Դէպի Բռնագրաւեալ Հայրենիք

Կազմակերպութեամբ ՀՅԴ Բիւրոյի Երիտասարդական գրասենեակին եւ աջակցութեամբ Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան հարցերու ուսումնասիրութեան կեդրոնի, 24-31 յուլիս 2013-ին տեղի ունեցաւ հայրենաճանաչողական այց դէպի Արեւմտահայաստան: Անոր մասնակցեցան 27 ընկերներ` Արժանթինէն, Արեւելեան Միացեալ Նահանգներէն, Հայաստանի Հանրապետութենէն, Արցախէն, Իրանէն եւ Լիբանանէն: Զաւարեան ուսանողական միութիւնը մասնակցեցաւ չորս անդամներով: Անոնք այցելեցին Արեւմտահայաստանի յատկանշական կարգ մը շրջաններ, ինչպէս` Կարս, Անի, Վան, Մուշ, Տէրսիմ, Կարին եւ Համշէն:

Որքան կարեւոր է այցելութիւնը, նոյնքան կարեւոր է այցելութենէն քաղուած տեղեկութիւններու փոխանցումը եւ փորձառութեան զեկուցումը: Տեղեկութիւններ եւ փորձառութիւններ, փոխանցուելով, կարծէք կը ստանան երկրորդ եզրաչափ ու սեփականէն կը դառնան հանրային-հասարակական: Այսպէս, Արեւմտահայաստանի մասին մեր գիտելիքներու շտեմարանը կը հարստանայ. այս գիտելիքները անհրաժեշտ են առողջ եւ առարկայական դատողութեան եւ Արեւմտահայաստանի ներկայ հարցի ճիշդ ընկալման համար: Պէտք է հասկնանք, ի վերջոյ, թէ լուծումը հաւաքական ճիգով է, եւ այդ կ՛ենթադրէ հարցի հաւաքական գիտակցում եւ լուծման միջոցներու հաւաքական փնտռտուք:

Խաբուսիկ է մտածել` առանց իմանալու, բայց նաեւ ապարդիւն է իմանալ` առանց մտածելու: Կը հաւատանք, որ պէտք չէ կանգ առնել հոն, ուր մեզի փոխանցուած տեղեկութիւնները կ’աւարտին, այլեւ պէտք է անցնիլ անդին, մտածել առկայ հարցերուն մասին, անոնց լուծումները փնտռել: Քննական միտքը գիտելիքէն անդին է, իսկ լուծող միտքը անպայման նաեւ քննական է: Արեւմտահայաստանի հարցը կը մնայ անլոյծ, ահա` դար մը արդէն: Ի՞նչ է ներկայիս հարցը: Ինչո՞ւ զայն պէտք է լուծել, կամ` անոր լուծման պահանջը կը զգա՞նք: Առաջնահե՞րթ է անոր լուծումը: Ո՞վ զայն պիտի լուծէ: Ինչպէ՞ս: Հարցումներ են: Պատրա՞ստ ենք պատասխանելու:

«Զաւարեանական Էջ»-ի յանձնախումբը հարցազրոյց կատարեց մասնակից ընկերներէն Վարագ Գեթսեմանեանի [ՎԳ], Ժանօ Տեմիրճեանի [ԺՏ] եւ Հրայր Եսայեանի [ՀԵ] հետ` անոնց փորձառութիւնն ու քաղած տեղեկութիւնները ընթերցողին հետ բաժնելու համար: Ստորեւ տրուած  գրութիւնը` անոնց պատասխաններէն քաղուած եւ խմբագրուած է:

Լիբանանի գաղութը «Պէ՞տք է այցելել Արեւմտահայաստան» հարցումին հանգրուանը կարծէք ամբողջովին չէ շրջանցած. տակաւին կան թեր եւ դէմ կարծիքներ. «Ասիկա շատ մեծ հարց է մեր ընկերներուն համար, թէ պէ՛տք է երթանք, թէ՞ ո՛չ. իմ կարծիքս է, որ ով որ կը տատամսի, եթէ կարելիութիւնը ունի երթալու, ինչ վերնագիրի տակ ալ ըլլայ` շրջապտոյտ կամ ուխտագնացութիւն, պէտք է երթայ […]: Ուրեմն այդ չերթալու բարդոյթը թող վերցուի մեր մէջէն» [ԺՏ]: Սակայն ՀՅԴ-ն յստակօրէն անցած է այդ հարցումին հանգրուանը, եւ արդէն` գործնական քայլերու դիմած (Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան հարցերու ուսումնասիրութեան կեդրոնի ստեղծում, ընկերական ուխտագնացութիւններ): Ի՞նչ է ուրեմն նպատակը այս այցելութիւններուն: «Ինչպէս Հայաստանի միւս շրջաններուն ձեւով մը պարտաւոր ենք ծանօթանալ (Ջաւախքն ու Արցախը), հետեւաբար Արեւմտահայաստանը ճանչնալն ալ նախ պարտականութիւն մըն է, ապա` իրաւունք, զոր ամէն հայ ի ծնէ ունի» [ՎԳ]: Պարտաւոր ենք, քանի որ եթէ տակաւին կը նպատակադրենք միացեալ Հայաստանի կերտում, ուրեմն պարտաւոր ենք գէթ ճանչնալու բռնագրաւուած հայրենիքի ներկան: Նախքան ներկան իմանալը` հարցին լուծում կրնա՞նք առաջարկել: «Այս կը նմանի այն բժիշկին, որ առանց հիւանդը տեսնելու եւ քննելու բուժում կամ դեղ կը թելադրէ» [ՎԳ]: Այցելութիւնը ուրեմն նախ «հայրենաճանաչողական քայլ մըն է» [ՎԳ], որուն կ՛ընկերանայ տեղեկահաւաք, ուստի հարցի առարկայական ընկալում, ապա` յարմար եւ կարելի լուծումներու փնտռտուք:

«Մենք երեւակայական Արեւմտահայաստան մը գիտենք մեր երգերուն, դաստիարկութեան ընդմէջէն» [ՀԵ], անիկա որքանո՞վ կը համընկնի ներկային, իրականութեան: Գիտնալու համար պէտք է շօշափելի կապ հաստատել այդ հողատարածքին եւ հոն ապրող ժողովուրդին հետ:

Ի՞նչ է Արեւմտահայաստանը այսօր: Անիկա նախ հողատարածք մըն է, քաղաքներով եւ բնակչութեամբ: Մեզմէ շատերուն համար այդ հողատարածքը, իր ներկայ քաղաքներով, գիւղերով, ժողովրդագրութեամբ տակաւին անծանօթ է: Նախքան մանրամասնութիւններ իմանալը` տակաւին դժուար կը պատկերացնենք այդ հողատարածքին ընդարձակութիւնը. անոր սահմանները չեն ճշդուած տակաւին մեր մտքին մէջ: «Արդեօք Ուիլսընեան սահմաններով տրուած հո՞ղն է, թէ՞ աւելին է: Արդեօք Կեսարիան, Տիգրանակերտը, որոնք հայկական հոծ քաղաքներ եղած են, Արեւմտահայաստանի մաս կը կազմե՞ն, թէ՞ ոչ» [ՎԳ]: Նաեւ, տարածքային կորուստը ցարդ տակաւին չենք կրցած պատկերացնել. «Բռնագրաւուած հողերը իմ պատկերացուցածէս  շատ աւելի ընդարձակ էին» [ԺՏ]:

Այսպէս, միայն 20-րդ դարու սկզբի գրականութեան մեզի փոխանցած նկարագրութեամբ չենք կրնար բնորոշել ներկայի Արեւմտահայաստանը. «Եթէ հին գաւառներու պատկերացումով պիտի շարունակենք աշխատանք տանիլ, խնդի՛ր է, որովհետեւ 90 տոկոսով տարբեր են մեր պատկերացուցած Արեւմտահայաստանը եւ ներկան» [ՎԳ]: Փաստ է ուրեմն, թէ մօտ մէկ դար անց շատ բան փոխուած է. քաղաքներ ձեւափոխուած են, «որոշ քաղաքներ, ինչպէս Խարբերդը, որոնք անցեալին պզտիկ գիւղաւաններ էին եւ կը սեպուէին «անատոլական քաղաքներ», ներկայիս կը վայելեն որոշ չափով եւրոպական քաղաքներու չափանիշները. այս մէկը երեւի միաժամանակ հիացմունք եւ զարմանք կը պատճառէ» [ՎԳ]: Նաեւ, ժողովրդագրական պատկերը նոյնը չէ անշուշտ, ինչպէս էր Եղեռնէն առաջ. «Խարբերդը լրիւ թրքաբնակ է, իսկ Մուշը` քրտաբնակ» [ՎԳ], իսկ բնակչութեան բաշխումը համահաւասար չէ. «Արտահան եւ Կարս նահանգները գրեթէ պարապ էին` համեմատած Վանին, որ արուարձաններով մօտ մէկ միլիոն բնակչութիւն ունի» [ՀԵ]:

«Այս բոլորը ուղղակի տեսնելով` զգացական-վերացականին վրայ շօշափելի գործօն մը աւելցաւ. հիմա Արեւմտահայաստանը մեր առօրեային մաս կը կազմէ» [ՀԵ]: Պայքարի մը առնչուած զգալու համար պայման է, որ անիկա առօրեային մաս կազմէ, ապրող իրականութիւն դառնայ: Զգացական-վերացական կապը առաւելագոյնը որքա՞ն կրնայ տեւել` առանց զուգահեռ շօշափելիին: Այս վերջինով է, որ պիտի շնչէ պայքարը եւ զարգանայ դէպի կարելի լուծումներ:

Լուծման կարօտ խնդիրներէն մէկն է թաքուն եւ իսլամացուած հայերուն կարգավիճակը: Որո՞նք են անոնք, ո՞ւր կը գտնուին, ինչպէ՞ս կը վերադառնան, կ՛ուզե՞ն վերադառնալ  իրենց ակունքներուն: Ի՞նչ են խոչընդոտները: «Թաքուն հայը ան է, որ տան մէջ հայերէն կը խօսի, հայկական սովորութիւններ կը պահպանէ, ինչպէս` Սասնոյ եւ Տիգրանակերտի կարգ մը բնակիչներ, բայց տունէն դուրս իսլամ է» [ՀԵ], ցոյց չի տար արմատով հայ ըլլալը: Ըստ երեւոյթին, «թաքուն հայերու խնդիրը մեծամասնութեամբ կապ ունի կառավարութիւն` տուեալ քաղաք/շրջան յարաբերութեան կամ վերահսկումի հետ. այն քաղաքներուն մէջ, ուր կառավարութիւնը աւելի մօտէն կը հետեւի քաղաքացիին կեանքին, ակունքներու ակնյայտ վերադարձը դժուար է» [ՎԳ]: Թաքուն եւ իսլամացուած հայեր համեմատաբար աւելի դիւրաւ կարելի է գտնել Մշոյ մէջ, Տէրսիմի մէջ, Սասնոյ մէջ եւ Տիգրանակերտի մէջ (Համշէնի պարագան իւրայատուկ նկատելով): Տէրսիմ եւ Տիգրանակերտ բացայայտօրէն հայութեան վերադարձող անհատներ կան: «Հանդիպեցանք ընտանիքի մը, որուն մայրը չընդունեց իր հայ ըլլալը, բայց զաւակները ընդունեցին. մայրը ականատես եղած է 1938-ի ջարդերուն եւ գիտէ` ի՛նչ կը նշանակէ թրքական լուծին տակ ապրիլ եւ այդ հողերուն վրայ «հայ եմ» ըսել, իր զաւակները, որոնք այդ վատ պայմաններուն մէջ չեն ապրած, շատ ինքնավստահօրէն «հայ եմ» կ՛ըսէին, բայց դժբախտաբար ո՛չ կրօնով քրիստոնեայ են, ո՛չ ալ հայանուն» [ԺՏ]: «Հանդիպեցանք նաեւ Տէրսիմի մէջ երեք եղբայրներու, որոնք անունով եւ լեզուով  (զազայախօս) ալեւի են, բայց ըսին, թէ հայացած են եւ` մկրտուած. այսուհանդերձ, իրենց մայրն ու անոր թոռը թուրք ենք ըսին. ուխտագնացներս յուսախաբութիւն մը ապրեցանք» [ՀԵ]:

Այսպէս, նոյնիսկ Տէրսիմի մէջ, ուր Միհրան Փրկիչին ստեղծած «Տէրսիմի Հայերու միութիւն»-ը կը գործէ, տակաւին կան իսլամացած հայեր, որոնք թաքուն կը պահեն իրենց ինքնութիւնը, չեն ուզեր օտարին ըսել, նոյնիսկ եթէ այդ օտարը հայ է: Տէրսիմը օրինակ մըն է, կան ուրիշ շրջաններ, ուր իսլամացուած հայը կը ստիպուի ամբողջովին թաքուն պահել իր ինքնութիւնը. կան շրջաններ, ուր արդէն բացայայտօրէն հայոց լեզուի դասընթացքներ կ՛ընթանան (Տիգրանակերտ), եւ վերջապէս, կայ գրեթէ բոլորովին թրքացած-քրտացած հայութիւնը, որ գիտակից չէ տակաւին իր արմատներուն: «Հետեւաբար, երբ կը խօսինք թաքուն հայերու մասին, նախ պարտաւոր ենք ճշդել, թէ ո՛ր խումբին կ՛ակնարկենք եւ ամէնէն կարեւորը` գիտակցիլ, թէ որքա՛ն են անոնց հնարաւորութիւնները վերադառնալու իրենց ակունքներուն: Այս բոլորէն կ՛եզրակացնենք, որ թաքուն հայերու խնդիրը իբրեւ մէկ հարց դիտելը սխալ է եւ նոյնիսկ պատճառ կրնայ ըլլալ խնդրոյ առարկայ մարդոց կեանքի ապահովութեան» [ՎԳ]:

Արդէն բաւական արձագանգ գտած է այն իրողութիւնը, թէ Արեւմտահայաստանի մէջ ապրող համշէնցիները ունին հայկական արմատներ եւ անոնցմէ շատեր բացայայտօրէն կ՛արտայայտուին իրենց հայկական ինքնութեան մասին: Անոնցմէ ոմանք նոյնիսկ կապեր հաստատած են Երեւանի հետ. «Մարդը պատմեց, որ տարին մէկ կամ երկու անգամ կը ճամբորդէ Երեւան, թէ՛ գործով եւ թէ՛ ընկերները եւ բարեկամները տեսնելու» [ԺՏ]: Յստակ է, որ` «կացութիւնը, բաղդատած միւս շրջաններուն աւելի նպաստաւոր է, տրուած ըլլալով, որ լեզուն (Համշէնի բարբառ) տակաւին պահպանուած է» [ՎԳ]: Ի տես Համշէնի ընծայած յարաբերաբար յուսատու վիճակին, հոն պահպանուած հայկականութեան նշոյլին, կարելի չէ բաւարարուիլ պարզապէս իրականութիւնը ընդունելով, ուրախանալով կամ, լաւագոյն պարագային, այցելելով Համշէն: Այսքան տարի հայկականութիւնը քիչ թէ շատ եւ մեծ դժուարութեամբ պահպանած շրջանին մէջ աւելի գործնական աշխատանք պէտք է տարուի. «Ըսելիքս` Համշէնի հայերուն, թէ ով որ հայ է կամ հայութեան հետ կապ ունի, թող իր թոռնիկին կամ զաւակին ականջին փսփսայ, որ երթայ, Հայաստանը տեսնէ եւ հոն ապրի, […] ահա մէկ ընտանիք փրկուեցաւ երկրորդ կամ երրորդ սերունդէն, բայց միւս կողմէ ալ Համշէնի հողը կը պարպուի. երկու հակասական բաներ են» [ԺՏ]. այս առաջարկը կը բխի անշուշտ այն մտահոգութենէն, որ նոր սերունդը շատ աւելի դժուար կը պահպանէ Համշէնի բարբառը եւ հայկական սովորութիւնները. անոր կեանքին մէջ թրքականը հետզհետէ աւելի տիրական կը դառնայ:

Աշխատելադաշտի կարելիութիւնները բազմաթիւ են. «Կը կարծեմ, որ Համշէնի մէջ ամէնէն սկզբնական աշխատանքը կարելի է տանիլ մշակութային գետնի վրայ, ինչպէս` երգն ու պարը: Համշէնի մէջ կան մամիկներ, որոնք երեւի վերջին մնացորդները ըլլան Ցեղասպանութենէն ճողոպրածներու, հետեւաբար այլ աշխատանք մը կը դրուի մեր առջեւ` գտնելու այս մամիկները (մենք ծանօթացանք միայն մէկին) եւ արձանագրել անոնց կենսագրութիւնն ու յուշերը» [ՎԳ]:

Ինչպէս նախապէս հակիրճ կերպով ըսինք, այլեւ իւրայատուկ պարագայ մըն է Տէրսիմի հայերու պարագան: Մինչ մեր գաղութը տակաւին նոր կը ծանօթանայ անոնց, կը հասկնայ, որ անոնք տարբեր են մնացած  իսլամացուած հայերէն, անոնք արդէն իսկ ունին հայրենակցական միութիւն` գլխաւորութեամբ Միհրան Փրկիչին. անոնք դանդաղ քայլերով կը վերադառնան իրենց արմատներուն: Սակայն` «կը կարծեմ, որ երկու հիմնական խոչընդոտ կայ մեծ թիւ ներգրաւելու իմաստով: Առաջինը աւելի հոգեբանական խնդիր մըն է. հակառակ անոր որ Տէրսիմը կիսանկախ շրջան մը եղած է արդէն իսկ անցեալէն, սակայն տակաւին մարդիկ իրենց մէջ արմատացած կը պահեն քեմալական ջարդերու վախը եւ համոզուած են, որ այդ ջարդերը տեղի ունեցան, պարզապէս որովհետեւ հայ էին(1): Տարեց թաքուն հայերու մօտ այս խոչընդոտը յաղթահարելը քիչ մը դժուար է, սակայն նոր սերունդները չեն վարանիր բացայայտելու, թէ իրենք հայ են: Կայ նաեւ երկրորդ խոչընդոտ մը, որ աւելի գործնական բնոյթ ունի` եկեղեցիներու պակասը կամ ընդհանրապէս չգոյութիւնը: Թուրքիոյ օրէնքով Պոլիսէն դուրս արգիլուած է եկեղեցի հիմնել: Հետեւաբար կը կարծեմ, որ այս պակասը նաեւ խոչընդոտ մըն է. մարդիկ չեն կրնար վերադառնալ քրիստոնէութեան» [ՎԳ]: Այսուհանդերձ, առաւելութիւն է, որ` «Տէրսիմը գրեթէ կիսանկախ եղած է, քրտական եւ մանաւանդ թրքական շրջապատէն հեռու եղած է» [ՀԵ], չ՛ենթարկուիր պետութեան կրօնական խիստ օրէնքներուն. Տէրսիմի հայերու միութիւնը նոյնիսկ ունի ազատութիւնը կազմակերպելու տարեկան փառատօն, որուն ընթացքին ցուցադրուած են հայկական ազգագրական պարեր, հայերէն տառերով տաղաւար եւ այլն:

Այո՛, Տէրսիմի հայը կիսանկախ վիճակի մէջ կ՛ապրի, ունի հայրենակցական միութիւն եւ յարաբերաբար` լայն ազատութիւններ. արդեօք ունի՞ նաեւ ակնկալութիւններ «դրսեցի հայերէն. ի՞նչ ձեւով կրնանք մօտենալ անոր: Ճիշդ է տէրսիմցին կը խօսի զազա լեզուով կամ թրքերէն, կը պատկանի ալեւի կրօնին, սակայն կ՛ակնկալէ,  որ «դրսեցի հայը» զինք համարէ հայ. պէտք ունի խթանի մը, որ կարենայ միշտ նորոգել եւ պահպանել իր ինքնութիւնը: «Կը կարծեմ, որ քաղաքականօրէն մեզի` Դաշնակցութեան կամ Հայաստանին պէտք ունին. […] կը կարծեմ, որ կրնանք զիրենք հովանաւորել ձեւով մը, օրինակ` Միհրանին միջոցով կամ ճամբարներու եւ գործուղումներու միջոցով, տրուած ըլլալով, որ Տէրսիմը կիսանկախ է» [ՀԵ]: Ի վերջոյ, «կապը եւ յարաբերութիւնները միշտ պէտք է պահել, որովհետեւ այս հայերուն պահապանն ու տէրը պիտի հանդիսանան սփիւռքն ու Հայաստանի Հանրապետութիւնը» [ՎԳ]:

Ժամանակը կ՛անցնի արագ. անցեալին անտեսուած Արեւմտահայաստանի օրակարգը արդէն դարձած է առօրեայ նիւթ. համաշխարհային քաղաքականութիւնը կ՛ենթարկուի յարատեւ փոփոխութիւններու. իր կարգին, Թուրքիոյ ներքին քաղաքականութիւնը կը թեքի դէպի բարեացակամութիւն` միեւնոյն ատեն մնալով աչալուրջ փոքրամասնութիւններու հոլովոյթին հանդէպ. Արեւմտահայաստանի քիւրտերն ու հայերը ունին հասարակաց հարցեր, սակայն ի վերջոյ քիւրտերը կը հետապնդեն իրենց շահը եւ ոչ հայերունը: Այս քաոսին մէջ ո՞ւր կ՛իյնան Հայկական հարցը ընդհանրապէս եւ Արեւմտահայաստանի` բռնագրաւուած հայրենիքի հարցը յատկապէս. Արեւմտահայատան այցելութեան լոյսին տակ ի՞նչ ընթացք կ՛ենթադրեն անոնց լուծումները: «Կը կարծէի, թէ առանց պետականութեան` կարելի էր շատ բաներ փոխել, տեղաշարժ ընել Արեւմտահայաստանի մէջ, 3-4 միլիոն թաքուն հայ` հայացնել, կը կարծէի, թէ այդ կարելիութիւնը կար, բայց գետնի վրայ ինչ որ տեսայ, շօշափեցի, տարբեր է. անոնք [թաքուն եւ իսլամացուած հայերը, «Խմբ»] միայն իրենց արմատով հայեր են, եւ թրքութեան աւելի մօտ են, քան` հայութեան» [ՀԵ]: Նման հարցերու լուծումները կարիքը ունին հայկական հզօր պետութեան մը հաստատման. «Իբրեւ իրաւական մարմին` Հայաստանի Հանրապետութի՛ւնն է, որ պէտք է պահանջէ իր հողերուն վերադարձը» [ՎԳ]: Մեծ բան կախուած է համաշխարհային օրէնքէն եւ քաղաքական ուղղուածութենէն, սակայն սփիւռքի եւ կուսակցութեան գործելադաշտը կը մնայ կենսական. «Կը կարծեմ, որ պէտք է աւելի բարձր մակարդակի […] գործուղումներ ըլլան, անձերու վրայ աշխատիլ, տոհմերուն ընդմէջէն, հայկական դաստիարակութիւն տալ եւ տուեալ անձը իր կարգին ընտանիքին փոխանցէ այդ մէկը» [ՀԵ]: Արդարեւ, «անկարելի է հող մը ազատագրել առանց գիտնալու հողին յատկութիւնները, տարածքները, անոր վրայ ապրող ժողովուրդը, տարբեր համայնքները, կուսակցութիւնները, այդտեղի հայերուն համեմատութիւնը եւ իրենց մտայնութիւնը» [ԺՏ]: Հետեւաբար` «Սփիւռքը եւ յայտկապէս ուսանողութիւնը մեծ դեր ունին Արեւմտահայաստանը ժողովուրդին ծանօթացնելու, մեծ դեր ունին իրենց նախաձեռնութիւններով եւ ուսումնասիրութիւններով» [ՎԳ]: Թերեւս «սփիւռքը կրնայ միայն նեցուկ կանգնիլ Հայաստանի Հանրապետութեան, որ միակ յենարանն է այս իմաստով» [ՎԳ], սակայն անոր դերը չափազանց մեծ է: Վերջապէս, ներկայիս «կուսակցութեան աշխատանքը` օժանդակել «վերադարձը դէպի արմատներ»-ու գործընթացին, կարեւոր է եւ պէտք է շարունակել Տէրսիմի, Համշէնի եւ բոլոր յարմարագոյն շրջաններուն մէջ: Անշուշտ այս մէկը առանձինն, լուծում չէ Հայ դատին, բայց ներկայիս կարելի է. աւելի կարող կ՛ըլլանք, երբ մեր երկիրը հզօր ըլլայ» [ՀԵ]: Նաեւ, թերեւս, «Արեւմտահայաստանի հարցերով զբաղող, յանձնախումբի մը ստեղծումը պետական մակարդակի վրայ եւ ոչ միայն կուսակցական, հիմնական քայլ մըն է, որ կարելի է նախաձեռնել» [ՎԳ]:

 «Զաւարեանական Էջ»-ի Յանձնախումբ

 

(1) 1937-1938ի քրտական ուժերու կողմէ Տէրսիմի ապստամբութիւնը մղուած էր` Աթաթուրքի իշխանութեան եւ 1934-ի Թուրքիոյ Վերահաստատման Օրէնքին դէմ, Արեւմտահայաստանի` Տէրսիմի տարածաշրջանէն ներս (ներկայի անուանումներով` Թունչելի, Ելազիկ եւ Պինկէօլի շրջանները): Ապստամբութիւնը կը գլխաւորէր Սէյիտ Ռիզան, որ Ալեւի առաջնորդ մըն էր, Եուքարի Աբբաս Ուսակի տոհմին պատկանող: Այս ապստամբութեան հետեւեցան ջարդեր. զոհերուն թիւը կը տարուբերի 10,000-ի եւ 40,000-ի միջեւ, ըստ տարբեր աղբիւրներու, մեծամասնութեամբ Զազա խօսող Ալեւիներ:Աղբիւրներ` «Birinci Genel Mufettislik Bolgesi», Guney Dogu, Istanbul, p. 66, 194. «Dersim Massacre, 1937-1938», Hans-Lukas KIESER, 27 July 2011. «Turkey PM Erdogan apologises for 1930s Kurdish killings». BBC News. 23 November 2011:

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )