«Կիւլենական Շարժումը Տարածուած Է Աշխարհի Չորս Կողմը», Կ՛ըսէ Ատեմ Եաւուզ

gulenԹրքական «Պիւկիւն» օրաթերթի Անգարայի ներկայացուցիչ եւ քաղաքական վերլուծաբան Ատեմ Եաւուզ «Սիվիլնեթ»-ի լրագրող Ալին Օզինեանին կը պատմէ կիւլենական շարժումին մասին եւ կարեւոր մեկնաբանութիւններ կը կատարէ վերջին շրջանին խիստ սրուած Կիւլեն-Էրտողան յարաբերութիւններու, ինչպէս նաեւ կիւլենականներու` ուրուային պետութեան դէմ պայքարին եւ քրտական հարցի լուծման առաջարկներուն մասին:

Հ.- Ատեմ, կրնա՞ք բացատրել, թէ կիւլենական շարժումը կամ համայնքը ի՞նչ կը ներկայացնէ եւ, ի վերջոյ, այս շարժումը ի՞նչ կապեր ունի Էրտողանի ղեկավարած Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութեան հետ:

Պ.- Աթաթուրքի ստեղծած հանրապետութեան սկզբնական տարիներուն խիստ որոշումներ որդեգրուեցան, եւ արգիլուեցան կրօնական միութիւնները` թարիքաթները: Դարեր շարունակ գործող եւ ընդունուած կրօնական այնպիսի միութիւններ, ինչպիսիք են` թարիքաթները, թեքեները, զաւիյէները, արգիլուելէ ետք անցան ընդյատակ: Անոնց մէկ մասը շարունակեց իր գաղտնի գոյութիւնը` ատով հանդերձ խուսափելով ուշադրութիւն գրաւելէ: Այսպէս շարունակուեցաւ մինչեւ 1990-ականները, երբ աւելցած էր կրօնական միաբանութիւններու եւ անոնց հետեւորդներու քանակը, որուն շնորհիւ Էրտողանի ղեկավարած կուսակցութիւնը հաւաքեց ձայներու մեծամասնութիւնը: Ֆեթուլլա Կիւլենի շարժումը, համայնքը կամ ծառայութիւնը իր մէջ կ՛ընդգրկէ հասարակութեան տարբեր շերտեր եւ խաւեր, ներառեալ` ընդդիմադիր դաշտը եւ քրիստոնեաները:

Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութիւնը եւ կիւլենական շարժումը նոյնը չեն: Էրտողանի գլխաւորած կուսակցութիւնը միլլի կէօրիւշի (ազգային հայեացք) գաղափարախօսութեան հետեւորդ է: Այս գաղափարախօսութիւնը կ՛առնչուի Թուրքիոյ նախկին վարչապետ Նեճմետտին Էրպաքանի անուան հետ: Միլլի կէօրիւշը քաղաքական շարժում է, որու ի տարբերութիւն` Կիւլենական շարժումը հասարակական է եւ կը ձգտի համայնքի մէջ ընդգրկուելով` հանրութեան բոլոր խաւերուն մէջ կեանքի կոչել Ֆեթուլլա Կիւլենի գաղափարները: Այսպիսով, անիկա քաղաքականութեան հետ շատ չ՛առնչուիր: Շարժումը, որ բարոյական արժէքներու վրայ հիմնուած է, տարածուած է աշխարհի չորս կողմը եւ ատոր աջակցութիւն կը ցուցաբերեն նաեւ ոչ իսլամները, իսկ հիմնական գաղափարը հետեւեալն է` դաստիարակել արժէքաւոր եւ բարոյական մարդ ու ատով նպաստել աշխարհի մէջ խաղաղութեան հաստատման: Հակառակ պարագային` կարելի չէ պատկերացնել, որ աշխարհի տարբեր կողմերուն մէջ պիտի բացուէր 170 դպրոց:

Հ.- Ատեմ, Էրտողանը, Կիւլը կամ կուսակցութեան անդամ եղող նախարարները արդեօք այս շարժումին զաւակնե՞րն են:

Պ.- Ո՛չ, անոնք միլլի կէօրիւշ շարժումին հետեւորդներ են, որոնք վերջին յիսուն տարուան մէջ աւելի քաղաքական ասպարէզի մէջ կը գործեն: Այսպէս, միլլի կէօրիւշ, իշխանութեան գալով, կը փորձէ վերափոխումներ իրականացնել եւ տարածել կրօնը, իսկ Ֆեթուլլա Կիւլենի շարժումը ճիշդ հակառակն է. ան չի հետաքրքրուիր առօրեայ քաղաքական պայքարով, սակայն կը ձգտի ստեղծել ուժեղ հասարակութիւն, որ պիտի բարձրանայ վարէն վեր` ի տարբերութիւն միլլի կէօրիւշի, որ կը ձգտի իշխել վարի հատուածի հասարակութեան վրայ:

Սա է հիմնական տարբերութիւնը: Շարժումին հիմնական նպատակը կրթութիւնն է. աշխարհի տարբեր երկիրներուն մէջ եւ Թուրքիոյ տարբեր մասերուն մէջ գտնուող դպրոցներու միջոցով դաստիարակել լաւ սերունդ: Այսպիսով, կարելի է ըսել, որ թէ՛ Թուրքիոյ նախագահ Ապտիւլլա Կիւլը, թէ՛ վարչապետ Էրտողանն ու անոնց կուսակցութեան հիմնադիրները կիւլենական համայնքին չեն պատկանիր, չեն ստացած համայնքին դաստիարակութիւնը. անոնք այլ շարժումի հետեւորդներ են: Թուրքիոյ մէջ գոյութիւն ունէր ռազմական վարչակազմ, մութ ուժ մը, գաղտնի պետութիւն: Ես Հրանդ Տինքի սպանութեան վերաբերեալ գիրք գրած եմ` «Հայ մը կար» խորագրով, ուր կը պատմեմ, թէ ինչպէ՛ս սպաննեցին Տինքը, եւ այն մասին, որ երեւցող մարդասպանէն բացի, այլ ուժեր ալ պահուըտած են այս ամէնուն ետեւը: Աւելի ուշ հրապարակուած երկրորդ մասին մէջ գրած եմ Տինքի դատավարութեան, «Էրկենեքոն»-ի գործի, Մալաթիոյ մէջ քրիստոնեայ միսիոնարներու սպանութեան մասին: Այստեղ խօսքը կը վերաբերի մութ ուժերու եւ ՕԹԱՆ-ի «Կլատիօ» խմբաւորումներուն, որոնք գոյութիւն ունէին որոշ երկիրներու մէջ, սակայն վերցուած են, իսկ Թուրքիոյ մէջ պահպանած են իրենց գոյութիւնը: Թուրքիոյ մէջ տարբեր ժամանակներու մէջ տեղի ունեցած ռազմական յեղաշրջումի, ազգային փոքրամասնութիւններու ներկայացուցիչներու, անոնց եկեղեցիներու եւ ընդհանրապէս կրօնական համայնքներու ու կազմակերպութիւններու դէմ յարձակումին մէջ ուրուային այս կառոյցը էական դեր կատարած է: Ես այս կառոյցին մասին գրած եմ գիրքիս մէջ: Հրանդ Տինքի սպանութեան պարագային ալ կը տեսնենք, որ մարդասպանը անչափահաս է, սակայն անոր դաստիարակութեան մէջ մեծ է վերոնշեալ կառոյցին դերը:

Այս կառոյցին դէմ պայքարին մէջ եւ զայն ոչնչացնելու գործին մէջ կիւլենական համայնքը մեծ օգնութիւն ցուցաբերած է կառավարութեան: Համայնքը բարոյականութիւն կը քարոզէ եւ իրեն պատկանող դպրոցներուն մէջ այս գաղափարներով կը դաստիարակէ հազարաւոր մարդիկ: Դպրոցներու շրջանաւարտները կեանքի մէջ կ՛առաջնորդուին Ֆեթուլլա Կիւլենի գաղափարներով:

Հ.-  Համեմատաբար վերջերս տեղեկացանք, որ թրքական պետութիւնը հայերուն եւ միւս փոքրամասնութեանց անդամներու անուններուն առջեւ գաղտնագրեր կը դնէ, կան նաեւ կասկածներ, որ թրքական պետութեան կողմէ նոյնպիսի գաղտնագրեր դրուած են քիւրտերուն անուններուն առջեւ: Ընդամէնը մէկ շաբաթ առաջ ալ լուրեր հրապարակուեցան, որ պետութիւնը նոյն ձեւով գաղտնագրեր կը դնէ հաւատացեալներուն անուններուն առջեւ եւ, յատկապէս, կիւլենական շարժումի հետեւորդներու անուններուն առջեւ: Ի՞նչ կը կարծէք` թրքական կառավարութիւնը որո՞ւ անուան առջեւ գաղտնագիր չի դներ, ո՞վ Թուրքիոյ համար խելօք քաղաքացի է:

Պ.- Թուրքիոյ մէջ հին եւ արմատաւորուած պետական համակարգը իրմէ զատ բոլորը կը դիտէ իբրեւ հաւանական թշնամի: Իմ կարծիքով` այդ համակարգը ինքնին «Էրկենեքոն»-ն է: Այսպէս, հայերը թշնամի են, հրեաները թշնամի են, յոյները թշնամի են (արդեօք ի՞նչ կրնային ընել յոյները, որոնք ընդամէնը 2 հազար հոգի են), քիւրտերը թշնամի են, ալեւիները թշնամի են, երբեմն-երբեմն թշնամի կը դառնան նաեւ իսլամամէտները, ազգայնականները: Պետութիւնը անընդհատ իրեն համար թշնամի կը ստեղծէ, ատով կը սնանի: Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութիւնը շատ ուժեղ է. հետախուզութիւնը վերահսկողութիւն հաստատած է ռազմական ոլորտի, զինուորականութեան վրայ, եւ հին Թուրքիոյ վերադարձը կարելի չէ: Իշխանութիւնը` Անգարան այսպէս կը մտածէ: Սակայն հասարակութեան մէջ բոլորը, ներառեալ ես` իբրեւ լրագրող, այդպէս չեմ կարծեր: Հետախուզութեան ղեկավար Հաքան Ֆիտանը անձամբ կը ճանչնամ, լաւ գործիչ է եւ կը ձգտի միաւորել քաղաքականութիւնն ու հետախուզութիւնը, սակայն 100 տարուան հետախուզութիւնը չես կրնար մէկ վայրկեանի մէջ փոխել, եւ առանց հետախուզութեան ղեկավարներու գիտութեան երբեմն կը կատարուին այնպիսի քայլեր, ինչպիսին է, օրինակ, մարդոց անուններուն առջեւ գաղտնագիր դնելը:

Գաղտնագիր կը դնեն հայերու, իսլամամէտներու, այլ համայնքներու ներկայացուցիչներու անուններուն առջեւ: Այս է համայնքի եւ կառավարութեան հիմնական հակասութիւններէն մէկը: Կիւլենական համայնքը կ՛ըսէ, որ պէտք է շարունակել ժողովրդավարութեան, թափանցիկութեան հոլովոյթը, իսկ կառավարութեան մօտեցումն այսպէս է` իշխանութեան ղեկին ենք, յիսուն տոկոսը մեզ ընտրած է ու մեզի կ՛աջակցի, եւ չափազանցուած կը համարէ կիւլենական համայնքին նախազգուշացումները:

Հ.- Ի՞նչ կը կարծէք` Էրտողանը ուրուային պետութեան ոչնչացման համա՞ր կը պայքարի, թէ՞ այսօր ինք եւս, դառնալով այդ ուրուային, մութ ուժին մէկ մասը, գաղտնագրեր կը դնէ անուններուն առջեւ մարդոց, որոնք իշխանութեան գալու հարցին մէջ իրեն օգնեցին: Ի՞նչ են կիւլենական շարժումը, Էրտողան-Կիւլեն յարաբերութիւնները:

Պ.- Կառավարութիւնը կը մտածէ, թէ յաղթած, ոչնչացուցած ու վերացուցած է ուրուային պետութիւնը, եւ այժմ բոլոր հարցերը կը լուծուին քաղաքական մեքանիզմներու միջոցով: Ինչպէս քիչ առաջ ըսի, հասարակութեան մէկ ստուար հատուածը այդպէս չի կարծեր, ես ալ անոնց շարքին եմ: Թուրքիոյ մէջ ուրուային պետութիւնը տակաւին շատ ուժեղ է, սակայն որովհետեւ իշխանութիւնը, այսինքն` Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութիւնը Թուրքիոյ մէջ չափազանց ուժեղ է, ուրուային պետութիւնը գլուխ չի բարձրացներ եւ կ՛երեւի ճիշդ այդ պատճառով ալ գործողութիւններու չի դիմեր: Հասարակութեան մտահոգութիւնը հետեւեալն է. Թուրքիոյ մէջ քաղաքական ալեկոծութեան պայմաններուն մէջ վատ օրերը պիտի վերադառնան, պիտի սկսին նախկին սպանութիւններն ու յարձակումները, հանրային ճնշումները: Կիւլենական համայնքը կամ ազատական ուժերը, քննադատելով իշխանութիւնը, նպատակ ունին ճիշդ ուղին ցոյց տալ, որովհետեւ Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութիւնը, կորսնցնելով իր բարեկարգչական բնոյթը, աստիճանաբար պետականամէտ կեցուածք կը ստանայ, այսինքն պետականութիւնը ժողովրդավարութենէն աւելի կարեւոր կը նկատէ: Սակայն պէտք չէ մոռնալ` այսօր Թուրքիոյ մէջ Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութեան այլընտրանք չկայ, ատոր հաւասար քաղաքական ուժ գոյութիւն չունի, ժողովուրդը ընդդիմութեան վրայ յոյս չի կապեր, սա է ամբողջ խնդիրը:

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )