ՆՈՐ ԳԻՐՔԵՐՈՒ ՀԵՏ. XX ԴԱՐԻ ՀԱՅՐԵՆԱԴԱՐՁՈՒԹԻՒՆԸ ՀԱՅՈՑ ԻՆՔՆՈՒԹԵԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ – ՀԵՂԻՆԱԿ` ԱՐՄԵՆՈՒՀԻ ՍՏԵՓԱՆԵԱՆ, ԵՐԵՒԱՆ, 2010

Այս օրերուն, երբ Հայաստանէն արտագաղթի ալիքները մտահոգութեան զանգեր կը հնչեցնեն ի Հայաստան եւ ի սփիւռս, Երեւանի մէջ 2010-ի վերջերուն լոյս տեսած է հետաքրքրական եւ ուշագրաւ հատոր մը` Արմենուհի Ստեփանեանի «XX դարի հայրենադարձութիւնը հայոց ինքնութեան համակարգում» ուսումնասիրութիւնը:

Խորագիրը քիչ մը խաբուսիկ է, այն իմաստով, որ հեղինակը ունի ըստ բաւականին ընդարձակ ներածական մը, ուր հայութեան դէպի մայր հայրենիք դարձի` ներգաղթի ալիքներու դարաւոր պատմականը կը ներկայացնէ հակիրճ կերպով, ցոյց տալու համար որ հայրենի հողէն բռնի հեռացող հայութեան զաւակներուն համար հայրենիք վերադարձը եւ հայրենի հողին վրայ հայօրէն ապրելու տենչը միայն Ի. դարու ծանօթ ներգաղթներով չէ սահմանափակուած:

Հատորի սկզբնաւորութեան տեղ գտած` «Հեղինակին բացատրական»էն ու աւելի քան 15 էջ բռնող յիշեալ ներածականէն ետք, Արմենուհի Ստեփանեան յաջորդական վեց բաժիններով կը ներկայացնէ պատմականը` Ի. դարու երկայնքին տեղի ունեցած կազմակերպ կամ կիսակազմակերպ ներգաղթի այն ալիքներուն, որոնք ուշագրաւ երեւոյթ են մեր նորագոյն պատմութեան մէջ, արձանագրուած` տարբեր գոյներով, որոնց մէջ դժբախտաբար մութն ու կարմիրը տիրական են:

Ըլլալով Ռումանիայէն ներգաղթող ընտանիքի զաւակ, հետեւաբար ապրելով հայրենադարձութեան աղուոր զգացումին վաղանցուկ բերկրանքն ու անոր հետեւած բազմերանգ դառնութիւնները, Ա. Ստեփանեան տասնամեակներ առաջ լծուած է այս հատորի պատրաստութեան անհրաժեշտ նիւթերու հաւաքագրման: Ըստ էութեան ուսումնասիրական նկարագիր ունեցող այս հատորը կարելի է նաեւ արդարօրէն կոչել յուշագրութիւններէ քաղուած հաւաքածոյ մը, որովհետեւ անիկա հարուստ է ներգաղթողներէ քաղուած մանրապատումներով, ուր դառն փորձառութիւնները, խաբուած ըլլալու պատրանաթափութիւնն ու «մութ» զուարթախոհութիւնը (black humour) իրարու հետ մրցումի մէջ են:

Արձանագրենք գլխաւոր բաժիններուն խորագիրները` հակիրճ բացատրականներով, եւ արդէն ընթերցողը ընդհանուր գաղափար մը կ՛ունենայ հատորի բովանդակութեան ու մթնոլորտին մասին: Նշենք, որ իւրաքանչիւր բաժին իր կարգին ունի ենթախորագիրներ, որոնք խորքին մէջ արտացոլացումը կը կազմեն քննարկուած ու արծարծուած հարցերուն, ինչպէս` հայրենադարձ հայութեան դիմագրաւած հարցերը, հայրենի հողին հետ զանգուածներու կապուածութիւնն ու խորհրդային իշխանութեանց (նաեւ անոնց կամակատար հայ իշխանաւորներու) կողմէ հայրենասիրութեան շահագործումը, դաւադրական արարքները` Սիպերիա աքսոր, բռնադատութիւններ եւ այլն, որոնք ուղղակի անդրադարձ ունեցան հայրենիքին հանդէպ յատկապէս ներգաղթողներուն եւ ընդհանրապէս հայրենաբնակ հայութեան ոգիի ջլատման մէջ:

Ա.- «Ներգաղթը` 1919-1920 թթ.».- Մօտաւորապէս 50 էջերու վրայ տարածուող այս բաժինը լուսարձակի տակ կ՛առնէ Հայաստանի անդրանիկ հանրապետութեան օրով կազմակերպուած ներգաղթը. կը ներկայացուին Ցեղասպանութեան պատճառով արդէն իսկ գաղթականներով ծանրաբեռնեալ Հայաստանի Հանրապետութեան վիճակն ու, հակառակ ծանր կացութեան` հայութիւնը հայրենի հողին վրայ համախմբելու օրուան իշխանաւորներուն ճիգերը: Այս բաժինը կը տարածուի նաեւ Հայաստանի խորհրդայնացման հանգրուանէն անդին, երբ խորհրդային քարոզչութիւնը առաջին էջերը կ՛արձանագրէր Հայաստանի դուռերը հայութեան առջեւ բացուած յայտարարելու իր բազմահատորեակին մէջ:

Բ.- «Ներգաղթը` 1930-ական թուականներին».- Հատորին ամէնէն փոքր ենթաբաժանումն է եւ ունի մէկ ընդհանուր ենթախորագիր. «Հայրենիքը ձեր կարիքն ունի, սփիւռքի եղբայրներ եւ քոյրեր»:

Գ.- «Ներգաղթը` 1946-1948 թուականներին».- Այս բաժինը ընդարձակ ու մանրամասն տեղեկութիւններ կու տայ Բ. Աշխարհամարտէն ետք ստեղծուած մարդագրական-քարոզչական այն պայմաններուն մասին, որոնց մէջ կազմակերպուեցան յետբռնագաղթի մեծագոյն ներգաղթը: Լուսարձակի տակ կը բերուին Հայաստանի յետպատերազմեան կացութիւնը, Արեւմտեան Հայաստանի նկատմամբ հայութեան պահանջատիրութեան կարճատեւ խրախոյսը` Մոսկուայի կողմէ, ապա նաեւ այդ պահանջին պահարան վերադարձ, բայց մանաւանդ այն մեծադիր սուտ քարոզչութիւնը, որուն անսալով` բազմատասնեակ հազարաւոր հայեր հրաժարեցան համեմատական բարօրութենէ եւ փութացին Հայաստան, ոչ միայն չքաւորութեան մատնուելու եւ տեղացիներու կողմէ ծանօթ հակակրանքին արժանանալու համար, այլ նաեւ անհիմն ամբաստանութիւններով բռնադատումներու ենթարկուելու եւ Սիպերիա քշուելու: Այս եւ յաջորդ գլուխին մէջ հպանցիկ քննարկում կը կատարուի նաեւ հայութեան ներքին շերտաւորման, «հայաստանասէր», «հակահայաստան» այլանդակ որակումներու ստեղծման մասին:

Դ.- «Ներգաղթի ատապտացման եւ ինտեգրման գործընթացները».- Ինչպէս նախընթաց, նոյնպէս ալ այս գլուխին մէջ կը նկարագրուին նոյնինքն ներգաղթողներու ներքին շերտաւորումները, նայած` թէ ո՞ր երկրէն կամ ցամաքամասէն (Եւրոպա, Միջին Արեւելք…) եկած են անոնք, ու այժմ կը գտնուին իրենց քիչ ծանօթ իրականութեանց յարմարելու հրամայականին դիմաց: Հեղինակը, ուսումնասիրական մօտեցում ունենալով` չի խորասուզուիր երկար վերլուծումներու եւ քննարկումներու մէջ, այլ կը ներկայացնէ տուեալները` յաճախ վստահելով ներգաղթողներու պատումներէն մէջբերումներու: Կը ներկայացուին արժէքներու բախումի երեւոյթները, աշխատանքային պայմանները, պարէնային սղութեան իրողութիւնն ու անկէ ծագող դժուարութիւնները, մանաւանդ ներգաղթողներուն այն հիասթափութիւնը, որ իրենք վերադարձած են հայրենիքի վերակառուցման նպաստելու համար, սակայն իրենց չ՛արտօնուիր սեփական նախաձեռնութիւններու դիմել աշխատանքի մարզերու մէջ, որովհետեւ խորհրդային կարգերը կը հարկադրեն համայնական աշխատանքի արտառոցութիւնը: Այս բոլորին կողքին, ներգաղթի ալիքները Հայաստանի մէջ կը ստեղծեն ենթամշակոյթներու խճանկար մը, որուն հետքերն ու հետեւանքները կը յամենան նաեւ վերանկախացումէն ետք ալ:

Ե.- «Նորեկներն ու տեղաբնակները. փոխընկալումներ, փոխյարաբերութիւններ».- Տրամաբանական շարունակութիւնն է նախորդ բաժինին. կը ներկայացուին լեզուական, կենցաղային եւ մինչեւ իսկ հագուստ-կապուստի ու ճաշատեսակներու փոխազդեցութիւնները` տեղաբնակներու եւ ներգաղթողներու միջեւ: Բայց` ոչ միայն այս:

Զ.- «Սփիւռքահայերի ներգաղթը. 1960-1970-ական թուականներ».- Վերջին այս բաժինով, հեղինակը կը ներկայացնէ «Մեծ ներգաղթ»ին յաջորդող տասնամեակներուն, մինչեւ ութսունական տարիներ, սփիւռքեան տարբեր շրջաններէ հայերու ներգաղթի պատկերները, որոնք երբեք ալ չունեցան այն տարողութիւնը, ինչպէս որ եղաւ յետպատերազմեան տարիներուն: Այս գլուխին մէջ կը շօշափուին նաեւ այն դրդապատճառները, որոնք դարձեալ պանդխտութեան ցուպը կը զետեղեն հիասթափուած ու իրենք զիրենք խաբուած նկատող ներգաղթողներուն ձեռքին:

Ինչպէս նշեցինք, հատորը ուսումնասիրական նկարագիր ունի. վերը արձանագրուած տեղեկութիւնները միայն ստուեր մը կու տան բովանդակութենէն, որ պէտք է կարդալ ամբողջութեամբ` անցնելու համար հեղինակին սրտակից ըլլալէ անդին, իջնելու համար տագնապալի կացութիւններուն խորքը: Հատորը հարուստ է ցուցակներով, որոնք կը պատկերեն տարբեր երկիրներէ ներգաղթողներու թիւը: Հատորին հարստութիւններէն մէկն ալ էջատակի բացատրականներն են, որոնք ինքնին ունին յաւելուածի տարողութիւն ու արժէք: Հատորի վերջաւորութեան կան տախտակներ, ուր արձանագրուած են 99 բանասացներուն` հեղինակին իրենց պատմութիւնները պատմողներուն մանրամասնութիւնները (ներգաղթի թուական, սկզբնական բնակավայր եւ այլն): Օգտագործուած աղբիւրները կը տարածուին աւելի քան 15 էջերու վրայ, ինչ որ ինքնին պերճախօս է: Հատորը կը ներփակէ նաեւ ներգաղթի օրերէն լուսանկարներ, ուր կ՛երեւին տարբեր նաւահանգիստներէ Հայաստան ներգաղթող հազարաւորներ:

Ընդամէնը 376 էջ լեցնող հատորը նոր ու կարեւոր ներդրում մըն է աշխատանքի այն դաշտին մէջ, որուն խորագիրն է ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՍՊԻՏԱԿ ԷՋԵՐՈՒՆ ԼՐԱՑՈՒՄԸ: Կատարուած ուսումնասիրութիւնն ու ընկերացող հարուստ տեղեկութիւնները խորքին մէջ դուռ կը բանան տարաբնոյթ ուսումնասիրութիւններու եւ կրնան այդ առումով իբրեւ սկզբնաղբիւր ծառայել:

Ուշագրաւ է, որ վերջին քանի մը տարիներուն, Հայաստանի խորհրդային տարիներու համեմատաբար մութ կէտերը նիւթ կը դառնան յուշագրական թէ ուսումնասիրական հրատարակութիւններու: Անոնցմէ յիշենք վերջերս առյաւէտ մեկնած Ստեփան Ալաճաճեանի, փրոֆ. Յարութ Պարսամեանի (անգլերէնով) յուշագրութիւնները, Արմինէ Գունտագճեանի ուսումնասիրական հատորը:

Հայրենաբնակ ու ներգաղթած-արտագաղթած հայութեան համար այդ էջերը շատ ալ մութ ու գաղտնի չեն, որովհետեւ անոնք ապրած են յիշեալ հանգրուաններուն լաւ ու վատ երեսները, համտեսած են անուշն ու դառնը: Այս ու նման հատորներ ուսանելի էջեր են մանաւանդ նոր սերունդներուն եւ սփիւռքի հայութեան համար, նաեւ որոշ յստակացումներ (բայց ոչ արդարացում) կը բերեն այն դառն իրականութիւններուն, զորս այսօր ալ կ՛ապրինք իբրեւ «ժառանգութիւն» խորհրդային տարիներուն: Այդ «ժառանգութիւն»ը ունի տարբեր անուններ, ինչպէս` հայրենի հողի կանչին տկարացում, ժողովուրդ-հող կապի թուլացում, գաղափարական խորքի իմաստազրկում ու տակաւին` չարաշահութեանց նոր տարբերակներու զարգացում:

Արմենուհի Ստեփանեան կատարած է երախտաշատ աշխատանք մը, որ ըստ ամենայնի ընթերցողին աչքին կը բերէ ծփացող սառցակոյտին ովկիանոսին մակերեսէն դուրս ցցուած մասը միայն:

… Իսկ ո՞վ պիտի ուսումնասիրէ ցայսօր ծաւալող արտագաղթին ծալքերը` խորհրդայիններուն «սխրագործութեանց» ժառանգորդ իշխանաւորներուն խաղքութիւնները:

Ս. ՄԱՀՍԷՐԷՃԵԱՆ

Share this Article
CATEGORIES