Թուրքիոյ Փոքրամասնութիւններու Իրաւանց Նուիրուած Գիտաժողով

Հինգշաբթի, յունուար 30-ին, «Պիլկի» համալսարանին մէջ կայացաւ երկարաշունչ գիտաժողով մը, որ նուիրուած էր փոքրամասնութիւններու օրինական ինքնութեան հարցին, ինչպէս նաեւ` փոքրամասնութիւններու իրաւունքներուն եւ այդ իրաւունքներու գործադրութեան: Համապարփակ այս աշխատաժողովը կազմակերպուած էր փոքրամասնութիւններու ներկայացուցչական գրասենեակին կողմէ` մասնակցութեամբ Վենետիկի յանձնախումբին:

Ներկաներուն մէջ կային Պոլսոյ հայոց պատրիարքական ընդհանուր փոխանորդ Արամ սրբազան, ասորիներու առաջնորդ Եուսուֆ Չեթին, Եուսուֆ Սաղ, ու համայնքային մարմիններու գործիչներ եւ փաստաբաններ:

Միջոցէ մը ի վեր դարձեալ օրակարգի եկած է փոքրամասնութիւններու բարոյական կամ օրինաւոր ինքնութիւնը ճանչնալու հարց մը. բան մը, որուն բացակայութիւնը այսօր դժուարութիւններ կը ստեղծէ փոքրամասնական հաստատութիւններու համար, օրինակ` հայոց պատրիարքարանին: Բայց պետութիւնը մինչեւ այսօր մերժած է ճանչնալ այդ բարոյական ինքնութիւնը: Այս գիտաժողովը, այս խնդիրէն աւելի, իր ուշադրութիւնը կեդրոնացուց համայնքային հաստատութիւններու ինչքերուն ու կալուածներու հարցին վրայ:

Համագումարը բացուեցաւ «Պիլկի» համալսարանի իրաւաբանական բաժանմունքի վարիչ փրոֆ. Թուրկութ Թարհանլըի խօսքով: Ան ըսաւ, որ համաժողովին նպատակն է սեղանի վրայ դնել Լոզանի դաշնագրով ճանչցուած փոքրամասնութիւններու իրաւունքներուն պաշտպանութիւնը: Ան դիտել տուաւ, որ 1970-ին վաւերացուած օրէնքին համաձայն, անոնք, որոնք թուրք չեն, օրինաւոր ինքնութիւն չեն կրնար ունենալ. ինքնութիւն տալը անպատեհ կը նկատուէր: Այսօր Թուրքիա տարբեր մակարդակի վրայ է: Հաւաքական կամքը յաղթանակած է, եւ այլեւս մարդիկ իրենց իրաւունքները կրնան պահանջել:

Այնուհետեւ խօսք առաւ Եւրոմիութեան հարցերու նախարարի տեղակալ Ալաէտտին Պիւյիւքքայա` ըսելով, որ իրենք հաշտութեան կողմնակիցներ են, եւ եթէ հոս փոքրամասնութիւնները իրենց կրօնը եւ լեզուն կը պահեն հանգիստ կերպով, ապա ասիկա Թուրքիոյ լայնախոհութիւնը ցոյց կու տայ: «Փոքրամասնութիւնները 2002-էն ի վեր աւելի հանգիստ կ՛ապրին: 2008-էն սկսեալ վագըֆները 2.5 միլիառ եւրօ արժողութեամբ կալուած ետ ստացած են: Ատկէ բացի, վագըֆներուն համար ճանչցուեցաւ օրինաւոր ինքնութիւն», ըսաւ ան: Զանազան օրինակներու կարգին, ան յիշեց Աղթամարի եկեղեցւոյ նորոգութիւնը: Բայց ան շփոթեց, երբ Տիգրանակերտի եկեղեցին ալ դասեց միւս լքուած եկեղեցիներու կարգին. բան մը, որուն մասին աւելի ուշ առարկութիւն ունեցաւ Արամ սրբազանը` դիտել տալով, որ Ս. Կիրակոսը արդէն գործող եկեղեցի է եւ միւսներուն կարգին չի դասուիր: Ատենախօսը յիշեցուց նաեւ, որ թուրքերը Յունաստանի մէջ մզկիթ մը չունին: Այս բոլորին համար պէտք է իրարու օժանդակ դառնանք:

Ապա խօսք առաւ փոքրամասնութիւններու ներկայացուցիչ Լաքի Վինկաս, որ կազմակերպիչներէն մէկն էր: Ան յիշեցուց, որ ասիկա իր տեսակին մէջ երկրորդ համագումարն էր, եւ որ հոս` «բոլորս միատեղ պիտի պաշտպանենք ապրելու եւ ազատութիւնները վայելելու մեր իրաւունքները»:

Ապա նիստերը բացուեցան: Առաջին նիստին վարիչն էր Ռոպեր Գոփթաշ, որ խօսք տուաւ երեք ատենախօսներու` ընկերաբան Արուս Եումուլի, պատմաբան Այլին Գոչունեանի եւ փրոֆ. Էլչին Մաճարի: Տպաւորիչ ելոյթ մը ունեցաւ Արուս Եումուլ, որ փաստացի տուեալներով եւ խիստ ոճով ըսաւ, թէ ոչ իսլամները «կեաւուր», «քեաֆիր» եւ այլ մակդիրներով յիշուած են, իսկ «ոչ իսլամ»-ը երբեմն հայհոյութեան համազօր բառ եղած է: Փոքրամասնութիւնները ծնունդի վայրկեանէն սկսեալ ցանկագրուած են: Կեղծ հաւասարութիւն մը կիրարկուած է ու շատեր փոքրամասնութիւնները գործակալ ու վնասակար տարրեր նկատած են: «Մենք քաւութեան նոխազներ էինք: Շատերուն փափաքն է, որ մենք ժամ առաջ երթանք այս երկիրէն, այնպէս, ինչպէս պատահեր է անցեալին: Փոքրամասնական ըլլալը կը նշանակէ անկարեւոր ըլլալ», ըսաւ Եումուլ:

Այլին Գոչունեան խօսեցաւ օսմանեան շրջանի սահմանադրութեան մասին, անկէ ծնունդ առած զարգացումներուն ու պատրիարքական ընտրութեան հարցին մէջ ծագած դժուարութիւններուն մասին: Ան յիշեցուց, որ հակառակ անոր որ հայ համայնքը ուզեց ներկայիս աթոռակից պատրիարք մը ընտրել, անիկա կարելի չեղաւ:

Իսկ «Եըլտըզ» համալսարանի դասախօսներէն Էլչին Մաճար դիտել տուաւ, որ Աթէնքի մէջ մզկիթ չունենալու հարցը կապ պէտք չէ ունենայ Թուրքիոյ մէջ կիրարկուածներուն հետ:

Ելոյթներէն ետք տրուած հարցումներէն մէկուն ընթացքին ասորիներու առաջնորդը առարկեց, որ ասորիներուն մասին բնաւ չխօսուեցաւ ատենախօսներուն կողմէ:

Երկրորդ նիստին բեմ եկան Լաքի Վինկաս, Վագըֆներու ընդհանուր տնօրէն Ատնան Էրթեմ, Աւստրիայէն` Վենետիկի յանձնախումբի ներկայացուցիչ փրոֆ. Կրապենվարթեր եւ Հելսինքիի յանձնախումբէն Մինէ Եըլտըրըմ: Բոլորն ալ անդրադարձան ո՛չ միայն օրինաւոր ինքնութեան մասին, այլ նաեւ` փոխադարձ հասկացողութեան ու յարգանքի մասին: Սխալ է գործածել լայնախոհութիւն բառը, այլ պէտք է գործածուի յարգանք բառը, ըսին անոնք:

Ատնան Էրթեմ ըսաւ, որ պիտի խօսի ո՛չ թէ որպէս պետութեան ներկայացուցիչ, այլ` որպէս իր ակադեմական ուսումնասիրութիւններուն հեղինակը: Ան դիտել տուաւ, որ այժմ փոքրամասնական հաստատութիւնները կրնան իրենց կալուածները ետ առնել, եթէ կարենան ներկայացնել անոնց կալուածագրերը: Ան պնդեց, որ բազմաթիւ հաստատութիւններ չպատասխանեցին ընդունուած ժամանակամիջոցին մէջ, կամ ներկայացուցին սխալ հասցէներ:

Հայ համայնքէն Շահին Կեզեր հրապարակաւ դիտել տուաւ, որ համայնքը կը սպասէ ընտրական նոր օրէնքին: Իսկ Կարօ Համամճեան հարցուց Էրթեմին, թէ ե՞րբ պիտի արտօնուի համայնքային ընտրութիւն կատարել հայ համայնքին մէջ: Էրթեմ պատասխանեց. «Նախ պէտք է դուք իրարու հետ համաձայնիք. ձեր ամէն մէկ թաղէն տարբեր պահանջ մը կը ներկայացուի: Նախ դուք համաձայնեցէք, ապա մենք ամենաճիշդ որոշումը կու տանք»:

Երրորդ նիստի բոլոր ատենախօսները փաստաբաններ ու իրաւագիտական հաստատութիւններու ներկայացուցիչներ էին: Եագուպ Պարոքաս, որ նիստի ղեկավարն էր, ըսաւ, թէ նախ խղճմտանք եւ ապա իրաւագիտութիւն պէտք է: Ան գանգատեցաւ օրինաւոր ինքնութեան պակասէն: Հայոց պատրիարքարանի փաստաբան Ալի Էլպէյօղլու ըսաւ, որ` «եթէ օրինաւոր ինքնութիւն չունիս, օգնութիւն չես կրնար ստանալ, որեւէ իրաւունք չես ունենար, պաշտօնական որեւէ ձեռնարկ չես կրնար ընել, ամէն ինչի համար կը ստիպուիս ուրիշներու անունը գործածել եւ նոյնիսկ դատ չես կրնար բանալ»:

Սեդրակ Տաւուտհան անդրադարձաւ իրաւական կեանքի անցեալի պատահարներուն, նաեւ` օրակարգի բերաւ համայնքին ունեցած այսօրուան դժուարութիւնները, որոնցմէ մէկն է թաղային ընտրութիւնը: Աւարտին, փրոֆ. Հիւսէյին Հաթեմի նշեց, որ օսմանցիներէն ետք, «փոխանակ յառաջ երթալու` կը նահանջենք»: «Հանրապետական շրջանին, փոքրամասնութիւններու հանդէպ մեծ անիրաւութիւններ գործուեցան, բռնագրաւումներ կատարուեցան: Պէտք է հայոց դպրեվանքը բացուի, պատրիարքարանին ալ օրինաւոր ինքնութիւն տրուի», ըսաւ ան:

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )