ԱՐՈՒԵՍՏԻ ԱՇԽԱՐՀԷՆ. ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ ԱՄԷՆԷՆ ԱԶԴԵՑԻԿ ԱՆՁԸ

ԱՄԲՈՂՋ ԳՐԱԴԱՐԱՆՆԵՐ ԼԵՑՈՒՆ ԵՆ ՇԷՅՔՍՓԻՐԻ ՆՈՒԻՐՈՒԱԾ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹԵԱՄԲ, ԱՆՈՐ ԹԱՏՐԵՐԳՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ ԿԸ ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒԻՆ ԱՄԷՆ ՏԵՂ ԵՒ ՏԱՐԲԵՐ ԼԵԶՈՒՆԵՐՈՎ, ՍԱԿԱՅՆ ՄԻՇՏ ԱԼ ՆՈՐՈՒԹԻՒՆ ՄԸ ԿԱՅ ԸՍԵԼԻՔ ԱՆԳԼԻԱՑԻ ԱՅՍ ԹԱՏԵՐԱԳԻՐԻՆ ՀԱՆՃԱՐԻՆ ՆԵՐԳՈՐԾՈՒԹԵԱՆ ՄԱՍԻՆ: «ՆԵՇԸՆԸԼ ՓՈՍԹ» ԹԵՐԹԻՆ ՄԷՋ ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԱԾ Է ՀԵՏԵՒԵԱԼ ՀԱՏՈՒԱԾԸ ՍԹԻՖԸՆ ՄԱՐՇԻ ԱՅՍ ՏԱՐԻ ԼՈՅՍ ՏԵՍԱԾ «ՇԷՅՔՍՓԻՐ ՉԷՅՆՃՏ ԷՎՐԻԹԻՆԿ» ԳԻՐՔԷՆ, ՈՐ ԿԸ ՆԿԱՐԱԳՐԷ ԻՐ ԱՐՈՒԵՍՏԷՆ ԵՒ ԵՐԵՒԱԿԱՅՈՒԹԵՆԷՆ ԱՆԴԻՆ ԱՊՐՈՂ ԵՒ ԿԵՐՊԱՐԱՆԱՓՈԽՈՒՈՂ ԹԱՏԵՐԱԳԻՐԻՆ ԱՆԶՈՒԳԱԿԱՆ ԿԱՐՈՂՈՒԹԻՒՆԸ:

Հապա՞ եթէ Շէյքսփիր երբեւիցէ ապրած չըլլար, հապա՞ եթէ ան 16-րդ դարու բազմաթիւ մանուկներու պէս մեռնէր մատղաշ տարիքին, Սթրաթֆորտի մէջ ձեռնոց կարող ոեւէ անծանօթ մարդու մը կորսնցուցած մէկ զաւկին պէս, փոխանակ իր ետին ձգելու հանդիսաւոր տապանաքար մը` սպառնական արձանագրութեամբ. «Անէծք անոր, որ դուրս կը բերէ ոսկորներս»: Երեւակայեցէք անանուն դամբարան մը, տարտղնուած կմախք մը, մոռցուած` շատոնց, Ուորուիքշըրի տիղմին մէջ: Աշխարհը որքա՛ն տարբեր պիտի ըլլար առանց անոր:

Գրագէտներ ամբողջ կեանք մը կ՛անցընեն` խուսափելով այն հարցումէն, թէ ի՞նչ է գրելու նպատակը: Ասիկա նեղացուցիչ հարցում մըն է, զոր հակամէտ են հարցնելու նեղացուցիչ անձեր, ինչպէս` ծնողներ եւ անոնց բարեկամները եւ գործատէրեր` դրամահաւաքի յատուկ պաշտօնական ընթրիքներու առիթով: Ցարդ չեմ լսած գոհացուցիչ պատասխան մը, որովհետեւ ինչպիսի բացատրութիւն ալ տրուի, միշտ ալ գրելէ աւելի լաւ ձեւ մը կայ իրագործելու նշուած նպատակը: Եթէ կը ցանկանք աշխարհը բարելաւել, ապա կարելի է երթալ եւ անապատին մէջ ծառ մը տնկել, ինքզինք շղթայել կէտեր որսացող նաւու մը, կամաւոր կերպով իբրեւ ուսուցիչ ծառայել վտանգուած թաղամասի մը մէջ բնակող զրկուած մանուկներու եւ այլն: Հռչակաւոր է 18-րդ դարու քննադատ եւ մտաւորական Սամուէլ Ճոնսընի այն խօսքը, թէ ան, որ դրամի համար չի գրեր, յիմար է: Սակայն ցաւալի է, որ հակառակը ճիշդ է: Եթէ կ՛ուզէք դրամ շահիլ, կ՛առաջարկեմ աշխատիլ իրաւաբանական մարզին մէջ կամ գէթ` ալիւմինիոմէ շրջանակներ շինելու:

Շէյքսփիր բացառութիւնն է: Ան ամէնէն ազդեցիկ մարդն է, որ երբեւիցէ ապրած է: Ան մեր աշխարհը կազմաւորած է քաղաքական կամ կրօնական ոեւէ ղեկավարէ աւելի, ոեւէ հետախոյզէ կամ ճարտարագէտէ աւելի: Շնորհալի թատերագիրը, որ կը խնդացնէ եւ կը լացնէ հանդիսատեսները, նաեւ ցնցած է պատմութիւնը: Գոյութիւն ունի՞ բանաստեղծ մը, որ նոյնիսկ ամենադոյզն կերպով կրնայ շրջել մեր վարուելակերպը կամ մեր միջավայրը: Ու. Հ. Օտըն առիթով մը գրած է, թէ «բանաստեղծութիւնը ոչ մէկ բան կ՛իրականացնէ կեանքի մէջ: Անիկա գոյութիւն ունի իր խօսքերուն հովիտին մէջ, ուր անոնց հեղինակները պիտի չփափաքէին թափանցել»: Շէյքսփիր թափառած է իր խօսքերուն հովիտէն անդին, դէպի ամէնէն անհաւանական վայրերը, մինչեւ 1950-ական տարիներու ըմբոստ պատանիներու ժապաւէններն ու հոգեվերլուծաբաններու գրասենեակները, դէպի գիշերային զբօսավայրերն ու հանրախանութներու ուտելիքի կրպակները, Միացեալ Նահանգներու հարաւային շրջաններու քուէախցիկները եւ Սենթրըլ Փարքի աղբակոյտերը: Աշխարհի վրայ անոր բառերուն ներգործութիւնը բոլորովին չափէ դուրս է, հրեշային եւ վեհ, գլխապտոյտ պատճառող անդրադարձներով, շատ աւելի հեռու գացող, քան ինչ որ երբեւիցէ ան պիտի կարենար նախատեսել:

Շէյքսփիրի զօրութիւնը բացայայտ է ամէն տեղ. պարզապէս պէտք է գիտնալ տեսնել զայն: Ան կը յայտնուի ծանօթ վայրերու մէջ, կը մնայ տիրական ուժը Հոլիվուտի եւ Պոլիվուտի, սակայն նաեւ գոյութիւն ունի ամէնէն անսպասելի վայրերուն մէջ: Ինչո՞ւ ծիծեռնակներ կան Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ. պատճառը Շէյքսփիրն է: 1890-ի մարտ 6-ին Նիւ Եորքի մէջ դեղաշինական ընկերութեան մը սեփականատէրը` Էօժեն Շիֆլին 60 ծիծեռնակներ արձակած է Սենթրըլ Փարքի մէջ: Ասիկա մաս կը կազմէր Շէյքսփիրի նշած իւրաքանչիւր թռչնատեսակը ամերիկեան ցամաքամաս փոխադրելու անոր ծրագիրին: Այդ 60 ծիծեռնակներուն թիւը այժմ հասած է 200 միլիոնի, եւ անոնք աւեր կը գործեն հանրային կառոյցներու մէջ, ինչպէս նաեւ` երկրագործական դաշտերու: Շէյքսփիր նաեւ զարմանալի կարողութիւնը ունի յայտնուելու ամերիկեան պատմութեան ամէնէն յատկանշական պահերուն: Անոր Յուլիոս Կեսարը ներշնչման գլխաւոր աղբիւր էր Ճոն Ուիլքս Պութի համար, որ ինքզինք բացայայտօրէն բաղդատած է Շէքսփիրի հերոսին հետ, իր մէկ օրագրութեան մէջ, զոր գրած է հետապնդումներէ խոյս տալու ընթացքին. «Շան նման հալածուելէ ետք ճահիճներու եւ անտառներու ընդմէջէն եւ երէկ գիշեր հրացանակիր նաւակներով հետապնդումի ենթարկուելէ ետք, ստիպուեցայ վերադառնալ թրջուած, ցրտահար եւ անօթի, բոլորին ձեռքերը դէմս ուղղուած, եւ ահաւասիկ այստեղ եմ, յուսահատ, եւ ինչո՞ւ. որովհետեւ ըրած եմ այն, որուն համար Բրուտոս պատիւի արժանացած էր»:

Շէյքսփիրի մտաւորական ներգործութիւնը պարզապէս անզուգական է: Ան շրջած է ցեղային եւ սեռային պատկանելիութեան, ինչպէս նաեւ պատանեկութեան մեր պատկերացումները: Օպամա մը գոյութիւն պիտի չունենար, եթէ նախ գոյութիւն ունեցած չըլլար Օթելլօ մը, այնպէս` ինչպէս գոյութիւն ունեցած պիտի չըլլար Լէոնարտօ տի Քափրիօ մը, եթէ նախ գոյութիւն ունեցած չըլլար Ռոմէօ մը: Շէյքսփիր անգլերէնը փոխած է անճանաչելի դարձնելու աստիճան: Ան յայտնագործած է աւելի քան 1700 բառեր, ինչպէս` «ճէյտըտ» (յոգնած-սպառած) եւ «պանտիթ» (զինեալ աւազակ), «էտվըրթայզինկ» (ծանուցում) եւ «սքիմ միլք» (սերը հանուած կաթ), «կլօ» (փայլք), «նարլտ» (հանգուցուած) եւ «կոսիփ» (բամբասանք): Ճեսիքա անունը կու գայ «Տը մըրչընթ աֆ Վենիս»էն: Ինչպէս Վըրճինիա Վուլֆ ըսած է` Շէյքսփիր «բառեր շինող հանճարն է, կարծէք անոր մտածումը նետուած է բառերու ծովու մը մէջ եւ դուրս եկած է կաթիլներով»:

Շէյքսփիրի այս խորհրդաւոր ուժին բնականօրէն կը յաջորդէ հետեւեալ հարցումը. ինչո՞ւ. ի՞նչ է անոր ներգործութեան բուն աղբիւրը: Անոր հանճարին անծանօթ անձերու համար «Շէյքսփիր» անունը կրնայ աղօտ կերպով ստեղծել տպաւորութիւն մը` բրիտանական ուռուցիկ հպարտութեան, շեղ հիւսուածքով հանդերձանքներ կրող Քէյմպրիճի տնօրէններու եւ վարդենիներու պարտէզներու մէջ յետմիջօրէի դպրոցական հանդիպումներու: Սակայն ճշմարտութիւնը այն է, թէ ան ամբողջովին կը պատկանի մեր ժամանակներուն եւ մեր փորձառութեան: Անոր ստեղծած եւ բնակեցուցած աշխարհը միաժամանակ աղտոտ է եւ վերամբարձ, աժան եւ հազուագիւտ, հոյակապ եւ արգահատելի, լեցուն` խառնակութեամբ եւ անակնկալ յայտնութիւններով: Կարճ խօսքով` նոյնքան լեցուն եւ բարդ, որքան` մեր ապրած աշխարհը: Չկայ գրականութեան մէջ որեւէ այլ բան, որ կը խտացնէ տարբեր կարծիքներու եւ հայեցակէտերու խառնափնթոր աղմուկը կամ Լոնտոնի, Նիւ Եորքի եւ Մումպայի պէս այսօրուան քաղաքներուն շլացնող այլազանութիւնը, որքան` Շէյքսփիրի թատրերգութիւնները: Ան որեւէ ժամանակէ աւելի մերօրեայ բազմակողմանի մտածումներով անձն է` բազմակողմանի մտածումներով աշխարհի մը մէջ:

Շէյքսփիրի գրաւչութեան խորքն ու տարողութիւնը գրեթէ տարօրինակ են: Կը յիշեմ Թորոնթոյի մէջ մռայլ օր մը, երբ դոկտորայի դասընթացքներու հետեւած շրջանիս ինքզինքս բանտարկած էի գրադարանին մէջ եւ հիացայ, երբ անդրադարձայ, թէ Կրենատինզ կղզիին քարիաքու բնակիչները ինչպէ՛ս ծանօթացած էին Շէյքսփիրի: Ամէն տարի, Բարեկենդանին օրը այս կղզիին երիտասարդները Փիերոյի ոճի հանդերձանքով, անասուններու դիմակներով եւ դալար ճիւղերով հիւսուած թագերով կը թափառէին խաչմերուկէ խաչմերուկ` «Յուլիոս Կեսար»էն տեսարաններ ներկայացնելով մրցանքի բնոյթի կատարումներով: Զայն կը կոչէին Շէյքսփիրի բարեկենդանը: Խաղը կը սկսէր այսպէս. խումբի մը ղեկավարը հատուած մը արտասանելու մարտահրաւէրը կ՛ուղղէր այլ խումբի մը մէկ անդամին: Օրինակ, ան կ՛ըսէր. «Կրնա՞ս ինծի փոխանցել Կեսարի մեռած մարմնին վրայ Մարկոս Անտոնիոսի խօսած ճառը: Եթէ մրցակիցը առանց սխալելու յաջողէր արտասանել խօսքը, ապա ան իր հակառակորդէն կրնար պահանջել, որ արտասանէր այլ հատուած մը:

Հսկայական բազմութիւններ կը դիտէին մրցանքը: Անոնք սխալներ կը փնտռէին արտասանուած հատուածներուն մէջ: Խաղին մասնակցողները իրենց խումբի անդամներուն կը զօրակցէին` «քա՛ջ ես», «արտասանէ՛ հատուածը», «շարունակէ՛», «ճիշդ է՛», պոռալով: Ան, որ չէր յաջողեր արտասանել իրմէ պահանջուած մասը կամ կը շուարէր, երբ կը փորձէր յիշել բառերը, ծեծի կ՛ենթարկուէր հակառակորդին կողմէ: Այս արարողութեան համար գործածուած մտրակները շինուած էին հեռաձայնի թելերէ եւ անոնց պատրաստութիւնը լուրջ հարց էր: Պետութիւնը ստիպուած էր միջամտել 1950-ական տարիներուն, երբ Շէյքսփիրի բարեկենդանը վերածուած էր կղզիին հիւսիսի եւ հարաւի բնակիչներուն միջեւ լայնածաւալ ճակատամարտի մը, զոր հրահրած էին կիները` կռուող կողմերուն հայթայթելով եռացած ջուր եւ քարեր: Իսկ մրցանքին ամբողջ տեւողութեան միշտ ալ հոսած է կղզիին յատուկ խմիչքը` այրըն ճեք:

Երբ ազգագրական նիւթեր ուսումնասիրող մը մրցանքին մասնակցողներուն հարց տուած է, թէ ինչո՞ւ կ՛արտասանէին «Յուլիոս Կեսար»էն հատուածներ եւ ոչ ուրիշ բան, ան տուած է պարզ պատասխան մը, եւ իրօք, աւելի լաւը կարելի չէր սպասել. Շէյքսփիր «աւելի անուշ» է: Եւ այս կէտը շեշտելով` ան սկսած է արտասանել Մարկոս Անտոնիոսի հռչակաւոր ճառը. «Օ՜, ներէ զիս, դուն` հողի արիւնող կտոր մը»:

Շէյքսփիր կը պատկանի ոեւէ անձի, որ պիտի փափաքէր պատմել անոր պատմութիւնները, որքան ալ հեռու ապրէր աշխարհէն: Շէյքսփիրի մասնագէտներ շատ կը սիրեն հռչակաւոր այն մանրավէպը, որ կը վերաբերի Լորա Պոհաննան անունով մարդագէտի մը. ան 1960-ական տարիներու սկիզբը գացած էր ուսումնասիրելու Նիկերիոյ խորերը, հեռաւոր վայրի մը մէջ բնակող թիւ ցեղախումբը: Եղանակը անձրեւային էր անոնց բնակավայր Պենիւի մէջ, հետեւաբար ցեղախումբին աշխատանքները դադրած էին, եւ անոնք չէին կրնար կատարել իրենց ծէսերը, որպէսզի Պոհաննան ուսումնասիրէր զանոնք: Փոխարէնը` թիւերը կը սկսէին ոգելից ըմպելիներ խմել առաւօտէն սկսեալ եւ պատմութիւններ պատմել ամբողջ օրը: Անոնք ի վերջոյ Պոհաննանէն խնդրած էին, որ պատմէր պատմութիւն մը: Պատահմամբ ան իրեն հետ ունէր Շէյքսփիրի «Համլեթ»ը եւ փորձած էր զայն վերարտադրել:

Հարցումները անմիջապէս ծայր տուած էին առաջին տեսարանէն սկսեալ: Թիւերը չէին կրնար հասկնալ, թէ ինչո՛ւ ուրուականը կը յայտնուէր Համլեթի: Անոնք կը մտածէին, թէ զաւակի մը պարտականութիւնը չէր լուծել վրէժը իր սպաննուած հօր, այլ` հօրեղբայրներուն: Անոնք նաեւ ամբողջ սրտով կը զօրակցէին Քլաուտիուսի եւ Ճըրթրուտի ամուսնութեան, ինչ որ լուրջ հարց է` թատրերգութեան իմաստին առումով: Տարեց թիւ մը իր ընկերակիցներուն ըսած է. «Ձեզի ըսի, որ եթէ աւելի բան գիտնայինք եւրոպացիներուն մասին, պիտի անդրադառնայինք, թէ անոնք իրապէս շատ կը նմանին մեզի: Մեր երկրին մէջ եւս կրտսեր եղբայրը կ՛ամուսնանայ իր երէց եղբօր այրիին հետ եւ կը դառնայ հայրը անոր զաւակներուն»: Մարդաբանը բազմաթիւ առիթներով մեծ ճիգ թափած է լուծելու այս անհամաձայնութիւնը, սակայն պէտք էր ամբողջ թատրերգութիւնը բացատրել տարբեր ձեւով: Երբ Համլեթ դէմ կը դնէր իր մօր, թիւերը «ցնցուած մրմունջներ» կ՛արձակէին: Ինչպէ՞ս զաւակ մը կը յանդգնէր պախարակել իր մայրը: Համլեթ, ինչպէս գրի առնուած էր անոր պատմութիւնը, անհաւատալի էր: Հետեւաբար թիւերը սկսած են զայն սրբագրել` մարդաբանին համար: Զայն սրբագրելէ ետք եւ թիւերու աշխարհահայեացքով բացատրելէ ետք անոր կախարդանքի եւ վրիժառութեան շղթաները, թիւերը սկսած են հաճելի գտնել պատմութիւնը: «Օր մը պէտք է ուրիշ պատմութիւններ ալ պատմես քու երկրէդ,- ըսած է տարեց մարդ մը Պոհաննանի:- Մենք` տարեցներս, քեզի կը բացատրենք անոնց բուն իմաստը, հետեւաբար, երբ վերադառնաս երկիրդ, ձեր տարեցները պիտի տեսնեն, թէ պարզապէս անտառի մը մէջ նստած չէիր, այլ` մարդոց հետ, որոնք գիտեն բաներ եւ իմաստութիւն սորվեցուցած են քեզի»:

Շէյքսփիր բոլորիս իմաստութիւն կը սորվեցնէ, թէեւ բոլորս ալ մեր սեփական Շէյքսփիրը կը կերտենք անոր գործերուն ընդմէջէն: Երբ կը մտերմանաս Շէյքսփիրի հետ, զայն կը տեսնես ամէն տեղ: Տերեւները կը փոխուին աշնան եւ կը յիշենք «մերկ, աւերակ դպրաց դասեր, ուր վերջերս կ՛երգէին քաղցր թռչուններ»: Աստուածամայրը դարձեալ լուրերուն մէջ է, եւ գիտենք, թէ «տարիքը չի թոռմեցներ զայն, ոչ ալ ծանօթութիւնը կը սահմանափակէ անոր անսահման տարբերակները»: Շէյքսփիր կը նմանի սրամիտ  բարեկամի մը, որ տեւաբար կատարեալ դիտարկութիւնը կը կատարէ աշխարհի մէջ տեղի ունեցող որեւէ բանի մասին: Եւ ասիկա ապացոյց մըն է անոր մշտական այժմէականութեան եւ կենսունակութեան, զորս անոր թատրերգութիւնները կը սփռեն բեմէն անդին:

Աշխարհի պատմութեան վրայ Շէյքսփիրի ներգործութիւնը պիտի զարմացնէր ինքնին անոր անսահման երեւակայութիւնը: Ան անգիտակցաբար դարձած է հիմնադիրը մտաւորական այնպիսի շարժումներու, զորս երբեք պիտի չորդեգրէր ինք եւ դարձած է ծածուկ ներկայութիւն մը ոգեղէն այնպիսի ապրումներու ետին, զորս երբեք պիտի չկարենար պատկերացնել: Ան իբրեւ քաղաքական նախնական միջոց գործածուած է ճակատող հակամարտ ուժերու կողմէ, եւ` այնպիսի բախումներու ընթացքին, զորս երբեք պիտի չկարենար յղանալ ինք: Անոր տեսիլքները որդեգրուած են սուրբերու եւ մարդասպաններու կողմէ: Հետագայ անդրադարձներու այս լպրծուն շղթաներուն եւ անոր տաղանդին տարօրինակ մարմնաւորումներուն ետին կը գտնուի Շէյքսփիրի իւրայատուկ կարողութիւնը իր մատը դնելու մարդոց հոգիին վրայ: Անոր տարօրինակ ուժը, աշխարհը ցնցելու անոր կարողութիւնը` իրականութիւնը կերպարանափոխող ազդեցութիւնը կը բխին պարզ, սակայն խորհրդաւոր ճշմարտութենէ մը. անոր պատմութիւնները լաւ կը հնչեն բոլորին:

 

ՇԷՅՔՍՓԻՐԻ ՓՈՓՈԽՈՒՈՂ
ԴԻՄԱԳԻԾԸ

ՇԷՅՔՍՓԻՐԻ ԴԻՄԱՆԿԱՐԸ ՏԱՐԱԿԱՐԾՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ ՆԻՒԹ Է ԱՆՈՐ ՄԱՀԷՆ Ի ՎԵՐ: ԲԱԶՄԱԹԻՒ ՏԱՐԲԵՐԱԿՆԵՐ ԿԵՂԾ ՀՌՉԱԿՈՒԱԾ ԵՆ: ՎԵՐՋԵՐՍ ԱՆՈՐ ՎԱՒԵՐԱԿԱՆ ԴԻՄԱՆԿԱՐԻՆ ՄԷԿ ՅԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹԵԱՆ ՅԱՋՈՐԴԵՑ ՆՈՐ ՀԵՏԱՔՐՔՐՈՒԹԻՒՆ ՄԸ: «3 ՔՈՒԱՐՔՍ ՏԷՅԼԻ» ԿԱՅՔԻ ԽՄԲԱԳԻՐ ՄՈՐԿԸՆ ՄԱՅՍ ԻՒՐԱՅԱՏՈՒԿ ՁԵՒՈՎ ԿԸ ՎԵՐԼՈՒԾԷ ԱՆԳԼԻԱՑԻ ԱՇՈՒՂԻՆ ԴԻՄԱՆԿԱՐԷՆ ԱՆԴԻՆ ԻՇԽՈՂ ԽՈՐՀՐԴԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆԸ:

Երբեք չենք ճանչնար զայն, սակայն կը ճանչնանք ամբողջութեամբ: Միշտ ալ այս եղած է Շէյքսփիրի հակասութիւնը: Անոր թատրերգութիւններուն մէջ ստեղծուած տիպարները թափանցած են անգլիախօս աշխարհին եւ արեւմտեան ամբողջ մշակոյթին եւ անոր միջոցով` համաշխարհային մշակոյթին ծինական ժառանգութեան պատասխանատու բջիջներուն մէջ: Շէյքսփիրի լեզուն, նախադասութիւններ կազմելու անոր իւրայատուկ եւ զարմանք պատճառող ոճը դարձած է մտածելու, դերակատարութեան եւ գոյութեան հասարակաց ուժ մը: Սակայն շատ բան չենք գիտեր անոր կեանքին մասին: Գիտենք հիմնական մանրամասնութիւնները. ծնած է Սթրաթֆորտ-ափան- Էյվըն, 1564-ին. ամուսնացած է Էն Հաթըուէյի հետ` 1616-ին: Ասկէ անդին ամէն ինչ խորհրդաւոր է: Չունինք որեւէ տեղեկութիւն, որ կը բացատրէ, թէ ան ինչպէ՛ս ունեցած է նման հզօր եւ յարատեւ ներգործութիւն. ներգործութիւն մը, որ կը թուի, թէ միայն կը զօրանայ եւ կ՛ընդարձակուի դարէ դար: Երբ պահ մը կը մտածենք այս մասին, անկարելի կը թուի, թէ անձ մը առանձինը կրնայ ստեղծած ըլլալ «Համլեթ»ը, «Քինկ Լիր»ը, «Մաքպեթ»ը եւ այլն: (Նոյնիսկ Շէյքսփիրի մեծութեան ցանկը կազմելը անհեթեթ կը թուի): Արդեօք գոյութիւն ունի՞ գրական այլ դէմք մը, ոչ կրօնական այլ դէմք մը, որ նոյնքան կենսական է աշխարհին համար, ինչպէս կը ճանչնանք զայն: Թերեւս Շէյքսփիր միակն է:

Ասիկա կը բացատրէ այն կասկածները, որոնք գոյութիւն ունին Շէյքսփիրի բուն ինքնութեան վերաբերեալ, եւ որոնք տարածուած են անոր մահէն անմիջապէս ետք: Մեզի ըսուած է, թէ Շէյքսփիր իրականութեան մէջ Քրիսթաֆըր Մարլոն էր կամ Ֆրանսիս Պէյքընը: Մեզի ըսուած է, թէ ան Էտուըրտ տը Վերն էր կամ անգլիացի ծպտեալ ազնուական մը: Այս տարբեր տեսութիւններուն մանրամասնութիւնները այնքան ալ կարեւոր չեն: Կարեւորը կասկածն է, այն զգացումը, թէ Շէյքսփիր պարզապէս չի կրնար Շէյքսփիրը ըլլալ:

Ես անձամբ միաժամանակ զայրոյթ եւ վախ կը զգամ Շէյքսփիրի նկատմամբ: Թերեւս աւելի դիւրին է բացատրել զայրոյթը: Ան շատ բան առած է: Ան շատ հսկայական գրականութեան տէր է, եւ ասիկա արդար չէ: Ան ձեւով մը խախտած է այն օրէնքը, թէ որքա՛ն գրականութեան տէր կրնայ դառնալ անձ մը: Չեմ կրնար ըսել քանակը, սակայն կրնամ ըսել, թէ Շէյքսփիրի սեփականութիւնը շատ է, եւ ասիկա երբեմն զայրոյթ կը պատճառէ ինծի:

Վախը կու գայ աւելի աղօտ վայրէ մը: Կը կարծեմ, թէ կը վախնամ անձէ մը, որ այսքան ճիշդ ձեւով դիտած է մարդկային գազանը: Արդեօք դժոխային բա՞ն մը կայ Շէյքսփիրի իմաստութեան ետին, խորամանկութիւն մը, որ յատուկ է սատանայական մութ արուեստներու: Տարօրինակ է, սակայն նուազ կը վախնամ գիտնականներուն հանճարէն, մասամբ որովհետեւ իրականութեան բնոյթին վերաբերող անոնց վերացական ներհայեցողութիւնը յաճախ կը համապատասխանէ մարդկային չափի բաները հասկնալու ահաւոր անկարողութեան: Ասիկա արդար կը թուի: Նիւթեղէն աշխարհին ճշմարտութիւնները տեսնելու համար հարկ է հրաժարիլ հոն ապրող արարածները խորապէս հասկնալու ձգտումէն: Սակայն Շէյքսփիրի հզօր ներհայեցողոոթիւնը ունենալ, մարդկային հոգիին խորը դիտել եւ ճանչնալ անոր իւրաքանչիւր ապաստանն ու թաքուն անկիւնը ձեւով մը կը նշանակէ ժխտել այն սահմանները, որոնք դրուած են բոլորիս համար:

Շէյքսփիրի խորհրդաւորութիւնը աւելի կը սրի այն պատճառով, որ երբեք չենք գիտցած, թէ ի՛նչ երեւոյթ ունէր ան: Գոյութիւն ունին քանի մը դիմանկարներ, տպագիր նկարներ եւ գծագութիւններ, որոնք կրնան Շէյքսփիրը պատկերել: Սակայն երբեք չենք կրնար դիտել անոնցմէ մէկը եւ ըսել, թէ կը նայինք Շէյքսփիրի դէմքին: Շուրջ երկու տարի առաջ դիմանկար մը, որ երկար ժամանակէ ի վեր կը պատկանէր Քոպէ ընտանիքին, հռչակուեցաւ իբրեւ Շէյքսփիրի իրական դիմնակարը, որ գծուած է 1610-ին, եւ որուն վրայ հիմնուած են աւելի ուշ եւ նուազ վստահելի դիմանկարներն ու տպագիր նկարները: Հետեւաբար որոշ վստահութեամբ կրնանք ըսել, թէ այս դիմնակարը կը պատկերէ զայն. Շէյքսփիրը: Կարելի է այս վայրեկանին երթալ Նիւ Եորքի Մորկըն գրադարանն ու թանգարանը եւ նայիլ Շէյքսփիրի դէմքին:

Այդպէս ալ ըրի: Սակայն պէտք է զգուշացնեմ ձեզ: Ոչ մէկ ձեւով օգնեց ասիկա: Այլ միայն սաստկացուց անհանգստութեան զգացումը: Շէյքսփիր շատ աւելի խորամանկ, շատ աւելի ահարկու եւ շատ աւելի անկարելի կը թուի, քան` երբեւիցէ: Երիտասարդ է ան դիմանկարին մէջ, թարմ դէմքով եւ շեշտուած դիմագիծերով: Շէկ մազերը լաւ սանտրուած են եւ ծոպերու վերածուած, երկար ճակատը կը փայլի: Փոքրիկ ժպիտ մը կը կազմուի անոր շրթներուն վրայ: Սկիզբը չենք նկատեր զայն: Պէտք է աչքերուն նայիլ` տեսնելու համար ժպիտը, որ կ՛ուրուագծուի անոր դէմքին վարի մասին մէջ: Սակայն հո՛ն է այդ ժպիտը եւ կ՛ըսէ. «Այո՛, գիտեմ… գիտեմ նաեւ, որ դուք գիտէք»: Ճիշդ չե՞մ: Արդեօք կ՛երեւակայե՞մ այս բոլորը, ժպիտը` դարերուն ընդմէջէն: Անշուշտ հաւանական է, որ դիմանկարը նոյնիսկ կրնայ Շէյքսփիրը չպատկերել: Սակայն կը հաւատամ, թէ իրական է: Կը ժպտի, գեղեցիկ յօնքերով, նոյնքան անթափանցելի, կարծէք` երբեք ծանօթ չըլլայինք անոր դէմքին:

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

 

 

Share this Article
CATEGORIES