Յուշապատում` Որպէս Իմաստալից Ապրուած Կեանք

ԹԱՄԱՐ ՅՈՎՀԱՆՆԻՍԵԱՆ

Ընթերցողի սեղանին է յայտնի մտաւորական, գրող, մշակութային գործիչ Թորոս Թորանեանի վերջերս հրատարակուած «Յուշապատում» ծաւալուն հատորը (տպագրութեան հովանաւորներ` Ժագ եւ Ճիւլի Մաքսեաններ):

Արդէն իսկ խորագիրը` «Յուշապատում» յուշում է գրքի իւրօրինակ, բազմաբովանդակ, հոգեմտային հարուստ աշխարհ ընդգրկող էութեան մասին: Արդարեւ, յուշապատում ստեղծագործելու-գրելու համար մարդը պէտք է ունենայ այդ յուշերը` որպէս երկար տարիների ապրուած կեանքի հարուստ հոգեւոր ժառանգութիւն, որպէս փաստա-վաւերագրական բազում իրադարձութիւնների բովանդակ մի համայնապատկեր, որպէս իր կեանքում հանդիպած, վայելած մարդկանց ամբողջ մի պատկերասրահ: Այդպիսինն է յառնում մեր առջեւ Թորոս Թորանեանի «Յուշապատում» հատորը, որը նոր խօսք է, նոր կայացում թէ՛ իր գրական, ստեղծագործական կեանքում, եւ թէ՛ տուեալ սեռին պատկան հայ մշակութային ասպարէզում:

«Գրածս ինքնակենսագրակա՞ն է, թէ ձեւով մը մեր գաղութներուն պատմութիւնը` ընթերցողը թող որոշէ» – գրքի առաջին էջում գրում է Թորոս Թորանեանը: Հարցումն ինքն իր մէջ, իր իմաստային խորքում պարունակում է պատասխանը: Այո՛, Թորոս Թորանեանի այս գիրքը` ե՛ւ ինքնակենսագրութիւն է, ե՛ւ մեր գաղութների իր տեսակի մէջ պատմութիւնն է: Եւ այս երկու փաստերի, այս երկու երեւոյթների ներդաշնակ միասնականութիւնը առաւելագոյնս հետաքրքրական ու արժէքաւոր է դարձնում գիրքը:

«Այս յուշապատումը ծնաւ 2012-ի ձմրան երկար, ցուրտ ու մռայլ գիշերներուն մէջ: Ծնաւ պատերազմական Հալէպի մէջ, երբ ակամայ միայնակ մնացած էի ինքզինքիս հետ: Ծնաւ, քանի որ շատ թանձր էր համատարած մթութիւնը… Ծնաւ, որպէս յոյսի իւրօրինակ ծուէն, իւրօրինակ լոյս, որ հիմա քուկդ է, սիրելի ընթերցող»,- այսպէս է հիմնաւորում իր այս գրքի ծնունդը հեղինակը: Հոգեկան տանջալից վիճակը Թորոս Թորանեանը արտայայտում է նուրբ խոհափիլիսոփայական մտազննումով. «Ծնաւ, քանի որ շատ թանձր էր համատարած մթութիւնը…»: Իր մարդկային էութեամբ, իր վերապրումով եւ գրողական տաղանդով Թորոս Թորանեանը այսպիսով եւս մէկ անգամ ապացուցում, հաստատում է այն անհերքելի ճշմարտութիւնը, որ այո՛, «մթութիւնը» նոյնպէս բազմաշերտ երեւոյթ է, եւ նրա մէջ ալ առկայ են մարդկային գոյաձեւի տարբեր նրբերանգներ: Այլ հարց է` թէ ամէն մարդ ինչպէ՞ս է զգում, գիտակցում, ենթագիտակցում եւ արտայայտում դա: Մէկը` զոհ է դառնում արտաքին ու ներքին մթութեանը, միւսը` համապատասխան ամփոփումներ է անում, վերագտնում է ինքն իրեն եւ իր աննկուն կամքով, լաւատեսութեամբ եւ հարուստ հոգեմտային ներաշխարհի ալեկոծ յուզումներով մեկնում է ձեռքը թուղթ ու գրչին: Իրեն եւ մեզ օգնելու, բարոյապէս փրկելու համար:

Այդպիսինն է Թորոս Թորանեանը: Սկսելով յուշապատումը իր մանկութեան, պատանեկութեան տարիների ծնողական, դպրոցական շրջապատի յիշարժան, իւրատիպ գրառումներով, Թորոս Թորանեանը շարունակում է իր «շրջակայութիւնը» սփիւռքում, Հայաստանում, Վրաստանում, Եւրոպայում… Բազո՜ւմ հանդիպումներ մտաւորականութեան հետ, որոնցից իւրաքանչիւրը պարունակում է իր մէջ շատ կարեւոր, յիշատակաարժան, բովանդակալից, իմաստալից հարուստ փաստեր, նկարագրութիւններ, զրոյցներ, իրադարձութիւններ: Շատերիս, մասնաւորապէս հայաստանցիներիս քաջածանօթ անուններ` Թորոս Թորանեանի «Յուշապատում» գրքում ձեռք են բերում նորովի երանգներ, մարդկային խառնուածքի նոր գծեր եւ կրկին անգամ կենդանի կերպարանք առած` յառնում են մեր առջեւ ասես նոր, շարունակական կեանքով:

Վրաստանում ապրող գրող, թերթի խմբագիր Բենիկ Սէյրանեան, վրացի բանաստեղծ Մորիս Փոցխիշվիլի, Հայաստանի մեծանուն մտաւորականներ` երաժշտագէտ-գիտնական Նիկողայոս Թահմիզեան, նկարիչ Սարգիս Մուրատեան, գրողներ` Գուրգէն Մահարի, Արամ-Աշոտ Պապայեան, Սիլվա Կապուտիկեան, Մուշեղ Գալշոյեան, Հրանտ Մաթեւոսեան, Նայիրի Զարեան, Վահագն Դաւթեան, Գէորգ Էմին, իր` Թորոս Թորանեանի խօսքով ասած. «Հապա աննման Խաչիկ Դաշտենցը», դերասաններ` Վահրամ Փափազեան, Սօս Սարգսեան եւ դեռ շա՛տ-շատե՜րը… Հայաստանի մշակութային, գրական բնագաւառների երեւելի ներկայացուցիչների այս անուանացանկը կարելի է դեռ երկա՜ր շարունակել` բոլոր նրանց, ովքեր նորովի կենդանի շունչ են առել Թորոս Թորանեանի գրչի ներքոյ: Եւ դրանից իւրաքանչիւրի պարագայում Թորոս Թորանեանը գտել է մարդու, մտաւորականի, ստեղծագործողի ընկալման եւ մատուցման իւրայատուկ, ուշագրաւ ձեւ ու ոճ: Սովորաբար մարդկանց թւում է, թէ իրենք լաւ են ճանաչում դիմացինին, բայց լինում է, երբ լսում կամ կարդում ես նրանց մասին մէկ ուրիշի կարծիքը, պատկերումը, նոր բաներ ես յայտնաբերում, եւ աւելի խորն ես ճանաչում քեզ վաղեմի ծանօթ անհատականութիւններին: Ճիշդ այսպիսի՛ տպաւորութիւն է ստանում ընթերցողը ներսուզուելով Թորոս Թորանեանի յուշապատումների խիստ հետաքրքրական բովանդակութեան մէջ: Եւ սա` գրքի թէ՛ ստեղծագործական, թէ՛ բարոյական արժէքներից մէկն է:

«Հիմա Հայաստանից անցնենք սփիւռք ու Արցախ: Հայաստանը միշտ մեր մէջ է», գրքի բաժիններից մէկում գրում է Թորոս Թորանեանը: Եւ արդ իր հետ միասին մենք մեկնում ենք Շուշի, կրկին ծանօթանում ենք բանաստեղծ Ռոբերտ Եսայեանի հետ եւ միանգամայն համամիտ լինելով Թորոս Թորանեանին, իր հետ հաստատում ենք. «Պէտք կա՞յ ըսելու, որ անմոռանալի հանդիպում էր»:

Թորոս Թորանեանի յուշապատումները հետզհետէ, էջ առ էջ հարստանում են աշխարհասփիւռ հայութեան տարբեր բնակատեղերի ականաւոր հայ մտաւորականների հետ յիշարժան հանդիպումներով: Դրանցից իւրաքանչիւրը` անմոռանալի հետք է թողնում ընթերցողի ընկալման մէջ ասես` ընթերցողն ինքն է անձամբ այցելել Սուրիա, Կիպրոս, Եւրոպա, Միացեալ Նահանգներ… Եւ ինքն է հոգեւոր ու մտային վայելք ապրել` անձամբ հաղորդակցուելով այդ անհատականութիւնների հետ: Բացառիկ հետաքրքրականութիւն է ներկայացնում իրենից Թորոս Թորանեանի յուշապատումը Լիբանանի յայտնի մտաւորական, գրագէտ Միխայել Նայիմէի մասին: Ըստ էութեան դա ո՛չ թէ յուշապատում է, այլ գեղեցիկ փաստագրական մի պատկեր-ակնարկ, որում հմտօրէն ու բազմակողմանիօրէն բացւում է մեր առջեւ Միխայել Նայիմէի ինքնատիպ մարդկային էութիւնը:

«Այլազան հանդիպումներ տարբեր երկիրներու մէջ» – այսպէս է վերնագրել հեղինակը իր գրքի բաժիններից մէկը, որում եւս մեր առջեւ յառնում են տարբեր մարդկային կերպարներ` Թորոս Թորանեանի անկեղծ, անվերապահ, խոր հոգեբանական մատուցմամբ ու վերլուծմամբ: Խօսելով, պատմելով, յիշելով ցանկացած մարդուն Թորոս Թորանեանը ցուցաբերում է տուեալ անձին խորապէս բնորոշ յատկութիւնները ի յայտ բերելու, նկարագրելու իր ունակութիւնը:

Իսկ իր հայրենասիրական վառ դրսեւորումներից պատեհ է շեշտել այն հանգամանքը, որ նա յատուկ ուշադրութեամբ է արժեւորում սփիւռքում Հայաստանի մտաւորականների, անուանի դէմքերի թէ իմաստային-հոգեւոր, թէ՛ ֆիզիքական ներկայութիւնը: «Թումանեանը Լիբանանի մէջ» բաժնում Թորոս Թորանեանը յատուկ ուշադրութեամբ եւ պատեհ գովեստով յիշատակում է հայ հանճարեղ բանաստեղծի ծննդեան 100-ամեակի առիթով տօնակատարութիւնը: Իսկ նրանք, ովքեր անձամբ ճանաչում էին իւրատիպ էութիւն` անուանի արձակագիր, մշակութային գործիչ Վարդգէս Պետրոսեանին` առաւել նոր երանգներ պիտի գտնեն այդ յիշատակաարժան մարդու կերպարի մէջ` ընթերցելով Թորոս Թորանեանի այն յուշապատումը, որը նուիրուած է Վարդգէս Պետրոսեանի այցելութիւնը Հալէպ:

Իւրայատուկ ջերմագորով զգացողութիւն ես ունենում, առանձնակի յուզմունքով ընթերցելու գրքի այն բաժինը, որում հեղինակը պատմում է հայաստանցի անուանի դերասանների` Եփրատ այցելելու մասին: «1988-ին խումբ մը հայերով Եփրատի ափին արեւածագը դիմաւորեցինք: Գոյներու հանդէս ու շքեղանք էր: Եփրատի ալիքները Սասնոյ պարերը կը պարէին կարծես: Խումբին մաս կը կազմէին մեծանուն դերասաններ` Վլատիմիր Մսրեան, Լեւոն Թուխիկեան, Իշխան Ղարիբեան, Գուժ Մանուկեան: Նրանք հագուստով նետուեցան ջուր ու յանձնուեցան Եփրատի ալիքներուն:

Այդ ինչ տեսարան էր, Աստուա՜ծ իմ: Արեւմտեան Հայաստանի կարօտը Եփրատի ալիքներէն առնել… Կարելի չէ մոռնալ այդ տեսարանը», այսպէս բանաստեղծականօրէն գեղեցիկ ու յուզումնալից պատկերում է իր անմոռաց յուշերում այդ տեսարանը  Թորոս Թորանեանի:

Եւ այսպէս շարունակ… Թորոս Թորանեանի «Յուշապատում» ստուար հատորի մասին կարելի է գրել, անդրադառնալ ճիշդ նոյն ծաւալի` մեծ հատորով, քանզի ասելիք շատ կայ թէ՛ հեղինակի եւ թէ՛ իր արծարծած նիւթերի մասին: Սակայն չշարաշահելով ընթերցողի համբերութիւնը ու ժամանակը ուզում եմ արդ ամփոփել խօսքս գրքում զետեղուած մի բացառիկ իւրօրինակ, արժէքաւոր յուշապատման մասին: Դրա խորագիրն է. «Նամակ անդենականի բնակիչ Խաչիկ Դաշտենցին»: Անհնարին է խօսել Խաչիկ Դաշտենցին ուղղուած այս գրութեան մասին առանց խոր յուզմունքի: Շատերն են գրել փայլուն արձակագիր, մեծահարուստ ներքին հոգեաշխարհով օժտուած, գլխատառով հայորդի Դաշտենցի մասին: Սակայն, աներկբայօրէն, Թորոս Թորանեանի այս գրածը` բացառիկ է: Սա հոգու նամակ է, հայ մարդու նամակ, մտաւորականի, գրողի նամակ:

Սա` յաւերժական, կենդանի զրոյց է յաւերժի ճամբորդ եւ մշտապէս մեր կողքին, մեզ հետ ապրող, քայլող Խաչիկ Դաշտենցի հետ: «Անդենականի բնակիչ»` սա հիանալի բնորոշում է: Այո` անդենականը նոյնպէս մի աշխարհ է, որն ժամանակ առ ժամանակ հարստանում է մարդկային բացառիկ վեհ էութիւններով, եւ նրանք այլեւս բնակուելով անդենական աշխարհում` շարունակում են ապրել մեզ հետ, մեր մէջ, եւ ունենալ այնպիսի բազմարժէք զրուցակից, ինչպիսին է տուեալ դէպքում Թորոս Թորանեանը: Իր այդ յուշապատումով նա եւս մէկ անգամ ապացուցում է, որ մարդուն, իր գործը, իր դերն ու տեղը գնահատելու համար գոյութիւն չունեն ո՛չ ժամանակ, ո՛չ տարածութիւն: Այսպիսով պէտք է ունենալ մարդուն գնահատելու կարողութիւն, մեծահոգութիւն, ազնուութիւն: Այդպիսով մեր ազգային արժէքները անկախ իրենց բնակութեան տեղից` այսդին թէ անդին` մշտապէս մեզ հետ են, շարունակելով իմաստաւորել, բարոյապէս հարստացնել մեր կեանքը: «Նամակ անդենականի բնակիչ Խաչիկ Դաշտենցին» Թորոս Թորանեանի յուշապատումը իր տեսակի մէջ նաեւ գրականագիտական ակնարկ է, որում հեղինակը պատեհ մասնագիտական մակարդակով անդրադառնում է Խաչիկ Դաշտենցի նշանաւոր ստեղծագործութիւններին: Իր յուշապատումը Թորոս Թորանեանը աւարտում է հոգեմտային սքանչելի մի դրուագով. «Եւ վերջապէս ի՞նչ է քու «Ռանչպարների Կանչը»` վէ՞պ, իր կառոյցով, հերոս-հերոսուհիներու յաջորդական ապրումներով վիպա՞նք, դիւցազներգութիւ՞ն: Նոր օրերու անմոռանալի դիւցազներգութիւն է, որ պիտի ապրի մեր ժողովուրդին հետ այնքան ատեն, որ Ան կայ…:

Համբոյր Ռանչպարներուդ ու գրիչիդ, լռակեաց, Անլռելի Խաչիկ Դաշտենց»:

Աշխարհասփիւռ տարանջատութեան, պատերազմական եղելութեան, Հայրենիք- Սփիւռք կարօտախտի, պատմական հայրենիքի հողերի պահանջատիրութեան բովում` ահա այսպէ՛ս է յարատեւում մեր ազգը: Հային ի վերուստ շնորհուած արարչական, սեղծագործական Տաղանդով եւ տակաւին պահպանուող մարդկային բարոյական արժէքների դրսեւորումներով:

Ազգովին գնահատենք մեր անդենականի եւ այսդենականի ճամբորդներին:

ԹԱՄԱՐ ՅՈՎՀԱՆՆԻՍԵԱՆ
Արուեստագիտութեան դոկտոր

Երեւան – Պէյրութ