Ազգային Էութեան Մասին (Մաս II)

ՎԱՀԱՆ ՅՈՎՀԱՆՆԻՍԵԱՆ

«Այո, պարոնա՛յք, ցեղապաշտութիւնը չափազանց քստմնելի բան է: Եւ, միաժամանակ, ոչ մի, նոյնիսկ` ամենա-ամենաազատական մարդը, չի կարող իրեն բացարձակ ազատ համարել այդ վարակից: Որպէսզի մատնացոյց չանեմ միւսներին, ասեմ իմ մասին` ես շատ եմ սիրում անգլիացիներին եւ հայերին: Մնացած բոլոր ազգերն ինձ համար տհաճ են»:

Միխայիլ Մեթս «Լուզերի գրառումները»

Ժամանակակից ռուսաստանցի գրող Միխայիլ Մեթսի խղճին թողնենք նրա վերաբերմունքը, բացի անգլիացիներից ու հայերից, միւս բոլոր ազգերի նկատմամբ: Նա` ինքը, ամէն ինչից դատելով, չի պատկանում ո՛չ առաջիններին, ո՛չ երկրորդներին: Ճաշակի հարց է` կ՛ասէք դուք: Հնարաւոր է: Սակայն ինչպէ՞ս է յաջողուել «Լուզերի գրառումները» գրքի հեղինակին նոյն ճաշակի շրջանակներում միաւորել այդքան տարբեր ժողովուրդների` անգլիացիներին եւ հայերին: Նոյնիսկ` եթէ դա արդիւնք է նրա` այդ ազգերին բնորոշ յատկանիշների ենթակայական ընկալման. ցանկացած ենթակայական ընկալում, այնուամենայնիւ, հիմնւում է ինչ-ինչ առարկայական համադրութիւնների վրայ: Գուցէ գրողն իսկապէս ինչ-որ ընդհանուր բան է որսացել:

Ես վաղուց ներըմբռնմամբ զգում էի, որ ինչ-որ ընդհանրութիւն կայ, սակայն տողերը, որ յօդուածիս բնաբանը դարձրեցի, ինձ ստիպեցին վերլուծել այդ ենթագիտակցական զգացողութիւնը եւ այն գիտակցական մակարդակի դուրս բերել: Ինչ-որ բան, կարծես, ստացուեց: Անգլիացիներին ու հայերին նման չես ասի, նրանք աւելի շուտ հակոտնեաներ են: Դրա օրինակներն այնքան շատ են, որ գուցէ կարիք չկայ այստեղ թուարկել: Սակայն հակապատկերները համադրւում են, եւ նոյնիսկ մակերեսային դիտարկումը ցոյց է տալիս, որ վերոյիշեալ երկու ազգերին միաւորում է համայնավարական, իսկ ընդհանուր առմամբ` ընդհանրապէս ցնորական գաղափարների նկատմամբ խորքային, ազգային էութեան մէջ դրուած, օրկանական հակակրանքը, թէեւ այդ գաղափարները ոգեշնչում են բազմաթիւ այլ ժողովուրդների:

Ի հարկէ, թէ՛ Անգլիայում, թէ՛ Հայաստանում եղել են ու կան երկրագնդում դրախտի մոլի քարոզիչներ, սակայն կարեւորը նրանց առկայութիւնը չէ, այլ հասարակութեան կողմից նրանց տեսութիւնների հեգնական ընկալումը եւ չընդունելը: Իսկ այն, որ կասկածելի կամ արկածախնդիր գաղափարներն ու նախաձեռնութիւնները չընդունելը գալիս է բոլորովին տարբեր պատմական փորձից եւ յանգեցնում բոլորովին տարբեր հետեւանքների, գործի էութիւնը չի փոխում: Որպէս արդիւնք` դուք ո՛չ հայերի, ո՛չ էլ անգլիացիների մօտ երբեք չէք տեսնի մեսիական ինքնագիտակցութեան դրսեւորումներ: Մեսիական ինքնագիտակցութիւնը, որը շատ բնորոշ է հրեաներին, ռուսներին, վրացիներին եւ բազմաթիւ այլ ժողովուրդների, ընտրեալ լինելու ցաւագին զգացումը, իր` ինչ-որ առանձնայատուկ ճանապարհի մասին դատողութիւնները լիովին բացակայում են հայերի ու անգլիացիների մօտ: Նոյնիսկ Քիփլինկի յայտնի «Սպիտակ մարդու բեռը» բանաստեղծութիւնը կամ հայկական «Մերն ուրիշ է» արտայայտութիւնը չի կարելի գնահատել որպէս Աստծոյ կողմից ընտրուած լինելու մանիֆեստ: Գուցէ դա պարզապէս գործնապաշտութի՞ւն է: Ուսումնասիրենք: Իսկ եթէ այդ ճանապարհին յայտնաբերենք աւելի շատ տարբերութիւններ, քան նմանութիւններ, ապա դա աւելի օգտակար կը լինի մեզ համար:

Սկսենք անգլիացիներից: Դեռեւս Էտմունտ Պեօրքի քաղաքական տեսութեան մէջ Անգլիան, որպէս Աւանդոյթի մարմնաւորում, հակադրւում էր Ֆրանսային, այսինքն` Յեղափոխութեանը: Աւանդոյթը ենթադրում է բարեփոխում, Յեղափոխութիւնը` քայքայում: Աւանդոյթը զգուշաւոր է եւ պահպանողական, Յեղափոխութիւնը` յանդուգն ու խենթ: Բրիտանիան խուսափել է ընկերվարական, կրօնական եւ ազգայնական ծայրայեղութիւնների միտումներ ունեցող սովորական եւրոպական երկիր դառնալու ճակատագրից, եւ վերջնական արդիւնքում ստեղծել է բազմաթիւ ճկուն հաստատութիւններ, որոնք հնարաւորութիւն են տալիս սահուն կերպով բարեփոխել ամէն ինչ` կրթական համակարգից մինչեւ ճարտարապետութիւն, ռազմածովային նաւատորմի նուիրապետական կառուցուածքից մինչեւ դրամական բարդ համակարգ, ընդ որում` չհրաժարուելով Աւանդոյթից, որը համարւում է հասարակութեան սիմենթը: Ահա, թէ ինչն է կարեւոր` հասկանալ, թէ ինչն է սիմենթում այս կամ այն հասարակութիւնը:

Ին՞չ է Անգլիայի համար Աւանդոյթը: Ես այս բառը գրում եմ մեծատառով, թէեւ այս համաթեքսթում նկատի չունեմ Կենոնի, Էւոլայի կամ տը Պենուայի Աւանդոյթը: Աւանդոյթն անգլիացիների համար իրադարձութիւնների (անցեալի, ներկայի կամ ապագայի` կարեւոր չէ) անընդհատ շղթայ է, որոնց յաջորդականութիւնը պէտք է անփոփոխ պահպանուի հասարակական համաձայնութեամբ: Ինչու՞ է Աւանդոյթի նման ընկալումը դարձել բրիտանական հասարակութեան սիմենթող տարրը: Այս հարցի պատասխանը յատուկ ուսումնասիրութիւն է պահանջում, սակայն երկու գործօն ակնյայտ է. առաջին` բրիտանական հասարակութիւնը ստեղծուել է տարատեսակ, պատմութեան մէջ իրենց անսանձ ու անհնազանդ բնոյթով յայտնի ցեղային բաղադրիչներից, որոնց միաւորել չէին կարողանայ ո՛չ պետական իշխանութիւնը, ո՛չ վիպապաշտ ուղեցոյց գաղափարը, դա կարող էր անել միայն Աւանդոյթը` ընկալուած ու ընդունուած բոլոր բաղադրիչների կողմից` կելտերի եւ հռոմէացիների, անգլերի եւ դանիացիների, սաքսերի եւ նորմանների: Այդ Աւանդոյթին ուղեկցող տարրերի թւում են ե՛ւ խորհրդարանը, ե՛ւ թագաւորական իշխանութիւնը, ե՛ւ փակ դպրոցները, ե՛ւ դատաւորական կեղծամները, ե՛ւ Ազատութիւնների մեծ դաշինքը, ե՛ւ խաւերի իւրատեսակ յարաբերութիւնները, ե՛ւ ազնուականների ակումբները, ե՛ւ բոլորի առջեւ բաց փապերը: Ինչպէ՞ս եւ ինչո՞ւ են պահպանուել այդ տարրերը, ի՞նչ փոփոխութիւնների են դրանք ենթարկուել, ինչպէ՞ս են լրացրել մէկը միւսին, ինչպէ՞ս են միահիւսուել կամ ձեւաւորել վարքի համընդհանուր բնորդ` յաջողութեան եւ ազգային բարձր կարգավիճակի հետ ընկերակցող, սա առանձին թեմա է: Սակայն այդ բազմազանութեան միջից առանձնանում է հասկացութիւնների մի համալիր` հիմնուած բոլորին քաջ յայտնի ասացուածքի վրայ` «Իմ տունն իմ ամրոցն է»: Երկրորդ գործօնը անմիջականօրէն կապուած է սրա հետ` Աւանդոյթը միակ կապող տարրն է, որը բռնի կերպով այդ ամրոցը եւ մարդու հոգին չի մտնում:

Կայունութեան հարիւրամեակները (քրոմուելեան ապստամբ դարից յետոյ) բրիտանական հասարակութեան մէջ ամրապնդեցին կայուն ընկալում, որ Աւանդոյթի անխախտելիութիւնն այդ կայունութեան հիմնական երաշխաւորն է, նոյնիսկ` եթէ դա միշտ չէ, որ համապատասխանում է իրականութեանը: Բրիտանական թագի անսանձ ու անհնազանդ հպատակները Աւանդոյթի ազդեցութեան տակ 19-րդ դարում արդէն մշակեցին անգլիացուն յատուկ դիմագծային-վարքագծային կարծրատիպը, որը մեզ լաւ յայտնի էր գրքերից, իսկ երկաթէ վարագոյրից ազատուելուց յետոյ` նաեւ իրական շփումների միջոցով: Աւելին` Աւանդոյթը ժամանակի ընթացքում դարձաւ հիմք նաեւ պետական կամ վարչական կառուցուածքի, իրաւական մեքանիզմների, արտաքին քաղաքականութեան համար: Բարեփոխումների հարցում անգլիական դանդաղկոտութիւնը հէնց այդ ընկալման արդիւնքն է: Դէ, չեն ցանկանում անգլիացիները ֆունտ սթերլինկը եւրոյով փոխարինել ու չեն փոխում, եւ ոչ մի Ֆրանսա ու Գերմանիա, ոչ մի Արժոյթի միջազգային հիմնադրամ ու Համաշխարհային դրամատուն նրանց չեն կարող դա պարտադրել:

Ասուածն ամենեւին չի նշանակում, որ, բացի Աւանդոյթից, չկան հասարակութիւնը սիմենթող այլ երեւոյթներ: Պետական իշխանութիւնը, գաղափարախօսութիւնը կամ կրօնը նոյնպէս կարող են այդ դերը կատարել, սակայն դրանք, ի տարբերութիւն Աւանդոյթի, մասնաւոր կեանքի մէջ բռնի ներխուժելու միտում ունեն, յատկապէս` յեղափոխական կամ դրան անխուսափելիօրէն հետեւող` բռնութիւնների դարաշրջաններում:

Ի հարկէ, ամէն ինչ իտէալական չէ Միացեալ Թագաւորութիւնում: Հիմնական խնդիրն այն է, որ Աւանդոյթի պահպանումն աստիճանաբար վերածուել է աւանդոյթի (արդէն փոքրատառով), սովորութեան: Դրա ընկալումը հոգեւոր մակարդակից սողալով իջել է կենցաղային մակարդակի, դարձել սովորութիւն եւ ճղճիմ մօտեցում. Աւանդոյթը շահաւէտ է, վստահելի: Զբօսաշրջիկներին դուր են գալիս պատուոյ պահակների` արջի մորթուց գլխարկները եւ հնաոճ թաքսիները:

***

Հայ պատուոյ պահակները արջի մորթուց գլխարկներ չեն կրում, քաղաքացիական անձինք, ինչպէս նաեւ զբօսաշրջիկները, թաքսի նստելով, անկախ ինքնաշարժի մակնիշից, փակում են քթները, կայունութիւնն էլ հայերին ծանօթ չէ: Գործնականում հայոց պատմութեան ողջ ընթացքում իշխող դասակարգերին երբեք չի յաջողուել կառուցել վարքագծի գոնէ տեսական բնորդ, որը կը դառնար ոչ թէ անձնական կամ խմբային, այլ համազգային յաջողութեան չափանիշ: Այսինքն` վարքագծի ոչ մի բնորդ հայ հասարակութեան կողմից չի ընդունուել որպէս օրինակելի, ճիշդ, արդիւնաւէտ: Ե՛ւ ազգային-ազատագրական պայքարի հերոսական դրուագները, ե՛ւ դիւանագիտական որոնումները, ե՛ւ տնտեսական ջանքերը, նոյնիսկ` անհերքելի մշակութային նուաճումները` ամէն ինչ մեր կողմից դիտարկւում է մշտական կորուստների, նահանջների ու պարտութիւնների տեսանկիւնից, այդ պատճառով հայ հասարակութեան բոլոր շերտերի կողմից ընդունուած` ազգային վարքագծի չափորոշիչ չի մշակուած: Հակասութիւն է, բայց փաստ. հայ հասարակութեան շրջանում դեռեւս չի աւարտուել այն վէճը, թէ ով էր ճիշդ` Վարդան Մամիկոնեանը՞, թէ՞ Վասակ Սիւնին:

Հաւանօրէն, այդ թուացեալ խարխուլութիւնն է հիմք դարձել մեր գրականութեան դասական Դերենիկ Դեմիրճեանի «Հայը» պատմուածքի համար, որում, նկարագրելով հային բնորոշ առաւելապաշտութիւնը, ինքնախարազանումը եւ այլ գծեր, հեղինակն ինքը, աւելի շուտ գիտակցաբար, անցնում է ինքնախարազանման եւ առաւելապաշտական ընդհանրացման: Ի դէպ, ուշադրութիւն դարձրէք` Դեմիրճեանի էսսեն կոչւում է «Հայը» (կամ` «Ո՞վ է հայը»)` եզակի թուով, ոչ թէ` «Հայերը»: Դա, ի հարկէ, պատահականութիւն չէ:

Սակայն այսպէս կտրուկ Լոնտոնից Երեւան անցում կատարելը վտանգաւոր է առողջութեան համար (հոգեկան), այդ պատճառով մեր ազգային բնաւորութեան առանձնայատկութիւնների մասին կը խօսենք յաջորդ յօդուածում:

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )