Հին Երաժշտական Գործիք Մը` Մշակոյթը Կենդանի Պահելու Համար

Պատրաստեց` ՇՈՂԻԿ ՏԷՐ ՂՈՒԿԱՍԵԱՆ

kordsik-1Սիի Թոժ անդադար կլոր-կլոր կը դառնայ: Ո՛չ, ան շփոթած չէ: Վիեթնամի Սափա շրջանին մօտ պզտիկ գիւղի մը մէջ ապրող պատանին կը մարզուի` կատարելով Քէյն երաժշտական գործիքը նուագող երաժիշտներուն ձեւերը: Քէյն հին երաժշտական գործիք մըն է, որ շատ կարեւոր տեղ ունի մոնկ մշակոյթին մէջ:

Մոնկ ժողովուրդը իր հետքերը ձգած է ամբողջ արեւելեան Ասիոյ մէջ: Վերջին 5000 տարիներուն անոնք գաղթած են Մոնկոլիայէն դէպի հարաւ, անցած են Չինաստանէն եւ վերջապէս հաստատած են պզտիկ ագարակապանութեամբ զբաղող համայնքներ` Թայլանտի, Լաոսի եւ Վիեթնամի լեռներուն վրայ:

Բարբառները, տարազները կրնան տարբերիլ շրջանէ շրջան, սակայն Քէյնը մաս կը կազմէ բոլոր մոնկերու կեանքին: Միի կը բացատրէ, թէ Քէյնը կենդանի պահուած է մոնկերուն կողմէ երկար ժամանակներէ ի վեր: Ան ուրախ է, որ այս աւանդութիւնը կը շարունակուի:

kordsk-2Քէյնը Լ-ի ձեւ ունեցող պամպու եղէգներէ եւ փչելու համար տախտակէ բաժինով գործիք մըն է: Անիկա ունի տարբեր երկարութեամբ վեց խողովակներ, որոնք ամրացուած են փայտէ ուրիշ խողովակի մը: Երաժիշտը կը փչէ փայտէ խողովակին մէջ եւ մատներով կը գոցէ պամպուի խողովակներուն ծակերը` յառաջացնելու համար ձայներ, որոնք կը նմանին տիկօրէնքի եւ երգեհոնի ձայներուն: Դիւրին չէ տարբեր նոթերը յառաջացնելը մէկ նոթ արձակելու համար պէտք է մատներու տարբեր դիրքեր գործածել:

Սիի կը պատկանի Մոնկ Լենկ կոչուած խումբի մը: Սակայն, հակառակ իր ընկերներուն մեծ մասին, շաբթուան ընթացքին ան կ՛ապրի եւ դպրոց կ՛երթայ իր տունէն հեռու, Սափա Օ՛չաու գիշերօթիկնոցը: Երբ ան տուն կը վերադառնայ, կը մարզուի իր Քէյնը նուագելով իր ամէնէն մեծ եղբօր հետ: Երբեմն ան իր գործիքը կը նուագէ գիւղին Քէյնի վարպետ ուսուցիչին հետ:

Քէյն գործիքը նուագողները կլոր-կլոր կը դառնան, որովհետեւ անոնք կը հաւատան, թէ ասիկա շփոթութեան կը մատնէ երաժշտութեան կողմէ հմայուած գէշ ոգիները: Սակայն Սիի կը յուսայ, որ իր Քէյնի երաժշտութիւնը ամբողջովին տարբեր ունկնդիրներ պիտի գրաւէ: Ան կ՛ուզէ Քէյնի վարպետ նուագող մը դառնալ, որպէսզի ամէն մարդ գիտնայ, թէ ինք ով է: Այս ձեւով իրեն պիտի նուիրեն գոմէշի միս եւ ինք պիտի ծանօթանայ գեղեցիկ աղջիկներու:

* * *

Եթէ Մոնկ Լենկ Ցեղախումբին Պատկանէիր

  • Ուտելիք` բրինձ եւ բանջարեղէններ, հաւ եւ խոզի միս, եւ հազուագիւտ առիթներով` ջուրի գոմէշի միս:
  • Բնակարան` պամպուէ, յարդէ կամ փայտէ տուն, հողէ գետինով մը:
  • Աշխատանք` մանչերը կը զբաղին անասուններով, ձուկերով, թռչուններ կ՛որսան: Աղջիկները իրենց պզտիկ քոյր-եղբայրներուն հոգ կը տանին, կ՛եփին, կը մաքրեն: Անոնք կ՛օգնեն ագարակին աշխատանքներուն մէջ, փայտ կը հաւաքեն:
  • Հագուստ` մանչերը կը հագուին երկար սեւ տաբատ եւ բաճկոն, յաճախ` երկար թեւերով շապիկով մը եւ գունաւոր գօտիով մը: Աղջիկները կը հագուին ձեռագործով աշխատցուած երկար թեւով երկար շապիկ մը` փէշով մը, կամ երբեմն` անոր տակէն տաբատ մը կամ ոտքերը տաք պահող սռնպաններ, եւ յա ճախ` գլխարկ մը կամ վզկապ մը:

Զբաղելու համար մանչերը կը խաղան թհու-լու, դառնալով խաղ մը, եւ կը նուագեն սրինգ կամ քէյն: Աղջիկները կը զբաղին ձեռագործով ու կը նուագեն Ինկեա` բերանի տաւիղ:

 

Ծանօ՞թ Էք Էրաուան Թանգարանին

pighՓիղերը ճանչցուած են իրենց յիշողութեամբ… Սակայն դուն բնաւ պիտի չմոռնաս այս երեք գլուխով,  43,2 մեթր բարձրութեան հասնող փիղը, որ կը գտնուի Թայլանտի մայրաքաղաք Պանքոքի մօտ գտնուող Սամութ Փրաքոն շրջանին մէջ:

Ինը տարի առաջ կառուցուած այս թանգարանը շինուած է` հինտու փիղ-աստուած Էրաուանին նմանողութեամբ: Սակայն այդ կառոյցը իրականութեան մէջ հարաւարեւելեան Ասիոյ հին առարկաներու թանգարան մըն է: Մեծ աստիճան մը այցելուները կը բարձրացնէ դէպի փիղին փորին մէջ` անցնելով հարուստ քանդակներով, հին արձաններով եւ բարձր սիւներով օժտուած երեք յարկերէ:

 

Հետաքրքրական

  • Մարդկային ձէկ ձեռք մը շարժելու համար կ՛աշխատին 40 մկաններ եւ 26 տարբեր ոսկորներ:
  • Աւանդաբար, աւելի քան հարիւր տարիներէ ի վեր Ամերիկայի խորհրդարանին ճաշարանին մէջ կը հրամցուի լուբիայով ապուր: Բարեբախտաբար ճաշացուցակին վրայ կան ուրիշ ուտելիքներ եւս…
  • Մեր ամբողջ մարմնին վրայ մենք ունինք մօտաւորապէս 5 միլիոն մազ:
  • Իրանցի պաղպաղակ շինող մը պատրաստած է աշխարհի ամէնէն մեծ ամանով պաղպաղակը: Անիկա կը կշռէր 5 թոն:
  • Ճեննա` քանատացի 8 տարեկան աղջնակ մը, փրկուեցաւ իր մեծ մօր չիուաուա շան կողմէ: Մանր շունը հաջելով աղջնակին վրայ յարձակող փիթպուլ շան ուշադրութիւնը շեղած է եւ զայն հեռացուցած է աղջիկէն:
  • hedakrkragan-2hedakrkragan-12 մարտ 2013-ին Միացեալ Նահանգներու Սան Տիէկոյի պանդոկներէն մէկը տարօրինակ այցելու մը ունեցած է: Այս արտասովոր այցելուն կորսուած պզտիկ ծովառիւծ մըն էր: Շատ յոգնած` ան հաստատուած էր պարին բազկաթոռներէն մէկուն վրայ, ուրկէ զայն առնելու եկան դրացի ջրային պարտէզին պաշտօնեաները:
  • Վիքթորիա Ամազոնիքա Նենուֆորին հսկայ տերեւը կրնայ շալկել 20 քիլօ կշռող մանուկ մը:

 

Ողիմպիական Ջահը
Անջրպետին Մէջ

tchah«Սոյուզ» անջրպետանաւը դէպի անջրպետ ուղղուեցաւ նոյեմբերի սկիզբը` հետը տանելով երեք աստղանաւորդներ եւ ողիմպիական ջահը: Պատմութեան մէջ առաջին անգամ ըլլալով ջահը անջրպետին մէջ ելք մը պիտի կատարէ 2014-ի Սոչիի ձմեռնային Ողիմպիական խաղերէն երեք ամիս առաջ:

Ռուս Միքայէլ Թիուտին, ամերիկացի Ռիք Մասթրիաչչիօ եւ ճափոնցի Քոյշի Ուաքաթա աստղանաւորդները իրենց ճամբորդութիւնը դէպի անջրպետ սկսան «Սոյուզ» տիպի հրթիռով մը, ուր գծուած էին Սոչիի Ողիմպիական խաղերուն խորհրդանիշը եւ ողիմպիական հինգ օղակները:

Սոչիի խաղերէն մօտաւորապէս երեք ամիս առաջ (7-23 փետրուար 2014) ողիմպիական ջահը հասաւ Միջազգային անջրպետի կեդրոնը (ISS): Ապահովական պատճառներով եւ աստղանաւորդներուն տարազը չվնասելու համար ջահին կրակը բացառաբար պիտի մարի թէ՛ «Ողիմպիական Սոյուզ»-ին, թէ՛ ալ Միջազգային անջրպետի կեդրոնին մէջ:

 * * *

Նման «պտոյտ» մը նորութիւն մը չէ պատմութեան մէջ: Անիկա առաջին անգամ անջրպետ ղրկուած է 1996-ի Աթլանթայի Ողիմպիական խաղերուն առիթով եւ 2000 թուականին Սիտնիի խաղերուն ժամանակ: Սակայն անիկա բնաւ դուրս չէ ելած անջրպետին մէջ: Իր «պտոյտէն» ետք ջահը երկիր պիտի վերադառնայ ուրիշ երեք աստղանաւորդներու հետ, որոնք կեդրոնին մէջ կը գտնուէին հինգուկէս ամիսէ ի վեր:

* * *

Անջրպետէն զատ, ողիմպիական ջահը պիտի անցնի նաեւ Սիպերիոյ Պայքալ լիճի խորերէն, հիւսիսային բեւեռէն վերադարձին, 7 հոկտեմբերին սկսած 123 օրուան շրջապտոյտի ընթացքին, եւ որ վերջ պիտի գտնէ խաղերու բացումի տօնակատարութեան ժամանակ, 7 փետրուար 2014-ին:

 

390 Միլիառ Ծառ
Ամազոնի Անտառին Մէջ

dzarՄասնագէտներ վերջապէս տպած են 10 տարի տեւած ուսումնասիրութեան մը արդիւնքները: Այդ ուսումնասիրութեան նպատակն էր Հարաւային Ամերիկայի Ամազոն անտառին բոլոր ծառերը հաշուել:

Մէկ հնդկընկոյզի ծառ, 2 հնդկընկոյզի ծառ, 3 հնդկընկոյզի ծառ… Դիւրին չէ հաշուել եւ դասակարգել աշխարհի ամէնէն մեծ անտառին բոլոր ծառերը: Աշխարհի շուրջ 88 հաստատութիւններէ մօտաւորապէս հարիւր մասնագէտներ եւ 1170 հաշուողներ պէտք եղած է տասը տարուան վրայ այս ցանկը վերջապէս կազմելու համար:

* * *

Պէտք է ըսել, թէ այս անտառը կը տարածուի աւելի քան 6 միլիոն քառ. քմ-ի եւ 9 երկիրներու վրայ` Պոլիվիա, Պրազիլ, Փերու, Էքուատոր, Քոլոմպիա, Վենեզուելլա, Կիւեանա, Սուրինամ եւ ֆրանսական Կիւեան: Հաշուեցոյց` 390 միլիառ ծառ եւ 16,000 տարբեր ծառի տեսակներ: Սակայն անոնցմէ միայն 277-ը կը ներկայացնեն հաշուըւած ծառերուն կէսը եւ մնացած 11,000 ծառերը կը պատկանին նուազ քան 1000 տեսակի: Ասոնք շատ հաշուագիւտ են եւ` կորսուելու վտանգի տակ: Կ՛ենթադրուի, թէ ամազոնեան անտառին 18 առ հարիւրը արդէն անհետացած է վերջին 40 տարիներուն ընթացքին, փայտի շահագործումի եւ հողերը երկրագործութեան համար օգտագործելու պատճառով: Սակայն մինչեւ հիմա մենք չէինք գիտեր այս երեւոյթներուն պատճառով կորսուելու վտանգին տակ գտնուող ծառի տեսակները: Հետեւաբար այս ուսումնասիրութիւնը հիմնական է «մոլորակի թոքերուն» պահպանումին համար: Ստացուած տեղեկութիւնները պիտի ծառայեն որոշում առնող քաղաքագէտներուն ընտրելու եւ դիւրացնելու պահպանումի աշխատանքները: Այլ խօսքով, ասիկա կը նշանակէ, թէ պէտք է աւելի լաւ հասկնալ աւելի լաւ պահպանելու համար: Յաջորդ հանգրուան` աւելի ուսումնասիրել ցանկը 11,000 հազուագիւտ ծառի տեսակներու, որոնք կրնան անհետանալ, լաւապէս ուսումնասիրելէ առաջ:

 

Ժամանց

Կրնա՞ս  գտնել առաջին պատկերին եւ միւս իւրաքանչիւր պատկերի միջեւ գոյութիւն ունեցող երկու տարբեր մանրամասնութիւնները:

Կրնա՞ս գտնել առաջին պատկերին եւ միւս իւրաքանչիւր պատկերի միջեւ գոյութիւն ունեցող երկու տարբեր մանրամասնութիւնները:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Կրնա՞ս գտնել ակռաներուն հասցնող ճամբան:

Կրնա՞ս գտնել ակռաներուն հասցնող ճամբան:

Կրնա՞ս գտնել կատուին համապատասխանող շուքը:

Կրնա՞ս գտնել կատուին համապատասխանող շուքը:

 

 

 

 

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )