ՀԱՅԱՍՏԱՆ. ԱՐՄԱՏՆԵՐ ԵՒ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՅԱՏԿՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

ԱՐՑԱԽ

Արցախ, Մեծ Հայքի պատմական նահանգներէն մէկը, կ՛ընդգրկէ գլխաւորաբար ներկայ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութիւնը, իսկ անոր հիւսիսային գօտին կը գտնուի Ազրպէյճանի սահմաններուն մէջ:

ԱՐՑԱԽ ՆԱՀԱՆԳԸ

Դադիվանք

Արցախ, հայոց աշխարհին հիւսիս-արեւելքը, Մեծ Հայքի պատմական տասնհինգ նահանգներէն մէկն է: Շնորհիւ իր լեռնային անառիկ դիրքին եւ իր ազատատենչ զաւակներուն, Արցախ պատմութեան ընթացքին յաջողած է պահպանել իր ներքին ինքնուրոյնութիւնը:

Արցախ հռչակաւոր է իր գեղատեսիլ բնութեամբ, իր դժուարամատչելի լեռներով, սարահարթերով, մթին ձորերով, խիտ անտառներով եւ հարուստ արօտավայրերով:

Արցախի բարձրութեան միջինը 1700 մեթր է ծովու մակերեսէն. նուազագոյնը շուրջ 200 մեթր է, իսկ առաւելագոյն բարձրութիւնն է 3724 մեթր: Արցախի արեւելեան եւ հարաւային շրջանները ընդհանրապէս միջին բարձրութիւն ունին, իսկ կեդրոնական եւ արեւմտեան շրջանները աւելի բարձր են:

Արցախի տարածութեան մօտաւորապէս կէսը ծածկուած է կաղնիի, բոխիի, լորենիի, հացենիի, թեղիի, թխկենիի, կեչիի, հաճարենիի թանձրախիտ եւ մթին անտառներով: Գետահովիտներու երկարութեամբ տարածուած են ուռենիները: Անտառները հարուստ են նաեւ պտղատու վայրի ծառատեսակներով` խնձորենի, տանձենի, ընկուզենի, սալորենի, հոնի, զկռենի, տկողնի եւ սզնենի: Կան նաեւ շագանակենիներ: Ամէնուրեք տարածուած են մոշի եւ մասրենիի թփուտներ: Անտառներուն մէջ առատօրէն կ՛աճի խազազը, որ սխտորի համ ունի եւ կ՛օգտագործուի թարմ վիճակի մէջ: Տարածուած է նաեւ սունկը: Վայրի ծառատեսակներուն եւ թուփերուն պտուղները, ինչպէս նաեւ բոյսերու շատ մը տեսակներ սննդարար են եւ բուժիչ յատկութիւններ ունին: Ամէնուրեք կ՛աճին բուրումնաւէտ ծաղիկներ` մանուշակ, վարդ, մասրենի, կակաչ, շուշան, մեխակ, նունուֆար, երեքնուկ եւ անթառամ:

Կենդանական աշխարհը հարուստ է եւ բազմազան. արջ, գայլ, աղուէս, նապաստակ, սկիւռ, վայրի կատու, լուսան, քնամուկ, խլուրդ, վայրի այծեամ, վարազ եւ ճէյրան: Թռչուններէն տարածուած են կաքաւը, սոխակը, արտոյտը, սալամը, մոշահաւը, կաչաղակը, ագռաւը, ճնճղուկը, աղաւնին, արծիւը, բազէն, ուրուրը, կկուն, չարդը, փայտփորիկը, յոպոպը, բուն, ինչպէս նաեւ վայրի սագը եւ բադը: Դաշտային շրջաններուն մէջ տարածուած են օձը եւ մողէսը, իսկ գետահովիտներուն մէջ` կրիան եւ ոզնին: Կան նաեւ մորեխներու, բզէզներու եւ թիթեռնիկներու բազմաթիւ տեսակներ: Գետերուն մէջ կան ձուկեր:

Արցախի հիւսիս-արեւմուտքը լեռնային է, ծածկուած` հարուստ անտառներով. մակերեւոյթը աստիճանաբար կը ցածնայ դէպի Աղստեւ գետի հովիտը, դէպի հիւսիս-արեւելք (ներկայ Ազրպէյճանի սահմաններէն ներս), ուր միջին բարձրութիւնը 700-էն 800 մեթր է:

Սեւանայ լիճէն արեւելք, հիւսիս-արեւմուտքէն հարաւ-արեւելք երկարող Սեւանի լեռները (ներկայ Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի սահմաններու երկայնքին) ունին 2-էն 3 հազար մեթր բարձրութիւն: Քաշաթաղ ունի 2901 մեթր բարձրութիւն: Աւելի հարաւ` Հինալ լեռն է, 3367 մեթր բարձրութեամբ:

Այս լեռներէն արեւելք եւ հիւսիս-արեւելք (ներկայ Ազրպէյճանի սահմաններէն ներս եւ Լեռնային Ղարաբաղէն հիւսիս), մակերեւոյթը աստիճանաբար կը ցածնայ: Շրջանը ունի 1000-էն 1500 մեթր միջին բարձրութիւն: Այս շրջանէն կը հոսի Ձեգամ գետը, որուն հովիտը ունի 500-էն 1000 մեթր բարձրութիւն: Ձեգամէն հարաւ կը հոսի Շամքոր գետը, աւելի հարաւ` Գանձակի գետը, որոնց միջեւ կան 1000-էն 1500 մեթր եւ աւելի, մինչեւ 2000 մեթր բարձրութեամբ լեռներ:

Կեդրոնական գօտին (ներկայ Լեռնային Ղարաբաղի հիւսիսային սահմանի երկայնքին) Մռաւեան լեռներն են, 2500-էն 3000 մեթր բարձրութեամբ: Բարձրագոյն գագաթը` Գեամիշ, ունի 3724 մեթր բարձրութիւն եւ ամբողջ Ղարաբաղի ամէնէն բարձր լեռն է: Մռաւեան լեռնաշղթան ծածկուած է անանցանելի խիտ անտառներով:

Մռաւեան լեռներէն հարաւ (ներկայ Լեռնային Ղարաբաղի սահմաններէն ներս) մակերեւոյթը աստիճանաբար կը ցածնայ, իսկ 15-էն 20 քիլոմեթր հարաւէն հոսող Թարթառ (Տրտու) գետի հովիտի շրջանը ունի 500-600 մեթր բարձրութիւն: Երկրագործական հարուստ շրջան մըն է: Թարթառէն հարաւ կը հոսի Խաչեն գետը:

Լեռնային Ղարաբաղի եւ Սիւնիքի միջեւ գտնուող հիւսիսային գօտին լեռնաստան մըն է` մինչեւ 3500 մեթր բարձրութեամբ: Ունի ցանցառ բնակչութիւն եւ անցեալին ամառնային արօտավայր եղած է քոչուոր եւ կիսաքոչուոր անասնապահներուն համար: Շրջանի բարձրագոյն գագաթը` Տալիտաղ, ունի 3616 մեթր բարձրութիւն: Ընդհանուր անունով այս շրջանը կը կոչուի Ղարաբաղի բարձրաւանդակ. ունի հանքային սառնորակ աղբիւրներ. այս լեռներէն կը բխի Աղաւնոյ (կամ Հագարու) գետը:

Աւելի հարաւ (Լեռնային Ղարաբաղի եւ Սիւնիքի միջեւ գտնուող գօտին), մակերեւոյթը աստիճանաբար կը ցածնայ 1500-էն մինչեւ 500 մեթրի: Աղաւնոյ գետը, այս շրջանը ոռոգելէ ետք, կը թափի Արաքս գետ:

Լեռնային Ղարաբաղի արեւմուտքը, հիւսիսէն հարաւ կ՛երկարին Ղարաբաղի լեռները` 2000-էն 2500 մեթր բարձրութեամբ: Բարձրագոյն գագաթը` Քիրս, ունի 2725 մեթր բարձրութիւն:

Դէպի արեւելք, մակերեւոյթը աստիճանաբար կը ցածնայ եւ Մարտունիէն արեւելք, շատ փոքր տարածութեամբ շրջանի մը բարձրութիւնը նոյնիսկ նուազ է 200 մեթրէն: Բարեբեր, երկրագործական եւ մանաւանդ պտղամշակութեան ու յատկապէս խաղողի մշակութեան շրջան մըն է:

Արցախի հարաւը դաշտային տափաստան մըն է 200-էն մինչեւ 600-700 մեթր բարձրութեամբ:

Արցախի գրեթէ բոլոր գետերն ալ կը բխին արեւմտեան եւ հարաւ-արեւմտեան բարձրաբերձ լեռներէն եւ անդնդախոր ձորերէն ու հովիտներէն գահավիժելով կը հոսին դէպի արեւելք եւ հարաւ-արեւելք, դաշտավայրերը: Ինջա, Իշխանագետ, Վարանդա, Խոնաշէն, Կարկառ, Խաչեն, Կաւարտ (եւ Կուսապատ) ու Թարթառ գետերու հովիտները անփոխարինելի գեղեցկութիւն ունին: Ամէնէն աւելի ընդարձակ է Թարթառ գետի հովիտը. հոն կը գտնուի Հաթերքի անդնդախոր ձորը` իր ջրվէժներով: Բաւական լայն են Վարանդայի եւ Կարկառի հովիտները:

Արցախ ունի չոր կլիմայ. լեռնային շրջաններուն մէջ, ջերմաստիճանը ձմեռը կ՛իջնէ զերոյէն վար մինչեւ 10-15 աստիճան, հովիտներուն մէջ` զերոյէն վար 3-4 աստիճան, իսկ դաշտային շրջաններուն մէջ, հազուադէպօրէն զերոյէն վար կ՛իջնէ եւ ձիւնը տեւական ծածկ չի պահեր: Լեռները տարուան 5-6 ամիսը ձիւնածածկ կ՛ըլլան:

Գարունը ընդհանրապէս մեղմ է. լեռնային շրջաններուն մէջ ցերեկը ջերմաստիճանը կը տարուբերի 10-էն 15 աստիճանի միջեւ, իսկ գիշերները յաճախ ցուրտ կ՛ընէ: Դաշտային շրջաններուն մէջ սակայն, գարունը կարճատեւ է. շուտով կը հասնի տաք ամառը:

Լեռնային շրջաններուն մէջ, ամրան, ջերմաստիճանը կը տարուբերի 10-էն 20 աստիճանի միջեւ, իսկ գիշերները ցուրտ կ՛ընէ: Դաշտային շրջաններուն մէջ, սակայն, տաքը կիզիչ է, որովհետեւ ջերմաստիճանը կը բարձրանայ մինչեւ 25-30 աստիճանի. գիշերները լեռներէն փչող հովերը կլիման կը դարձնեն տանելի:

Աշունը սքանչելի է. ամէնուրեք զով կ՛ընէ. տերեւաթափ անտառներն ու պարտէզները կը ստանան գեղեցիկ տեսարան եւ իրաւամբ այս եղանակը կը կոչուի «ոսկի աշուն»:

ԳԱՒԱՌԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՅԱՏԿՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Ազգագրականօրէն եւ լեզուականօրէն միաձոյլ եւ ուրոյն ամբողջութիւն, արցախցիք ընդհանրապէս բարձրահասակ են, սլացիկ եւ գեղադէմ, նկարագիրով` աշխատասէր, քաջ, հպարտ, վեհանձն, ճշմարտախօս, հաւատարիմ եւ հաստատակամ: Կենցաղավարութեան մէջ պահպանուած են հնագոյն ժամանակներէն մնացած առանձնայատկութիւններ, ուր կարեւոր տեղ կը գրաւէ մեծերու հանդէպ յարգանքը:

Արցախի բարբառը իր կարգին ենթաբաժանումներ ունի եւ տարբեր շրջաններ ու գիւղեր իրենց յատուկ խօսելաձեւերը ունին:

Արցախցիներուն մօտ տարածուած գլխաւոր ճաշատեսակներն են` տոլմա, սոուս, բոզբաշ, խորոված, կուրկուտ (ցորենով եւ խոզի միսով), հեռածած, քլնգոշ, ճլնբոր, խաշիլ եւ կճեխաշ: Արցախեան յատուկ ժենգեալով հացի պատրաստութեան համար կ՛օգտագործեն քանի մը տեսակ բոյսեր` ճրճռոկ, կձմնձուկ, թրթնջուկ, պառաւի պորտ, պտուտկուն, կինձ, սոխ եւ դաղձ:

Արցախի բնակավայրերը ընդհանրապէս տեղադրուած են լեռնային եւ լեռնալանջային վայրերուն մէջ: Գիւղերու ընտրութիւնը կատարուած է նկատի ունենալով խմելու ջուրի, բնական աղէտներէն ու թշնամիներէն պաշտպանուելու եւ երթեւեկի ու կապի յարմարութիւնները:

Բնակարանները երկյարկանի են, թիթեղածածկ, ոմանք ալ կղմինտրածածկ: Գիւղերու փողոցները ընդհանրապէս սալայատակ են: Իւրաքանչիւր գիւղ եւ երբեմն իւրաքանչիւր թաղամաս իր աղբիւրը ունի, որոնք սովորաբար սրբատաշ պազալթով կառուցուած են:

Արցախցիք հինէն ի վեր ծանօթ եղած են իբրեւ վարպետ գորգագործներ եւ գորգի գործածութիւնը շատ ընդհանրացած է տուներուն մէջ:

ԳԻՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆՕՐԷՆ ՀԱՐՈՒՍՏ ՇՐՋԱՆ

Արցախի հողը բարեբեր է եւ մինչեւ 2000 մեթր եւ աւելի բարձրութեամբ սարահարթերուն վրայ բերրի արտեր կան: Կը մշակեն նոյնիսկ լեռներուն ցից կողերը, ժայռէն հաց հանելու համար: Կը մշակեն հացահատիկ` ցորեն, գարի, տարեկան, վարսակ, կորեկ եւ հաճար, պտուղներ` գլխաւորաբար խաղող, խնձոր, տանձ, դեղձ, ծիրան, նուռ, սերկեւիլ եւ թուզ, իսկ թթաստաններ կան բոլոր գիւղերուն մէջ: Թութը հիմնական տեղ ունի արցախցիներու սննդականոնին եւ կենցաղին մէջ, եւ ծանօթ է իր բուժիչ յատկութիւններով: Թութէն կը պատրաստեն չիր եւ օղի: Արցախցիք կը հաւատան, որ իրենց երկարակեցութեան մէջ մեծ դեր ունի թութի գործածութիւնը:

Շնորհիւ իր հարուստ արօտավայրերուն Արցախ անասնապահութեան լայն հնարաւորութիւններ ունի: Ընդարձակ արօտավայրեր կան յատկապէս Մարտակերտի, Ասկերանի եւ Հադրութի շրջաններուն մէջ: Ամառնային խոտառատ արօտավայրեր են Մռաւ լերան լանջերը, Կարմրասարը, Արմէնի եայլան, Մեծ Քիրսի եայլան եւ Դիզափայտի լանջերը: Կը բուծանեն կով, եզ, ոչխար, այծ, խոզ, գոմէշ, ձի, հաւ, բադ եւ հնդկահաւ: Ղարաբաղ կոչուող դմակաւոր ոչխարներու ցեղը անուանի է իր բարձրորակ եւ համեղ միսով: Հանրայայտ են մանաւանդ արցախեան նժոյգները իրենց գեղեցկութեամբ, դիմացկունութեամբ եւ արագավազութեամբ:

Արցախի մէջ զարգացած է նաեւ մեղուաբուծութիւնը: Արտադրուած մեղրը դեղին է, շատ անուշահամ, անուշահոտ եւ բուժիչ յատկութիւններ ունի:

ԼԵՌՆԱՅԻՆ ՈՒՐՈՅՆ ԵՐԿՐԱՄԱՍ

Գանձասար

Լեռնային դժուարամատչելի երկրամասի բնիկներ, արցախցիք պատմութեան հնագոյն դարերէն ի վեր, յաճախ` առանձին եւ անօգնական, արտաքին աշխարհէն գրեթէ ամբողջութեամբ կտրուած իրենց լեռներուն մէջ, ի գին ահաւոր կորուստներու, պահպանած են իրենց ներքին անկախութիւնն ու պատիւը:

ԺԱ. – ԺԲ. դարերէն սկսեալ, Արցախը ենթարկուեցաւ թուրք-մոնկոլական եւ թուրքմէնական զանազան թափառաշրջիկ ցեղերու ներխուժումներուն: Իսկ ԺԴ. դարէն սկսեալ, երբ այլեւս փոխուած էր հայոց աշխարհին  ազգագրական պատկերը եւ թուրք ցեղերը տիրական դարձած էին, Արցախի փոխարէն սկսաւ գործածուիլ Ղարաբաղ անունը:

ԺԴ. դարուն, Աղուանքի կաթողիկոսական աթոռը հաստատուեցաւ Գանձասարի վանքին մէջ (բուն աղուան ժողովուրդին մէկ մասը հայացած էր, իսկ միւս մասը ձուլուած էր եկուոր քոչուոր ժողովուրդներուն մէջ. Գանձասարի աթոռը կը ներկայանար իբրեւ Աղուանից աթոռին շարունակութիւնը), որ դարձաւ գրչութեան, մշակոյթի եւ ազատագրական շարժման կեդրոն: Գանձասարի աթոռին ժառանգաբար կը նստէին Հասան Ջալալեանները, որոնք կը ճանչնային Ս. Էջմիածնի հեղինակութիւնը, եւ որոնք մեծ դեր ունեցան Արցախի ազգային-ազատագրական պայքարներուն մէջ: Գանձասարի հակաթոռ կաթողիկոսութիւն մը գոյութիւն ունէր Արցախի մէջ, որուն աթոռանիստը Երից Մանկանց վանքն էր:

ԺԷ. դարու վերջաւորութեան եւ ԺԸ. դարու սկիզբը, պարսկական եւ թրքական բռնակալութեանց դէմ պայքարելու համար, Ղարաբաղի մէջ կազմաւորուեցան հինգ իշխանութիւններ, որոնք պատմութեան մէջ ծանօթ են Խամսայի մելիքութիւններ անունով:

Խամսայի մելիքութիւններն էին.

Խաչեն.- Իշխանանիստ կեդրոնը` Խոխանաբերդ կամ Թարխանաբերդ: Իշխող Տունը` Հասան Ջալալեան:

Դիզակ.- Կեդրոնը` Տող աւանը: Իշխող Տունը` Մելիք Եգանեան:

Վարանդա.- Կեդրոնը` Աւետարանոց Բերդ աւանը: Իշխող Տունը` Մելիք Շահնազարեան:

Կիւլիստան.- Կեդրոնը` Թալիշ գիւղը կամ Կիւլիստան ամրոցը: Իշխող Տունը` Մելիք Բեգլարեան:

Ջրաբերդ.- Կեդրոնը` համանուն Ջրաբերդ ամրոցը: Իշխող Տունը` Մելիք Բեգլարեան-Իսրայէլեան:

Խամսայի մելիքութիւնները մեծ հեղինակութիւն ունէին եւ մեծ դեր խաղացին ազգային-ազատագրական պայքարներուն մէջ: Թէեւ հայկական այլ շրջաններու` Զէյթունի, Սասունի եւ այլ գաւառներու մէջ ալ կային ազնուական տուներ, բայց անոնք չունէին Ղարաբաղի մելիքներուն ոչ դիրքը եւ ոչ ալ հեղինակութիւնը:

ԺԷ. – ԺԸ. դարերուն, հայ ազգային-ազատագրական պայքարներուն մէջ, Ղարաբաղ տուաւ մեծանուն դէմքեր. 1805-ին, Ղարաբաղ ընդունեց ռուսական գերիշխանութիւնը, որ հաստատուեցաւ 1813-ին, Կիւլիստանի դաշնագրով: Իսկ 1815-ին, ցարական կառավարութեան միջամտութեամբ, ջնջուեցաւ Աղուանքի կաթողիկոսութիւնը:

ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐ

Շուշի

Արցախի գլխաւոր բնակավայրերէն` Շուշի կը գտնուի սարահարթի մը վրայ, բնական անմատչելի դիրք ունի եւ 6-էն 8 մեթր բարձրութեամբ պարիսպներով շրջապատուած է: Բերդապարիսպները կառուցուած են 1724-ին եւ անոնցմէ հատուածներ պահպանուած են: Ռուսական տիրապետութեան հաստատումէն ետք Շուշի բարեկարգ քաղաք դարձաւ եւ տնտեսական ու մշակութային զարգացման մեծ հնարաւորութիւններ ստեղծուեցան: Պազէլի Աւետարանական ընկերութեան դպրոցը եւ տպարանը եւ այնուհետեւ` 1838-ին բացուած Շուշիի Թեմական դպրոցը մեծ դեր ունեցան քաղաքի զարգացման մէջ: Շուշեցի հայ վաճառականները սերտ գործառնութիւններ ունէին Մոսկուայի, Փեթերսպուրկի եւ եւրոպական տարբեր քաղաքներու հետ:

Շուշիի հայկական թաղամասերը` Ղազանչեցոց, Ագուլեցոց եւ Մեղրեցոց, տարածուած էին քաղաքի բարձրադիր շրջանին մէջ, իսկ աւելի վար թաթարական թաղամասերն էին: Շուշիի հայոց աւանդական բնակարանները, երկու կամ երեք յարկանի, կրաքարէ եւ սրբատաշ քարէ կառուցուած, ԺԹ. դարու հայկական ճարտարապետութեան արժէքաւոր նմուշներ են:

Շուշիի մօտակայ, Կարկառ գետի ձախ ափին, անդնդախոր կիրճի զառիթափ քարաժայռի ստորոտը գտնուող Քարին Տակ գիւղը իւրայատուկ գեղեցկութիւն ունի եւ հարուստ է պատմական անցեալով:

Հադրութ կը գտնուի Դիզափայտի լեռնաճիւղերու մէկ հովիտին մէջ, երկու գետակներու միախառնման վայրին մէջ: Երեք կողմէն բարձր լեռներով շրջափակուած է եւ միայն արեւելեան կողմէն ելք ունի դէպի հարթավայրերը:

Մեծ Թաղլար կը գտնուի Իշխանագետի ձախափնեայ անտառածածկ լերան լանջին, իսկ Հին Թաղլար կը գտնուի Դիզափայտի հարաւ-արեւմտեան լանջին:

Տող, Դիզակի մելիքներուն երբեմնի աթոռանիստը, անմատչելի բերդաքաղաք եղած է. կը գտնուի Տող լերան արեւելեան լանջին:

Մարտունի (նախապէս` Խոնաշէն եւ Նիկոլաեւկա), կը գտնուի Խոնաշէն գետի ափին, հարթավայրի մը վրայ:

Ճարտար երեք կողմէն բարձր լեռներով շրջապատուած է եւ չորս մեծ թաղամասերէ բաղկացած է:

Ստեփանակերտ (նախապէս` Վարարակն եւ Խանքենդ), Լեռնային Ղարաբաղի մայրաքաղաքը, կը գտնուի Ղարաբաղի լեռնաշղթային արեւելեան լանջին ստորոտը, Կարկառ գետի ձախ ափին:

Ասկերան անուանի է իր բերդապարիսպով, կառուցուած` 1760-ին եւ պատմութեան մէջ մեծ դեր կատարած է Շուշին եւ Կարկառի հովիտի բնակավայրերը թշնամիներու յարձակումներէն պաշտպանելու համար:

Աւետարանոց, Մելիք Շահնազարեաններուն կեդրոնը, կը գտնուի Քիրսի լեռնաճիւղերէն մէկուն ստորոտը եւ անտառներով ու այգիներով շրջապատուած է:

Մարտակերտ կը գտնուի Կուսապատի լեռնահովիտէն դէպի հարթավայր տարածուող գօտիին մէջ:

Թալիշ կը գտնուի լեռնալանջին. մօտակայքը կը գտնուին Մելիք Բեգլարեաններուն ապարանքը եւ պատմական այլ յուշարձաններ:

Առաջաձոր կը գտնուի Խաչեն գետի ձախափնեայ սարալանջին եւ խիտ անտառներով շրջապատուած է:

Վանքը կը գտնուի Խաչեն գետի վերին հոսանքի ձախ ափին. մօտակայքը կը գտնուի Գանձասարի վանքը:

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

 

Share this Article
CATEGORIES