Քեսապը` Մեր Անցեալը, Մեր Ապագան
ԱՐԱԶ ԳՈՃԱՅԵԱՆ
Երբ երկու տարիներ առաջ Սուրիոյ պատերազմը իր բոցերը ուղղեց Հալէպ, ընկերային ցանցերուն շրջանակներուն մէջ բարձրացան Հալէպին համար իրար հակադրուող տեսութիւններ եւ «ռազմավարութեան» տարբեր առաջարկներ: Մաս մը դիմեց աղօթարշաւի (Հալէպին համար աղօթելու թուային արշաւ, որուն ձեւերէն են աղօթք խորհրդանշող նկարներու տարածումը), մաս մը կոչ ուղղեց հալէպահայերուն` չգաղթել «Ցեղասպանութենէն ճողոպրածներուն ապաստան տուած» երկրէն, ոմանք արդէն առաջին առիթով անցան Լիբանան, իսկ լաւագոյն պարագային` ոմանք հաստատուեցան Հայաստան: Երեք տարիներու ընթացքին Հալէպի մասին մեր հնչեցուցած ահազանգերը հետզհետէ խլացան եւ գաղութը ընտելացաւ հալէպահայերուն դիմագրաւած իրավիճակին կամ ալ կորսնցուց առաջին օրերուն բարձրացուցած տագնապալի հոգեվիճակը:
Երկու շաբաթներ առաջ կատարուեցաւ (ան)սպասելին: Քեսապի հայութիւնը մէկ օրէն միւսը միաձուլուեցաւ Սուրիոյ պատերազմի օրէնքներուն հետ: Մինչեւ այդ օրը համեմատաբար խաղաղ Քեսապին լեռները յանկարծ որոտացին, եւ քեսապահայութիւնը շատ կարճ ժամանակի ընթացքին գաղթեց իր տուներէն` ապաստան գտնելու համար Լաթաքիոյ մէջ: Քեսապէն մեզի հասած տեղեկութիւնները եւ նկարները մեզ վերադարձուցին մեր նախկին երգերուն եւ տեսութիւններուն: Քեսապին աշխարհագրական եւ պատմական դիրքը աղմուկը բազմապատկեց, բայց մեզ տարաւ տարբեր ուղղութիւններու: Ոմանք քեսապահայութեան` Լաթաքիա ապաստան գտնելը որակեցին տեղահանութիւն` կատարուած կամ գոնէ կիրարկումը իրականացուցած ցեղասպան թուրքին կողմէն, ուրիշներ զայն տեսան պատերազմի անխուսափելի օրէնք: Այս կարծիքները անցան իրենց վերլուծական սահմաններէն անդին:
Առ այդ, ընկերային ցանցերուն վրայ տեղ գտած գրառումներ եւ կարգ մը մամլոյ ներկայացուցիչներ իրենց մատիտները սրեցին Քեսապին մէջ պատահածին անուանում մը գտնելու` ցեղասպանութիւն, տեղահանում, պատերազմ եւ այլն, եւ շատ քիչ (չըսելու համար բնաւ) քեսապահայութեան ձայնը հասցնելու: ՄԵՆՔ յանձն առինք խօսելու անոնց փոխարէն ու ՄԵՐ ձայները արձագանգ տուին Քեսապին իւրաքանչիւր լեռնէն: Սփիւռքահայերուն զգաստութեան եւ խոհեմութեան կոչեր հրատարակուեցան, անհատներ պատրաստակամութիւն յայտնեցին պատերազմելու յանուն Քեսապին. տակաւին, ասոր աւելցան ապատեղեկատուութիւններ եւ հայերուն կողմէն հայերուն ուղղուած հայատեաց սուր քննադատութիւններ: Անգամ մը եւս մէջտեղ ելան ամէն յարմար առիթին «Հայաստանն է միակ հայրենիքը» ծախող փերեզակներ եւ Քեսապին պատմական դիմագիծը հարցականի տակ դնողներ: Սկսաւ առցանց ստորագրահաւաք եւ Քեսապին զօրավիգ կանգնելու ու անոր համար օգնութիւն հայցելու առցանց արշաւ (#savekessab) խորհրդանիշով: Չմոռցանք անշուշտ շնորհակալութիւն յայտնել հայկական ծագում ունեցող հռչակաւոր դերասաններուն, որոնք արշաւին միացան:
Իսկ ինչո՞ւ այդքան կարեւոր է մեզի համար Քեսապը: Հայկական տարածքի կորո՞ւստն է մեզ հետաքրքրողը, թէ՞ Թուրքիոյ կողմէն կիրարկուած հակավարչակարգ քաղաքականութիւնը, թէ՞ այլ մտահոգութիւն: Քեսա՞պն ալ պիտի ենթարկուի Նոր Գիւղի, Վիլլաներու եւ Հալէպի միւս հայաշատ թաղերուն ճակատագիրին եւ քանի մը ամիս ետք պիտի մարի՞ ան մեր այսօրուան կայտառ յիշողութենէն:
Վերջին տասը տարիներուն ընթացքին, ազդուելով տարածաշրջանին քաղաքական խնդիրներէն, սփիւռքին առագաստանաւը լուռ կ’ընկղմի: Իւրաքանչիւր հաւաքականութիւն իր կողմ կը քաշէ կայմը եւ իր անձնական խարիսխը կը նետէ ջուրերուն խորքը, ինչ որ անհաւասարակշիռ կը դարձնէ նաւը: Իրաքի հայութենէն դատարկումէն ետք, կարգը կը հասնի Հալէպին, վերջերս Քեսապին: Քաղաքագէտի մը պէտք չունինք հասկնալու համար, որ Միջին Արեւելքի ցեղային քարտէզը ամբողջութեամբ փոփոխութեան ենթարկուած է եւ իր ազդեցութիւնը ձգած է նաեւ տեղի հայկական գաղութներուն վրայ: Համացանցին պարգեւած դրութիւնը թէեւ մեծ թիւով հայեր «մէկտեղած» է թուային տարածքի մը մէջ, բայց հաւաքականութիւնը այսօր կը տառապի պառակտումէ, որ թէեւ կարելի է տեսնել որպէս կարծիքներու փոխանակում, բայց կը ծառայէ տոտեմներ եւ վոհմակ շինելու ու անոնց համար հաւատարիմներ շահելու: Այս երեւոյթը կը մղէ, որ առագաստանաւը մնայ ջուրերուն վրայ ու չհասնի ցամաք:
Ինչ որ պատահեցաւ վերջին քանի մը օրերուն ընթացքին` մեկնած Քեսապին դատարկուելուն լուրէն, հետեւանքն է առագաստանաւուն պատռած առագաստներուն (տակաւին չեմ համարձակիր ըսել, որ Քեսապը կամ Հալէպը իրենք արդիւնքն են պատռած առագաստին):
Դիմատետրին վրայ կը շարունակուին հակաթուրք ու հայապահպանման պայքարներու մեթոտներ կիրարկելու վէճեր, որոնք հայութեան վրդովումը կը ներկայացնեն, բայց Քեսապին ճակատագիրէն բխած տեսութիւնները, տեղահանութեան դէմ պայքարելէ աւելի` նաւաստիներուն նաւապետ մը փնտռելը կը ներկայացնէ: