Արուեստի Աշխարհէն. Տարբեր Արհեստներու Վարպետը

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

985leoԼԷՈՆԱՐՏՕ ՏԱ ՎԻՆՉԻԻ ԱՆՍԱՀՄԱՆ ՀԵՏԱՔՐՔՐՈՒԹԻՒՆԸ ԶԻՆՔ ՄՂԱԾ ԷՐ ՓՈՐՁԵԼՈՒ ԱՄԷՆ ԻՆՉ` ԻԲՐԵՒ ԳԵՂԱՆԿԱՐԻՉ, ՔԱՆԴԱԿԱԳՈՐԾ, ՃԱՐՏԱՐԱԳԷՏ, ՅԱՅՏՆԱԳՈՐԾՈՂ, ՄԱՐԴԱԿԱԶՄՈՒԹԵԱՆ ՄԱՍՆԱԳԷՏ, ԳՐԱԳԷՏ, ԵՐԿՐԱԲԱՆ ԵՒ ԲՈՒՍԱԲԱՆ: ԱՐՈՒԵՍՏԻ ՔՆՆԱԴԱՏ ԱԼԵՍԹԸՐ ՍՈՒՔ «ՊԻ. ՊԻ. ՍԻ.»-Ի ԿԱՅՔԻՆ ՄԷՋ ԿԸ ՆԵՐԿԱՅԱՑՆԷ ՎԵՐԱԾՆՈՒՆԴԻ ԺԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆԻ ԳԵՐԱԳՈՅՆ ՎԱՐՊԵՏԻՆ ՃԵՊԱՆԿԱՐՆԵՐՈՒ ՏԵՏՐԱԿՆԵՐԸ, ՈՐՈՆՔ ԳԻՏԱԿԱՆ ԳԼՈՒԽ ԳՈՐԾՈՑՆԵՐ ԵՆ, ԼԵՑՈՒՆ` ՄԱՐԴԿԱՅԻՆ ՄԱՐՄՆԻՆ ԳՈՐԾՈՒՆԷՈՒԹԵԱՆ ՅՍՏԱԿ ԵՒ ԱՆՆԱԽԸՆԹԱՑ ՊԱՏԿԵՐՈՒՄՆԵՐՈՎ:

Հակամէտ ենք Լէոնարտօ տա Վինչիի մասին մտածելու իբրեւ գեղանկարիչ, թէեւ ան հաւանաբար միայն 20 գեղանկար գծած է մինչեւ իր մահը` 1519-ին: Սակայն շուրջ կէս դար տեւած իր ասպարէզին ընթացքին ան երկար ժամանակ կլանուած է հետապնդելով տարբեր տեսակի նպատակներ. դիտած է աստղերը, ձեւագծած է իւրայատուկ զէնքեր, ստեղծած է ջրանցքներու վերահսկելու համակարգ մը` Միլանոյի Լուտովիքօ Մարիա Սֆորցա դուքսին համար: Իր կեանքին ընթացքին ան լեցուցած է հազարաւոր ձեռագիր էջեր` խիտ ուրուանկարներով, ոլորապտոյտ պարբերութիւններով եւ խծբծուած գծագրութիւններով, հետազօտելով իւրաքանչիւր նիւթ, որ կարելի է երեւակայել: Հետեւաբար ի զուր չէ, որ ան յաճախ նկատուած է Վերածնունդի ժամանակաշրջանի նախատիպարը. ինչպէս բրիտանացի արուեստի պատմաբան Քենէթ Քլարք ըսած է, Լէոնարտօ ամէնէն անսահման հետաքրքրութիւններու տէր անձն էր պատմութեան մէջ:

Դէպի յաղթանակ. Լէոնարտօ մեքենական սարքեր կը ձեւագծէր` ջրանցքները հետազօտելու եւ ջուրի հոսքը կանոնաւորելու բարդ համակարգեր ստեղծելու համար:

Դէպի յաղթանակ.
Լէոնարտօ մեքենական սարքեր կը ձեւագծէր` ջրանցքները հետազօտելու եւ ջուրի հոսքը կանոնաւորելու բարդ համակարգեր ստեղծելու համար:

Այսուհանդերձ «Լէոնարտօ տա Վինչի. մարդակազմութեան մեքենան» վերնագիրով ցուցահանդէսին համաձայն, որ մաս կը կազմէր 2013-ի Էտինպարայի միջազգային փառատօնին, Լէոնարտոյի հետաքրքրութիւնը ամէնէն աւելի շարժած գիտական բնագաւառը մարդակազմութիւնն էր:

Մարդակազմութեան նկատմամբ Լէոնարտոյի հետաքրքրութիւնը սկիզբ առած է, երբ ան կ՛աշխատէր Միլանոյի Լուտովիքօ դուքսին համար: «1489-ի ապրիլի 2-րդ օրը», ինչպէս Լէոնարտօ նշած է նոր նօթատետրի մը առաջին էջին վրայ, ան սկսած է գրել «Գիրք մը` մարդկային կերպարը վերնագիրով», ինչպէս կոչած է զայն: Սակայն շարք մը գանկերու ուշագրաւ գծագրութիւններէ ետք Լէոնարտոյի ուսումնասիրութիւնները չեն շարունակուած, հաւանաբար որովհետեւ ան հասողութիւն չունէր անշնչացած մարմիններու, որպէսզի անդամահատէր զանոնք եւ զննէր:

Մարմնեղէն Ապացոյցներ

Մորթին տակ. Բազմահմուտ արուեստագէտ եւ գիտնական Լէոնարտօ տա Վինչի մարդակազմութեան իր պատկերումներուն մէջ կը մէկտեղէր իր գծելու վարպետութիւնը, գիտական պաշարը եւ արուեստագէտի զգայնութիւնը:

Մորթին տակ.
Բազմահմուտ արուեստագէտ եւ գիտնական Լէոնարտօ տա Վինչի մարդակազմութեան իր պատկերումներուն մէջ կը մէկտեղէր իր գծելու վարպետութիւնը, գիտական պաշարը եւ արուեստագէտի զգայնութիւնը:

Այսուհանդերձ, մարդակազմութեան վերաբերեալ համապարփակ ուսումնասիրութիւն մը կատարելու Լէոնարտոյի ձգտումը չէր խամրած: Շուրջ երկու տասնամեակ ետք ան վերադարձած էր այլապէս չգործածուած իր նօթատետրին, որ այժմ ծանօթ է իբրեւ «Մարդակազմութեան ձեռագիր Բ.» եւ կը պահուի Ուինտսըրի դղեակին Թագաւորական գրադարանին մէջ: Այս գիրքին մէջ ան գրիչով եւ մելանով իրագործած է շարք մը գծագրութիւններ` արձանագրելով իր դիտարկութիւնները, երբ կ՛անդամահատէր եւ կը զննէր 1507-1508-ի ձմրան Ֆլորանսի մէկ հիւանդանոցին մէջ մեռած տարեց մարդու մը դիակը:

Յաջորդ տարիներուն Լէոնարտօ շատ աւելի կանոնաւոր աշխատանքով կեդրոնացած է մարդակազմութեան ուսումնասիրութեան վրայ: Ան իր կեանքին վերջաւորութեան կը հպարտանար, թէ անդամահատած էր աւելի քան 30 մեռած մարմիններ: 1510-1511-ի ձմրան, հաւանաբար գործակցելով Փաւիոյ համալսարանին մէջ մարդակազմութեան երիտասարդ դասախօս Մարքանթոնիօ տելլա Թորրէի հետ, Լէոնարտօ կազմած է երկու կողմով բացուող 18 էջերէ բաղկացած նօթատետր մը, որ «կը պայթէր» աւելի քան 240 առանձին գծանկարներով եւ 13,000 բառերէ կազմուած բացատրութիւններով: Այժմ իբրեւ «Մարդակազմութեան ձեռագիր Ա.» ճանչցուած այս նօթատետրը, որ դարձեալ պահպանուած է Թագաւորական հաւաքածոյին մէջ, կը պարունակէ մարդկային մարմնի գործունէութեան աննախընթաց եւ յստակ պատկերումներ:

Լէոնարտօ կատարած է բազմաթիւ յատկանշական յայտնաբերումներ: Օրինակ, ան առաջին անձն է, որ ճշգրիտ կերպով պատկերած է մարդկային ողնայարը: Իսկ ֆլորանսցի տարեց տղամարդուն անդամահատութեան արձանագրութիւնները կը պարունակեն լեարդի կարծրացումի առաջին նկարագրութիւնը, որ երբեւիցէ կատարուած է: Եթէ երբեք ան հրատարակած ըլլար իր ուսումնասիրութիւնը, անիկա շատ աւելի յատկանշական պիտի նկատուէր, քան` պելճիքացի մարդակազմութեան մասնագէտ Ատրէաս Վեսալիուսի գիրքը` «Մարդկային մարմնին կազմուածքին մասին», որ լոյս տեսած է 1543-ին: Սակայն Լէոնարտօ երբեք չէ հրատարակած իր գործը:

Էութեան Սիրտը

Կշռոյթը կը շարունակուի.  Լէոնարտօ ամուր կերպով պաշտպանած է այն տեսութիւնը, թէ սիրտը կը բաղկանայ 4 խորշերէ, երբ կը կարծուէր, թէ անիկա կազմուած էր 2 խորշերէ:

Կշռոյթը կը շարունակուի.
Լէոնարտօ ամուր կերպով պաշտպանած է այն տեսութիւնը, թէ սիրտը կը բաղկանայ 4 խորշերէ, երբ կը կարծուէր, թէ անիկա կազմուած էր 2 խորշերէ:

Լէոնարտօ գիտական իր ամէնէն փայլուն նուաճումը կատարած է 1511-ին, համաճարակի զոհ գացած Մարքանթոնիոյի մահէն ետք, երբ Միլանոյի քաղաքական փոթորիկէն խոյս տալով ապաստանած է իր օգնականին` Ֆրանչեսքօ Մելցիի ընտանեկան շքեղ բնակարանին մէջ, քաղաքէն 24 քմ դէպի արեւելք: Հոս է, որ բազմահմուտ գիտնականը համակուած է մարդկային սիրտին կազմուածքը ճանչնալու եւ հասկնալու մարմաջով:

Սիրտի վիրաբուժ Ֆրանսիս Ուելս, որ կը պաշտօնավարէ Քէյմպրիճի Փափուըրթ հիւանդանոցին մէջ եւ վերջերս հրատարակած է իր «Տը հարթ աֆ Լէոնարտօ» (Լէոնարտոյի սիրտը) գիրքը, հետեւեալ ձեւով կը նկարագրէ ուսանողութեան շրջանին Լէոնարտոյի ուսումնասիրութիւնները յայտնաբերելու իր փորձառութիւնը. «Մտածեցի, թէ անոնք շատ աւելի լաւ էին, քան ինչ որ կարդացած էի մարդակազմութեան արդի դասագիրքերու մէջ: Գեղեցիկ էին, ճշգրիտ, առինքնող: Օժտուած էին այնպիսի կենսունակութեամբ, որուն չենք հանդիպիր մարդակազմութեան արդի գծագրութիւններու մէջ»:

Իր ուսումնասիրութիւններուն ընթացքին Լէոնարտօ կատարած է շարք մը արտասովոր յայտնաբերումներ` մարդկային սիրտին վերաբերեալ: «Մինչեւ Լէոնարտոյի ժամանակները եւ անկէ ետք, որովհետեւ անոր յայտնաբերումները չէին հրատարակուած, կը կարծուէր, թէ մարդկային սիրտը երկու խորշերէ բաղկացած գործարան մըն էր,- կը բացատրէ Ուելս:- Սակայն Լէոնարտօ հաստատ կերպով համոզուած էր, թէ սիրտը կը բաղկանար չորս խորշերէ: Աւելի՛ն. ան ի յայտ բերած էր, թէ խորշերը իրարու կապող անցքերը միասին կը կծկուէին, երբ բաբախող խորշերը կը թուլնային, եւ` հակառակը»:

Նոյն ջիղով. Լէոնարտոյի տարբեր հետաքրքրութիւնները զինք մղած են բաղդատութիւններ կատարելու: Ան կապ մը կը տեսնէր հողին եւ միսին, գետերուն եւ արեան երակներուն միջեւ:

Նոյն ջիղով.
Լէոնարտոյի տարբեր հետաքրքրութիւնները զինք մղած են բաղդատութիւններ կատարելու: Ան կապ մը կը տեսնէր հողին եւ միսին, գետերուն եւ արեան երակներուն միջեւ:

Լէոնարտօ նոյնիսկ զննած էր սիրտին դարձող շարժումը. «Սիրտը կոնաձեւ է,- կ՛ըսէ Ուելս:- Սակայն երկրաչափական դիտանկիւնէն բարդ կոն մըն է, որովհետեւ դարձած երեւոյթ մը ունի: Պատճառը այն է, թէ սիրտը ինքզինք կը պարպէ` ինքզինք դարձնելով: Այլ խօսքով` անիկա ինքզինք կը քամէ անձեռոց մը քամելու պէս: Երբ սիրտի տագնապ կը պատահի, կը նշանակէ, թէ սիրտը կը կորսնցնէ ինքզինք քամելու կարողութիւնը»:

Ուելսի համաձայն, Լէոնարտօ ամբողջութեամբ չէր հասկցած սիրտին դառնալու շարժումը: «Սակայն ամէն ինչ կը սկսի տեղէ մը,- կ՛ըսէ ան:- Լէոնարտօ պարբերութեան մը մէջ կը նկարագրէ Թոսքանայի մէկ բլուրին լանջին խոզերու սպանդ մը: Թերեւս մեզի հաճելի պիտի թուէր սպաննուած խոզերուն միսը ճաշակելը` կարմիր գինիի ընկերակցութեամբ: Սակայն Լէոնարտօ այլ բան կը մտածէր: Խոզերը կը սպաննուէին` անոնց սիրտին մէջ նիզակներ խրելով: Լէոնարտօ նկատած էր սիրտին մէջ դարձող նիզակներուն շարժումը: Ասիկա բոլորովին անարժէք ուսումնասիրութիւն մըն էր Լէոնարտոյի ժամանակներուն եւ ոչ ոքի կը ծառայէր: Սակայն ճիշդ սկիզբ մըն էր` հասկնալու սիրտը եւ անոր դառնալու յատկանիշը, ինչ որ այսօր սիրտի տագնապի ուսումնասիրութեան գլխաւոր կէտերէն մէկն է»:

Ողնայար ցոյց տո՛ւր. «Մարդակազմութեան ձեռագիր Ա.» անունով ճանչցուած ճեպանկարները կը պարունակեն հրաշալի յայտնաբերումներ, ինչպէս` մարդկային ողնայարին առաջին ճշգրիտ պատկերումը:

Ողնայար ցոյց տո՛ւր.
«Մարդակազմութեան ձեռագիր Ա.» անունով ճանչցուած ճեպանկարները կը պարունակեն հրաշալի յայտնաբերումներ, ինչպէս` մարդկային ողնայարին առաջին ճշգրիտ պատկերումը:

Թերեւս ամէնէն աւելի տպաւորիչ են սրտանօթին մասին Լէոնարտոյի դիտարկութիւնները, զորս ան կատարած է` եզան մը սիրտը զննելու առիթով: Լէոնարտօ ձգտած է աւելին գիտնալ, երբ նկատած է սրտանօթին բացուելու եւ փակուելու շարժումը` արիւնը միայն մէկ ուղղութեամբ առաջնորդելու համար: Հետեւաբար ան կառուցած է նմուշ մը` կովու մը սիրտին մէջ մոմ լեցնելով եւ անոր կաղապարը առնելով: Երբ մոմը կարծրացած է, ան սիրտը վերստեղծած է ապակիով, ապա անոր մէջ լեցուցած է ջուր եւ հունտեր: Այս ձեւով ան նկատած է ոլորապտոյտ շարժում մը, երբ հունտերը դառնալով իջած են դէպի սրտանօթին արմատի լայն բացութիւնը: Լէոնարտօ ճիշդ ձեւով եզրակացուցած է, թէ ոլորապտոյտ այս շարժումները կը ծառայեն փակելու սրտանօթը: Սակայն այս հեռատես ուսումնասիրութիւնը անտիպ մնալով` անծանօթ մնացած է դարեր շարունակ:

«Այս երեւոյթը անբացատրելի կը մնար մինչեւ 20-րդ դար,- կ՛ըսէ Ուելս:- 1968-ին էր, որ Օքսֆորտ համալսարանէն երկու ճարտարագէտներ գիտական «Նէյչըր» թերթին մէջ շատ գեղեցիկ ձեւով բացատրեցին զայն: Լէոնարտօ տա Վինչիի ակնարկութիւն մը կար միայն: Ասիկա արտասովոր էր այն պատճառով, որ պարզապէս ակնարկութիւն մըն էր, երկրորդ` ակնարկութիւնը կը վերաբերէր 500 տարի առաջ կատարուած ուսումնասիրութեան մը»:

Ամբողջը` գլխուն մէջ.  Գանկի մը ուսումնասիրութիւնը` 1489-ին: Դէմքին խոռոչները պատկերուած են մակերեսի երեւոյթներուն համապատասխան:

Ամբողջը` գլխուն մէջ.
Գանկի մը ուսումնասիրութիւնը` 1489-ին: Դէմքին խոռոչները պատկերուած են մակերեսի երեւոյթներուն համապատասխան:

Հետեւաբար ո՞ւր պէտք է փնտռել Լէոնարտոյի մարդակազմութեան մասնագէտի հմտութիւնը: «Պէտք չէ տարուիլ այն հաստատումով, թէ Լէոնարտօ բոլորովին իւրայատուկ դէմք մըն էր,- կ՛ըսէ Թագաւորական հաւաքածոյին տպագրութիւններու եւ գծագրութիւններու պատասխանատուն, որ նաեւ կազմակերպած է Էտինպարայի ցուցահանդէսը:- Լէոնարտոյի ժամանակներուն բազմաթիւ անձեր կը հետազօտէին մարդակազմութիւնը եւ բազմաթիւ արուեստագէտներ հետաքրքրուած էին մարդակազմութեամբ: Սակայն Լէոնարտօ բոլորէն աւելի յառաջ գնաց: Ան գերագոյն օրինակն էր մարդակազմութեան մասնագէտի մը, որ նաեւ կրնար գծել, արուեստագէտի մը, որ նաեւ վարպետ անդամահատող եւ դիազննող էր: Այս երկու կարողութիւններուն մէկտեղումը մէկ անձի մէջ` Լէոնարտոն կը վերածէր իւրայատուկ կերպարի»:

 

 

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )