն:

Հ.- Ինչո՞ւ: Տնտեսակա՞ն շահեր կան:

Պ.- Աւելի լուրջ պատճառներ կան, որոնցից մէկը հետեւեալն է. մինչ օրս իրենք  աղաւաղել են իրենց պատմութիւնը: Թուրքիայում միշտ սովորեցրել են, որ հայերն են ջարդել թուրքերին, իրենց թշնամիների առջեւ դուռ բացողները: Մինչեւ թուրք ժողովուրդը  ճշմարտութիւնը չհասկանայ, չի կարող ընդունել, որ իր պետութիւնն ընդունի յանցանքը, որ չի գործել: Իրենց իմացածը ոչ թէ պատմութիւնն է, այլ պատմութեան աղաւաղումը: Դրա համար մենք պէտք է նախ նպաստենք այդ բոլոր գործունէութիւններին, որոնք առիթ կարող են հանդիսանալ, որպէսզի թուրք ժողովուրդը հասկանայ ճշմարտութիւնը, եւ այս իմաստով մշակութային համագործակցութիւնները լաւագոյն առիթներից մէկն են: Յիշում եմ, երբ  2005թ. «Գայեանէ» պալէն տարայ Պոլիս` երկու ներկայացում անելու համար, թուրք բարձրաստիճան պաշտօնեաների եւ այցելուների յոտնկայս ծափահարութիւնները «Գայեանէ»-ի  համար, հայ դրացի քոյրերի ու եղբայրների ուրախութեան արցունքները, որոնց արժանապատուութիւնը բարձրացաւ, քանի որ տեսան, թէ ինչպէս իրենց հարեւանները, պետական այրերը տեսնելով մեր մշակութային արժէքներն ու ուժը, չէին կարող հաւատալ, որ դա իրականութիւն ու ճշմարտութիւն է: Այս ձեւով, երաժշտութիւն, պար, թատրոն, որքան շատ լինեն փոխյարաբերութիւնները, թուրքերն էլ պէտք է գան Հայաստան, որպէսզի իրենց վերադարձից յետոյ պատմեն Հայաստանի մասին: Անկարելի է ճշմարտութիւնը թաքցնել: Մի անգամ CNNTurk-ի հարցազրոյցի ժամանակ ասացի, որ ճշմարտութիւնն արեւի է նմանւում, եւ վարագոյր քաշել հնարաւոր չէ: Դու կարող ես դուռ-պատուհանը փակել վարագոյրով, բայց արեւը կը փայլի: Եթէ ձեռքդ վնասուած է, եւ դու ծածկում ես այդ վէրքը` ասելով, թէ վէրք չկայ, ապա վերջը դա կը յանգեցնի փտախտի: Մինչդեռ պէտք է վէրքը մշակել, դեղ քսել, բուժել: Օրինակները շատ են:

Հ.- Շուտով Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցն է, այդ իմաստով հայութեան ակնկալիքները շատ են: Արդեօ՞ք սխալներ չունենք մեր քարոզչամեքենայում:

Պ.- Անկասկած ունենք:

Հ.- Եւ որո՞նք են այդ սխալները:

Պ.- Ամէն անհատ եւ կուսակցութիւն աշխարհին նայում է մէկ այլ ակնոցով, եւ կարող ենք տեսնել տարբեր սխալներ: Մեր ամենամեծ տկարութիւնն ու ցաւալի կէտը պատմութիւնից է գալիս. ժամանակին մեր նախարարական տներն իրար տակ փորելով` մէկը թագ ակնկալելով Բիւզանդիայից, միւսը` Պարսկաստանից, երրորդը` արաբներից, տկարացրեցինք մեզ, օտարից աւելի շատ մենք մեզ վնաս տուեցինք: Նոյն պատմութիւնը կատարւում է այսօր: Դժբախտաբար մեզ  մօտ տարածւում է ազգային միութեան գաղափարի պակասը, սփիւռք-հայրենիք համագործակցութեան  ներդաշնակութեան լիուլի տալիք արդիւնքի պակասը:

Երբ Հայաստանն անկախացաւ, ես յոյս ունէի, որ Հայաստանը` որպէս մագնիս, սփիւռքի բոլոր զաւակները կը ձգի դէպի իրեն, բոլոր տարակարծութիւնները պէտք է հարթուէին Հայաստանի համար, Հայաստանի հաշուին: Սակայն հակառակը պատահեց` Հայաստանը կարողացաւ Հայաստան բերել սփիւռքի խնդիրները. փոխանակ սփիւռքի խնդիրները լուծելու` նախընտրեցին ներս բերել եւ շահագործել դրանք: 100-րդ տարելիցի առթիւ նշեմ, որ 100-ամեակի կենտրոնական յանձնաժողով կայ, որը շատ գովելի է, ամէն երկիր ստեղծել է իր յանձնախումբը, ինչը լաւ է, բայց հետեւողականութիւնը 100-ամեակի համար տարուայ վերջում պէտք է հաւաքուէի՞նք, ինչո՞ւ հիմիկուանից չենք մտածում 150-200-ամեակի մասին: Դա պատմական իրականութիւն  է, որը մեր կեանքի ընկերն է, ինչպէս շաքարախտով հիւանդը գիտի, որ շաքարախտը իր կեանքի ընկերն է:

Հ.- Այսինքն մենք նաեւ դիւանագիտակա՞ն խնդիր ունենք:

Պ.- Այո՛, լուրջ դիւանագիտութեան խնդիր ունենք: Մեր դիւանագիտութիւնը, դժբախտաբար, դեռեւս չունի դպրոց, բայց դրա մեղքն իրենցը չէ: 70 տարի, խորհրդային ժամանակ մեծ հայ դիւանագէտներ են եղել, որոնցից ամենանշանաւորը Միկոյեանն է, բայց խորհրդային դիւանագիտութիւնն ուրիշ բան է, ազգային դիւանագիտութիւնն` ուրիշ բան: Մենք, դժբախտաբար, հիմա չունենք այդ դպրոցի աւանդութիւնները, դա ժամանակ է պահանջում, որպէսզի պետութիւնն իր դիւանագիտական  աւանդոյթներն ունենայ, եւ ուսանողներ պատրաստուեն այդ ժառանգութեան յետնորդները լինելու համար: Պատմութիւնը հիմա կերտում է այդ դպրոցը, եւ որքան իմաստուն լինենք, որքան շուտ հարստացնենք այդ դպրոցը` սփիւռքի մեր դիւանագէտներին բերելով, կամ մեր զաւակներին սփիւռք ուղարկելով, որպէսզի ձեռք բերեն այնտեղի դպրոցների փորձը եւ հարստացնեն այդ դպրոցը, խելացի քայլ կը լինի: Ուրիշների փորձը  դրամագլուխ պէտք է լինի մեզ համար, եւ ամէն ինչ պէտք չէ սովորել մեր հաշուին:

Հ.- Բայց, կարծես, մենք չենք սիրում սովորել:

Պ.- Դրա համար էլ այսօրուան ենք հասել:

Հ.- Պարոն Սեֆերեան, դուք Զիմպապուէում աւարտեցիք փոխհիւպատոսի ձեր առաքելութիւնը եւ առաջիկայում տեղափոխուելու էք Յորդանան, որտեղ նշանակուել էք Պրազիլի փոխհիւպատոս: Հնարաւո՞ր է` Յորդանանում նոյնպէս իրականացնէք Ցեղասպանութեան արխիւի ուսումնասիրութիւն:

Պ.- Այնտեղ շատ աւելի հետաքրքիր է, քանի որ Յորդանանը միջինարեւելեան այն երկրներից է, որտեղ Եղեռնից յետոյ տարաբախտ հայերը հաստատուեցին: Այնտեղ շատ հետաքրքրական է մեր պատմութեան առկայութիւնը Երուսաղէմում: Երուսաղէմի մէկ քառորդը հայկական թաղամաս է: Երուսաղէմի բոլոր թագուհիները, գրեթէ առանց բացառութեան, հայ թագուհիներ են եղել: Կիլիկեան թագաւորութեան օրօք, երբ խաչակրութիւնն սկսեց եւ եւրոպական իշխանները իրենց արշաւներն էին կազմակերպում Երուսաղէմի վրայ, հայ իշխանների աջակցութեան կարիքն ունէին` ե՛ւ զինուորականների, ե՛ւ սննդի, ե՛ւ  ապահովութեան առումներով, եւ բոլորը յարմար էին գտնում` որպէս կին առնել իշխանի աղջկան, որպէսզի կապերն ամրապնդուեն խնամիական կապերով:  Այսօր Հայաստանում ԽԾԲ` խնամի-ծանօթ-բարեկամ կապը կայ, այն ժամանակ էլ եղել էր: Անցեալում  երբ մենք խնդիրներ էինք ունենում հարեւան պետութիւնների հետ, թագաւորի զաւակը պատանդ էր միշտ մնում, որ ապահովութիւն լինի:

Եթէ մենք լուրջ ուսումնասիրենք Երուսաղէմի պատմութիւնը, ապա կը տեսնենք, թէ ի՛նչ մեծ աւանդ ունի հայութիւնը այդ երկրի պատմութեան մէջ: Ոչ մի ազգ այդքան աւանդ չունի Երուսաղէմի պատմութեան մէջ, որքան` հայ ազգը. այնպէս որ, մենք հպարտութեամբ կարող ենք ասել, որ Երուսաղէմը մերն է: Այդ  իմաստով էլ, Ամման  գնալս, հաւանաբար,  հետաքրքրական ուսումնասիրութիւնների դուռ պէտք է բացի:

Պէյրութ-Երեւան

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )