ԼՈՒՍԱՐՁԱԿ` «ՎԷՐՔ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ» ՊԱՏՄԱՎԷՊԻՆ ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹԵԱՆ ԱՌԻԹՈՎ. ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅԵՐԷՆԻ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹԵԱՆ ԵԶԱԿԻ ԻՐԱԳՈՐԾՈՒՄ

«Հայրենասիրութիւնը միայն քու յիշատակդ կը տօնէ,
ազգասիրութիւնը քու ըրածդ կենդանի կը պահէ,
քեզ սուրբի տեղ պաշտել կու տայ: Հայրենեաց
Հողը քու անգին ոսկորներդ, քու սուրբ
գերեզմանդ ամէն անցորդի դէմ կը ցցէ
ու մատով ցոյց կու տայ»:
«Վէրք Հայաստանի»
ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԱԲՈՎԵԱՆ

Ըստ երեւոյթին, հրաշքի համազօր դիպաշարեր պէտք է նկատել այն սակաւաթիւ աշխատանքներն ու մտայղացումները, որոնց կիզակէտը ներազգային կեանքի մէջ նորութիւն մը բերելն է, եւ որոնք կը ծառայեն յոյսի, ներշնչումի ու մանաւանդ պարտադրուած մտայնութիւններու եւ կեցուածքներու դէմ կանգնելու, աւելի՛ն. դժուարութիւններու յաղթահարման եւ հեռակայ առաջադրանքներու կենսագործման մէջ բարերար ազդեցութիւն կը գործեն:

Վստահաբար, նման մտորումներու եւ ապրումներու հրայրքը ապրեցաւ իւրաքանչիւր հայորդի, երբ ընթերցեց Խաչատուր Աբովեանի «Վէրք Հայաստանի»ն, որ արեւմտահայերէնի վերածուած եւ գրականագիտական պատշաճութիւններով յագեցած իր ներկայութեամբ, սեփականութիւնը դարձաւ ամբողջ հայութեան, որուն համար երախտագիտական մեր զգացումները քիչ կը թուին ըլլալ:

Ի դէպ, յստակացնել է պէտք, թէ գիրքին գրախօսութիւնը չէ, որ կը կատարուի այստեղ, որքան անոր պարփակող բազմաթիւ խորհուրդներուն մատնանշումն ու ընդգծումը:

Անցնինք:

Ընկերային զարգացումներու եւ ժողովրդային կեանքի ծաղկումին մէջ արդի գիտական ըմբռնումներ եւ հասկացողութիւններ յաճախ շեշտը կը դնեն այն իրողութեան վրայ, որ վերելքի ու դաստիարակութեան համար տարուող որեւէ գործունէութիւն, անպայման որ իր մէջ պէտք է խտացնէ պայծառամտութեան եւ դէպի ապագայ սլացող կողմնորոշումներու գիտակցութիւնը, ինքնազարգացման մղումը ու յայտնապէս արդիականութեամբ շղարշելու հաւաքական կեանքի իւրաքանչիւր բնագաւառը:

Այս պարագային, երբ սփիւռքահայ իրականութեան համար արդէն ինքնութեան եւ պատկանելիութեան հիմնախնդիրներ առաւել սկսած են ճնշել, հայրենի հողէն հեռու ապրելու եւ մշակութային հեզասահ կեանք վարելու մղձաւանջը օրըստօրէ կը մղկտէ մեր հոգիները` ի տես այլասերումի ահաւոր եւ գահավէժ ընթացքին, երբ դիմակայութեան եւ ինքնապահպանումի մեր վարքագիծին մէջ բացթողումներ կը մնան անլոյծ, առաւել եւս` հնաբոյր եւ տկլոր մտայնութիւններու եւ լճացած հոգեվիճակներու շքերթին համար ծափահարութիւններ տակաւին կը շարունակուին, երբ սերունդներու միջեւ պայքարի եւ ընդդիմութեան չափանիշեր տակաւ կը նօսրանան, երբ ինքնագոհութեան եւ կարգախօսային յորդորներ մեր շուրջը կը թեւածեն, երբ ապագայակերտ մտայղացումներու դէմ պատնէշներ կը հիւսուին, յանկարծ, ի շարս այլ կարգ մը աշխատանքներու, հաւաքական մեր կեանքին մէջ ականատես կը դառնանք իսկապէս պատիւ բերող իրագործումներու (հատ ու կենտ), որոնց կարգին կը դասուի վերոնշեալ գիրքին հրատարակութիւնը:

Իրօք, անիկա միասնական աշխատանքի մը արգասիքն է, որ իրականացաւ նախաձեռնութեամբ եւ մեկենասութեամբ  ազնուասիրտ հայորդիի մը` Խաժակ Գալուստեանի, աջակցութեամբ հայրենի ակադեմական ու վաստակաշատ մտաւորականներու, եւ այս բոլորի պսակադրումին եւ ձեռքբերումին համար իր տքնաջան, համբերատար եւ լեզուաբանի հմտութեամբ բնորոշ անգնահատելի ներդրումը բերած տոքթ. Արմենակ Եղիայեանի շնորհիւ:

Խաչատուր Աբովեանի «Վէրք Հայաստանի»ն հայ գրականութեան անդաստանին մէջ իր ուրոյն տեղը ունեցած է, իբրեւ 19-րդ դարէն մեզի փոխանցուած պատմավէպ, ո՛չ միայն անոր ընդգրկած նիւթին եւ միջավայրին  առումով, Քանաքեռի բարբառին յիշատակութեամբ, բարքերուն եւ մտայնութեան ներկայացումով, այլ յատկապէս շնորհիւ մեծ հայրենասէրի բաբախուն սրտին տրոփներուն, որոնք առինքնած են հետագայ սերունդներու մտքի պաստառներն ու յուզաշխարհը:

Անոր` Աբովեանի իւրայատուկ ազգասիրութիւնը, շունչն ու ոգեկան բարձրութիւնն է, որ թափանցած է իւրաքանչիւր ընթերցասէրի ներաշխարհին մէջ ու կլանած հոգիներն ու պայծառ միտքերը:

Ահաւասիկ, այս բացատրութեամբ եւ մեկնակէտով հարկ է ընդգծելի դարձնել այն իրողութիւնը, թէ արեւմտահայութեան համար նման մատուցուած աշխատութիւն իր բարձրորակ նշանակութեամբ միայն պատիւ կը բերէ, իբրեւ պաշտպան մայրենի լեզուին այս ճիւղաւորումին, որ տակաւ ուծացման եւ չքացման վտանգին ենթակայ է, ցաւ ի սիրտ:

Փաստօրէն, տոքթ. Արմենակ Եղիայեանի կողմէ արեւմտահայերէնի փոխադրումը, մենք պիտի ուզենք ըսել վերստեղծումը, այն առումով, որ բարբառային, խրթնաբանութեան եւ օտար բառերու շտեմարանի մաքրազտումը արդէն բաւարար ազդակներ են, որպէսզի այսպէս ասած դժուար ընթեռնլի այս պատմավէպը հանրութեան սեփականութիւնը դառնայ բոլորովին նոր մշակուած եւ բիւրեղացած լեզուական ճոխութեամբ եւ ոճային բարեմասնութիւններու առկայութեամբ:

Այլապէս, ինչպէս բացատրել տոքթ. Արմենակ Եղիայեանի կատարած այս շնորհակալ աշխատանքին այն հիմնական իրագործումը, որ կը վերաբերի ո՛չ միայն քերականական թէ շարահիւսական ճշգրիտ եւ վայելչագեղ մատուցումին, որքան տող առ տող եւ բառ առ բառ անոր հետեւողական հետապնդումին, ստուգումին, ինչու չէ վերծանումին, պատմական դէպքերու,  անուններու, վայրերու թէ իմաստներու մասին էջատակի յաւելեալ բացատրութիւններուն, մանաւանդ` մանկավարժական պատշաճութիւններուն եւ հեղինակի հարազատ շունչին եւ ապրումներուն առանձնակի վերացայտումին:

Ընթերցասէր հայորդին ապահովաբար այս գիրքին ընդմէջէն եւ ընծայուած այս պատեհութեամբ աւելի հաղորդակից պիտի դառնայ աննկուն ազգասէրին եւ բացառիկ հայրենանուէր մտաւորականին` Խաչատուր Աբովեանի հայրենի բնութեան հանդէպ տածած սիրոյն, անզուգական ազգագրագէտին, սրամիտ եւ հիւմըրով լեցուն երեսունամեայ երիտասարդին, սքանչելի ու անկրկնելի զգացումներուն, հոգեբանին, կեանքով բաբախուն դաստիարակին, ազատասէրին, մարտունակ եւ քաջասիրտ կերպարին, իր ժամանակի շունչն ու ոգին փոխանցող ազգայինին, պայծառամիտ գրագէտին, մէկ խօսքով` ցեղային առանձնայատկութիւններու անարատ թարգմանիչին:

Իրաւամբ, վերոնշեալ արժէքներու ամբողջ հասկացողութիւններ գեղեցկօրէն կ՛արտացոլան այս հրատարակութեամբ, ուր եւ պարզացուած նախադասութիւններու մէջ երեւան կ՛ելլեն աբովեանական հաւատամքի, խառնուածքի եւ բառապաշարի եզակի արտայայտութիւններ:

Անհրաժեշտ է յայտնել, թէ Աղասի-Աբովեան միաձուլումը դիպաշարերու ամբողջ տեսադաշտը իրարու ագուցուած ներդաշնակօրէն կը տողանցեն գիրքի ամբողջ տեւողութեան, առանց իմաստային թէ լեզուական շեղումներու:

Հարկ է արձանագրել այս մօտեցումին թելադրական ու էական պատգամին մասին: Առաջին հերթին, երբ սփիւռքեան մեր իրականութեան մէջ կը տառապինք տարբեր տեսակի դժուարութիւններու առկայութենէն, կը փափաքինք եւ շատ անգամ կը փորձենք լուծումներ առաջադրել, մանաւանդ` արեւմտահայերէնի նկատմամբ, ահա օրինակ մը անսեթեւեթ, պարզ ու դիպուկ, պաշտպանական համակարգի մը կառչած ըլլալու մտասեւեռումով, այլապէս ակադեմական եւ բծախնդիր իր կարգ ու սարքով, դիմադրելու ունակութեամբ զատորոշելի, թէեւ անհատական, այդուհանդերձ ազգին պատիւ բերելու գիտակից քայլով մը, ան` եռամիասնութիւնը, մեկենաս-խմբագիր-հրատարակչատուն, ազգին կը նուիրեն խիստ գնահատելի աշխատանք մը:

Ապա, քաղաքական, գաղափարական, ազգային եւ առաւելաբար հայրենասիրական իր ընկալումով` «Վէրք Հայաստանի»ն 170 տարիներու իսկ գոյութեամբ ցարդ կը ներշնչէ նորահաս սերունդի զաւակներ` անոնց փոխանցելով գիտակցական հայրենասիրութեան լաւագոյն օրինակներէ փունջ մը:

Կը մնայ, արքայազն մեր հաւաքական զգացումներուն եւ տեսլականներուն հոգի ու շունչ մատակարարել, մէկդի շպրտելով կարգախօսներու գերութիւնը եւ շտապ նետուելու ինքնապաշտպանական համակարգի ձեւաւորումներու գուպարին մէջ:

Այլ ասած,

Արդեօք, «Վէրք Հայաստանի»ն արժանի չէ՞ թատերական ներկայացումի մը վերածուելու եւ մատուցելու համայն հայութեան: Միւս կողմէ, արուեստի տարբեր բնագաւառներու մէջ այս պատմավէպին տիրութիւնը հաստատագրելու համար չունի՞նք կարելիութիւններ եւ կարողական ներուժ:

Յիշեցում մը բարացուցական:

Օրին` տասնամեակներ առաջ, յանդուգն քայլով մը գաղութի անզուգական ասմունքող եւ նուիրեալ հայորդի Յակոբ Կիւլոյեան, շնորհիւ իր աստուածահաճոյ շնորհքին, Լիբանանի եւ բազմաթիւ հայահոծ գաղութներու կը մատուցէր «Վէրք Հայաստանի»ն, բոլորի ուշադրութեան յանձնելով մեծն Աբովեանի ցասումն ու բողոքը, ընդվզումն ու հայրենասէրի բացառիկ կերպարը:

Դեռ 1983-ին, հայ վարժարանի մը մէջ, Յակոբ Կիւլոյեան աւելի քան հինգհարիւր աշակերտներու ներկայութեան կ՛ասմունքէր «Վէրք Հայաստանի» վէպէն բաժիններ` փոխանցելով աբովեաններու ներուժն ու պատգամը եւ կ՛աւելցնէր, թէ սերունդներու ինքնաճանաչումին եւ հզօրացումին մէջ անփոխարինելի է, ու կը մնայ «Վէրք Հայաստանի»ն:

Այս առիթով, կ՛ողջունենք նաեւ այն խիստ գնահատելի նախաձեռնութիւնը, որ գիրքէն օրինակներ ձրիաբար կը բաշխուին լիբանանահայ միջնակարգի եւ երկրորդականի աշակերտներու, յանուն հայ գիրի ու գրականութեան տարածումին:

Այս ժամանակներուն ամէնէն էականը կը մնայ ծանուցողական միջոցներու անյապաղ որդեգրումով, առաւել ծանօթացնել հեղինակն ու անոր ստեղծագործութիւնը, ապա` խմբագիրն ու անոր աշխատանքին ամբողջ վսեմութիւնը:

Կը հաւատանք, թէ նման իրագործում մը գործնապէս պիտի սատարէ  ընթերցումի վերականգնումին, գրականութեան տարածումին ու մանաւանդ` ռազմավարական հիմքերու վրայ արեւմտահայերէնի պաշտպանութեան:

ՀԱՄԲԻԿ ՊԻԼԱԼԵԱՆ

 

 

Share this Article
CATEGORIES