50 Տարի Առաջ (3 Ապրիլ 1964)

Մեր Հաւատամքը

Մենք կը հաւատանք Հայ Անցեալին:

Որով, ամէն անգամ, երբ կը խռովի աշխարհը եւ նոր փոթորիկներու ամպերը կը կուտակուին մեր իմացական աչքերը Հայ Անցեալին կը սեւեռին:

Գիտենք, որ անկողոպտելի է ան:

Գիտենք, որ անհնար է հիւլէ մը պակսեցնել անկէ:

Գիտենք, որ անոր ամէն մէկ հիւլէն սեփականութիւնն է բացառաբար հայ ժողովուրդին:

Անհուն եւ անչափելի է Հայ Անցեալի Իմաստութիւնը: Լի` անվերծանելի առեղծուածներով եւ անմեկնելի հրաշքներով:

«Զի թէպէտ եւ եմք ածու փոքր, եւ թուով յոյժ ընդ փոքու սահմանեալ…» վկայած է պատմահայրը:

Հետեւաբար հարկ է ըլլալ հզօ՛ր – պատգամած է Հայ Անցեալը:

Հարկ է տիրանալ բուն հիւթին հզօրութեան:

Ու այսպէս հզօրացած, յաղթել ժամանակին եւ տարածութեան:

Սակայն, ինչպէ՞ս եղաւ, որ ազգովին հաւատացինք այս յորդորի իմաստութեան, երբ անոր թելադրած ձեւը հակասութիւնն իսկ էր իր էութեան:

Ինչպէ՞ս չեղանք թերահաւատ` հանդէպ պատգամի մը, որ կը դաւանի, թէ «փոքրութիւնը» արգելք չէ բնաւ, եւ «մեծութիւն»-ն ալ չէ երբեք պայման` հզօրութեան:

Այդ ինչպէ՞ս եղաւ, որ ազգ մը համայն իմաստութեան նոյն աւազանին մէջ մկրտուելով` հաւատաց, թէ հզօր ըլլալու համար հարկ չէ դառնալ ածու մեծ, եւ ունենալ թիւ մեծ ու մեծ սահման:

Եւ ինչպէ՞ս, ինչպէ՞ս բացատրել, որ ժողովուրդ մը ամբողջ նման ուխտով զօրացած, յիրաւի, միշտ ու ամէն տեղ հզօր մնաց:

Նախ` տոկաց:

Իր դէմ քառասուն դար ծառացան, պարտուեցա՛ն: Ծառացան ոչ թէ մէկ անգամէն ու բոլորը միասին, այլ իւրաքանչիւրը` առանձին: Դար չմնաց, որ քառասուն ոսոխ չհանէ, դար չմնաց, որ քառասուն դաւ չլարէ, դար չմնաց, որ քառասուն աղէտ չբերէ:

Եւ մարդ չմնաց, որ չըսէ.

– Փոքրաթիւ ու փոքրասահման, դուն փոքր ածու, հասկցիր վերջապէս, որ փոքրերը ճակատագրուած են անհետ կորչելու: Այս տիեզերական օրէնքը բնաւ բացառութիւն չի ճանչնար: Ուստի, ի զուր է ճիգդ յամառ, եզակի պարագայ չես դառնար:

Դարձա՛ւ, սակայն:

Եղաւ այն մէկ ածուն եզակի, որ թէեւ միշտ փոքր, այնուամենայնիւ իր արութեան գործերով հանդիսացաւ յաւերժութեան արժանի:

Եւ եթէ չմեծցաւ ո՛չ թիւով, ո՛չ սահմանով, միշտ մեծցաւ թէ՛ հանճարով, թէ՛ հոգիով:

Քառասուն տաճարներ կանգնեց: Քառասուն դար արարչագործեց: Քառասուն դար «իմացեալ»-ի ոստայնը հիւսեց:

Եւ դարձած կաղնի հզօր ու հսկայ` հասաւ մեզի:

Այժմ, ապիրատ այս դարուն, մենք պէտք ունինք Հայ Անցեալի իմաստութեան:

Քանզի անպիտան այս օրերուն մարդկութիւն մը համայն, աշխարհակործան հրթիռներու մէջ կը տեսնէ ակը հզօրութեան:

Քանզի այս ապիկար օրերու ապիկար օրէնքներուն համաձայն, անզօր է ան, որ չունի զրահ, զէնք ու դրամ:

Քանզի ապաժամ տարագրութեան ապերասան հոսանքն ի վար կրնան քշուիլ հայ մանուկներ եւ պատանիներ հայորդի:

Միայն հայ անցեալի իմաստութեան ապաւինելով է, որ պիտի փրկենք մեր զաւակները տարաբախտ:

Պիտի չթողունք, որ աշխարհին հետ ծնրադիր պաշտեն Ոսկի հորթը այս դարու:

Պիտի չձգենք մեր ձագուկներուն, որ հաւատան, թէ մարդը մարդ է իր տարազին ու քսակին համաձայն:

Պիտի արգիլենք, որ ընդհանուր սարսափէն վարակուած` սմքին, սոսկան ու սողան:

Թէեւ վտարանդի ու հայ հող չտեսած ու այդ հողով չհաղորդուած, այնուամենայնիւ չկայ հայ աղջնակ, չկայ հայ պատանի, որուն մէջ չըլլայ գէթ հետքն ու հեւքը հայ հոգիի:

Եւ անհնար է, որ այդ հոգին ըլլայ բթացած այնքան, որ չլսէ ու չըմբռնէ իմաստը Հայ Անցեալի իմաստութեան:

Որով, հիները չունին աւելի վեհ առաքելութիւն, քան` մկրտութիւնը նորերուն:

Մկրտութիւն` այն նոյն աւազանին մէջ իմաստութեան, որուն շնորհիւ ազգ մը համայն տիրացաւ բուն հիւթին հզօրութեան:

Եւ թէեւ միշտ եղաւ ու մնաց փոքր ածու, սակայն ոչ միայն տոկաց, այլեւ եղաւ ու մնաց աննուաճ:

Ո՛չ դրամով պիղծ, ո՛չ նիւթով բիրտ, ո՛չ զէնքով տմարդի:

Հապա՞:

Իր հոգիով անեզրական:
Իր հանճարով արարչական:
Իր հաւատքով անսասան:

«ՅՈՒՍԱԲԵՐ»

 

Հնագիտական

Խարդի Դաշտը
(Պատմական դէպք մը, 1829)

Խարդ կամ Խալդ Բաբերդի մէկ գիւղն է, որուն անունով կոչուած է գաւառին հին անունը` Խաղտիք կամ Խալդիք: 1910-ին ճամբորդ մը, որ «Ա. Ահեակ» ծածկանունը կը գործածէ, տուած է հետաքրքրական ծանօթութիւններ, որմէ կ՛ամփոփենք.-

Զուտ հայաբնակ հին Խարդ գիւղը 1910-ին զուտ թրքաբնակ է եւ ունի 400 տուն բնակիչ: Հոս կան խալդական շրջանէ հետքեր ընդերկրեայ ուղիներու, ինչպէս կան Բաբերդի բերդին մէջ վիմափոր գաղտուղիներ եւ անձաւներ: Այս գիւղին մէկ ձեռագիր Աւետարանը կը մնայ Բաբերդի Ճիկտաշէն թաղի Ս. Աստուածածին եկեղեցիին մէջ:

Խարդի դաշտը նշանաւոր է պատմականօրէն: Հոս է, որ 1829-ին ռուս-թրքական պատերազմին ջարդուփշուր եղած են կոմս Պասկեւիչի յաղթական բանակին յառաջապահ գունդերը` դաշտին Թոմնա գիւղի Կարապետ Քեհեայի պատրաստած հնարիմաց մէկ դարանին զոհուելով: Դիտելու բանը այն է, որ ոչ մէկ թուրք պատմագիր արձանագրած է այս նշանակելի պարագան, ընդհակառակն, յաջողութիւնը ամբողջապէս վերագրուած է լազերու քաջութեան:

Այդ ճակատամարտի զոհերուն կարեւոր մէկ մասը հայ զինուորներ եղած են, որոնցմէ շատերը քաղաք (Բաբերդ) փոխադրուելով` Ս. ՍԻՄՈՆ հայ գերեզմանատունը թաղուած են: Ասոնցմէ մէկուն տապանագիրն է հետեւեալը.

Ես Ռոստոմ Շամախեցի
Մելիք-Սաֆար առնորդի
Որ խոցեցայ ի մեծ մարտի
Մերձ ի գիւղն որ Խարդ կոչի:

Անցեալին մէջ զուտ հայաբնակ եղող այս դաշտը հետզհետէ պարպուեր է հայութենէ ու եկուոր տարրեր ու կրօնափոխութիւն (բռնի իսլամացում) ազգաբնակչութեան թիւին մէջ կարեւոր համեմատութեամբ փոփոխութիւն յառաջ բերած են, իսկ 1829-1830 գաղթը դէպի Ռուսիա` բոլորովին նուազեցուած է բնիկ հայ տարրին թիւը: Երբեմնի Կանկտի, Կէօկթաշ եւ այլ գիւղեր ամայի անբնակ են այսօր (1910), իսկ Վագընթա, Վահանշէն, Էբմինէ, Կոնտոլոթ, Գրչի, Ծածիկ, Հաւնոց, Բաղնիք, Խարդ եւ ուրիշ բազմաթիւ գիւղերու մէջ հայու հոտն իսկ չէ մնացեր, մինչ Բաղնիքի, Վահանշէնի, Կոնտոլոթի վանքերը, թէեւ կիսաւեր, կան ու կը մնան կենդանի վկաներ, թէ երբեմն զուտ հայաբնակ վայրեր եղած են: Կոնտոլոթի Ս. Գէորգ վանքը, ամայի, շաբաթացեալ, բայց դիւթական դրախտավայր մը` ինքնին իր ամբողջ շրջականերով, արտերով, անտառով, անդաստաններով միակ թուրք ընտանիքի մը` Գարագաշօղլուի կը պատկանի… (ԱՐԵՒԵԼՔ, Կ. Պ. 1910 թ. 7288):

Հ. Ե. ՊՕՂՈՍԵԱՆ

 

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )