Արուեստի Աշխարհէն. Շէյքսփիրի Թոյներն Ու Դեղերը Իրականութեան Մէջ Կը Գործէի՞ն

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

Man holds small glass bottle of liquid in handԲՐԻՏԱՆԱՑԻ ԱՇՈՒՂԻՆ ԾՆՈՒՆԴԸ ԱՅՍ ԳԱՐՆԱՆ ԲՈԼՈՐԵՑ ԻՐ 450-ՐԴ ՏԱՐԵԴԱՐՁԸ, ՍԱԿԱՅՆ ՊԷՏՔ ՉԷ ՈՒՆԵՆԱԼ ԱՅՆ ԽԱԲԿԱՆՔԸ, ԹԷ ՍՊԱՌԱԾ ԵՆ ԱՆՈՐ ԳՈՐԾԵՐՈՒՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹԵԱՆ ՆԻՒԹԵՐԸ: «ՊԻ. ՊԻ. ՍԻ.»-Ի ՀԱՄԱՁԱՅՆ, ԱՅԺՄ ԳԻՏՆԱԿԱՆՆԵՐ ԿԸ ՓՈՐՁԵՆ Ի ՅԱՅՏ ԲԵՐԵԼ, ԹԷ ԱՐԴԵՕՔ ԱՆՈՐ ԹԱՏՐԵՐԳՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒՆ ՄԷՋ ԿԵԴՐՈՆԱԿԱՆ ՏԵՂ ԳՐԱՒՈՂ ԹՈՅՆԵՐՈՒՆ ԵՒ ԴԵՂԵՐՈՒՆ ԲԱՂԱԴՐՈՒԹԻՒՆԸ ԻՐԱԿԱ՞Ն ԷՐ:

Համլեթի հայրը թունաւորուած էր քնացած պահուն ականջին մէջ լեցուած նիւթով մը: Ճուլիէթ դեղ մը կուլ տուած էր` ինքզինք մեռած ձեւացնելու համար: Թայթէյնա սիրահարած էր իշու գլուխով մարդու մը, երբ ծաղիկի մը հիւթը դրուած էր իր աչքերուն վրայ:

Կասկած չկայ, թէ բուսաբանական այս միջամտութիւններէն իւրաքանչիւրը դիպաշարի լաւ միջոց մը կ՛ընձեռէր Ուիլիըմ Շէյքսփիրի: Սակայն վիճարկութեան նիւթը այն է, թէ թատերագիրը ճիշդ ի՞նչ բաղկացուցիչ նիւթերու կ՛ակնարկէ, եւ թէ` արդեօք անոնք պիտի ունենայի՞ն ակնկալուած ներգործութիւնը: Բրիտանացի աշուղին թատրերգութիւններուն գրառումէն աւելի քան 400 տարի ետք գիտութիւնը արդեօք կրնա՞յ ընձեռել որեւէ պատասխան: Արդեօք իրապէս կարելի՞ է թոյն թափել քնացած անձի մը ականջին մէջ` առանց արթնցնելու զայն: Արդեօք դեղ մը կրնա՞յ պատճառ դառնալ, որ սիրահարինք անձի մը, զոր այլապէս գրաւիչ պիտի չնկատէինք: Իսկ կա՞յ նիւթ մը, որ կրնայ մեզ մեռած ձեւացնել` առանց որեւէ վնաս պատճառելու:

985shake2

Համլեթի հայրը իր ականջէն թունաւորուելով` կը մահանայ, իբրեւ ուրուական կը վերադառնայ եւ կը հրամայէ լուծել իր սպանութեան վրէժը:

Սկսինք Համլեթի դժբախտ հօր տիպարով. անոր ուրուականը մեզի կը պատմէ պատահածին մասին.

«Կը քնանայի այգիիս մէջ,
Ինչպէս սովորութիւնս էր յետմիջօրէին,
Իմ խաղաղ վիճակէս օգտուեցաւ հօրեղբայրդ
Սրուակ մը լեցուն հեպենոնի անիծեալ շիճուկով,
Եւ ականջիս խոռոչներուն մէջ պարպեց
Ախտաւոր կաթիլները, որոնց ներգործութիւնը
Մեծ թշնամին է մարդուն արեան…»

Դժուար է հաւատալ, թէ թագաւորը իր ականջին մէջ պիտի չզգար թոյնին ծորիլը եւ անմիջապէս պիտի չարթննար` տեսնելով զինք սպաննելու եկած անձը: Սակայն 1950-ին ականջի բրիտանացի մասնագէտ մը այս մանրամասնութինը քննած է «Շէյքսփիր ան տը իր, նոզ էնտ թրոթ» (Շէյքսփիր` ականջի, քիթի եւ կոկորդի մասին) վերնագիրով ուսումնասիրութեան մը մէջ եւ եզրակացուցած է, թէ «խաղաղ վիճակի» մէջ եւ «կուշտ փորով» թագաւորը հաւանաբար խոր քունի մէջ էր, երբ ոճիրը գործադրուած էր: Եթէ օգտագործուած նիւթը ճարպոտ էր եւ սրուակը մարմնի ջերմութիւնը ստացած էր, երբ ոճրագործը` Քլոտիըս զայն բռնած էր իր ձեռքին մէջ, ապա շատ հաւանական է, որ թագաւորը չէր արթնցած, երբ անիկա հոսած էր իր ականջին մէջ:

Շատ աւելի բուռն վէճեր կը մղուին` բացատրելու համար, թէ իրականութեան մէջ ի՛նչ էր «հեպենոն»-ը, որուն ակնարկած է Շէյքսփիր: Հաւանական պատասխաններ են մոլախինդը (հեմլոք), եբենոսէն (իպընի), կամրածառը (եու), մահացու ջրախաղողը (նայթշէյտ) եւ խոզի բակլան (հենպէյն, որ այս անունը կը կրէ հաւ սպաննելու իր յատկութեան պատճառով): Կարմրածառի տերեւները, կոճղը եւ հատապտուղները իրօք թունաւոր են, ինչպէս նաեւ` մոլախինդն ու մահացու ջրախաղողը: Եբենոսէն աւելի տկար է եւ կը պարունակէ ռետին եւ ոչ թէ` այն «հիւթը», որուն կ՛ակնարկէ Շէյքսփիր: Խոզի բակլան մաս կը կազմէ գետնախնձորի, ծխախոտի եւ լոլիկի ընտանիքին: Անիկա փոքր քանակութեամբ կը գործածուի արդի բժշկագիտութեան մէջ` բուժելու համար մարսողական-աղիքային հիւանդութիւններ եւ ծանօթ է ստամոքսին եւ աղիքներուն գործունէութիւնը դանդաղեցնելու յատկութեամբ: Իսկ, եթէ անոր հիմնական բաղկացուցիչ տարրը` հայոսաայմինը, օգտագործուի խտացեալ վիճակի մէջ, կրնայ մահ պատճառել մարդոց, ինչպէս նաեւ` հաւերուն:

Թայթէյնա` հուրի-փերիներու թագուհին քնացած միջոցին ստացած էր դեղ մը, որուն պատճառով արթննալէ ետք սիրահարած էր իր տեսած առաջին անձին:

Թայթէյնա` հուրի-փերիներու թագուհին քնացած միջոցին ստացած էր դեղ մը, որուն պատճառով արթննալէ ետք սիրահարած էր իր տեսած առաջին անձին:

Սակայն, երբ հարցը կը վերաբերի թագաւորին ախտանշաններուն նկարագրութեան, ապա օգտագործուած հաւանական նիւթերը կարմրածառը եւ խոզի բակլան են, որովհետետեւ անոնց ներգործութիւնը անմիջական է: Թագաւորին ուրուականը կը պատմէ` «Նողկալի եւ զազրելի կեղեւ մը պատեց ողորկ մարմինս»: Սակայն նշեալ թոյներէն ոչ մէկը նման ներգործութիւն պիտի ունենար մորթին վրայ: Հետեւաբար Միացեալ Նահանգներու Ճոն Հոփքինզ համալսարանէն Տէյվիտ Մախթի նման ուսումնասիրողներ, որոնք այս հարցը հետազօտած են առնուազն դար մը առաջ, եզրակացուցած են, թէ այս «զազրելի կեղեւը» պարզապէս «բանաստեղծի իրաւունքի» արդիւնք է:

Մախթ 1918-ին կ՛ուսումնասիրէր դեղերու իւրացումը` մարմնին տարբեր մասերուն միջոցով եւ վճռած էր ի յայտ բերել, թէ արդեօք Համլեթի հայրը իրապէ՞ս թունաւորուած էր ականջէն: Հետեւաբար ան ձեռնարկած էր իր սեփական փորձարկութեան: Ան շարք մը փորձարկութիւններ կատարած էր շուներու վրայ` անոնց մարմնին բացուածքներէն ներարկելով տարբեր նիւթեր, ապա հետեւած էր անոնց քով ախտանշաններու յայտնութեան տեւողութեան: Ան նկատած էր, որ երբ դեղ մը միզանցքին միջոցով տրուած էր, միայն քանի մը վայրկեան ետք փսխելու մղած էր, սակայն աւելի քան 30 վայրկեան տեւած էր, երբ դեղը միզամանին միջոցով տարածուած էր մարմնին մէջ: Բազմաթիւ նիւթեր, ինչպէս` նիքոթին եւ պելլատոննա կարելի էր իւրացնել ականջին ճամբով: Մախթ նշած է, թէ խոզի բակլայի թեթեւ բաղադրութիւն մը ժամանակ մը նոյնիսկ գործածուած է ականջի ցաւերը բուժելու համար` զայն կաթեցնելով ականջին մէջ:

Սակայն կասկածելի է թոյնին անմիջական ներգործութիւնը, բացի եթէ ականջին թմբկային մաշկը արդէն վնասուած է: Շատ աւելի նոր, 2002-ին կատարուած ուսումնասիրութեան մը հեղինակը` արժանթինցի գիտնական Պասիլիօ Քոթսիաս կը մտածէ, որ թերեւս Հալմեթի հօրեղբայրը` Քլոտիըս տեղեկացած էր, թէ թագաւորը կորսնցուցած էր իր լսողութիւնը, հետեւաբար ենթադրած էր, թէ վնասուած ականջ մը լաւագոյն միջոցը պիտի ըլլար թոյն ներարկելու: «Բանաստեղծի իրաւունքը» դարձեալ իր դերը կը կատարէ «Միտսամըր՛զ նայթց տրիմ» թատրերգութեան մէջ, երբ հուրի-փերիներու թագուհին` Թայթէյնիա դեղ մը կը ստանայ հուրի-փերիներու թագաւորին հրամանով, որուն պատճառով արթննալէ ետք կը սիրահարուի իր տեսած առաջին անձին` իշու գլուխով գիւղացիի մը: Էլիզապէթեան ժամանակներու Բրիտանիոյ մէջ եղիճի հունտը (նեթըլ սիտ) եւ անուշ գետնախնձորը ծանօթ էին իրենց ցանկայարոյց յատկութեամբ: Սակայն այս պարագային Շէյքսփիր կ՛ըսէ, թէ վայրի խոկածաղիկը (ուայլտ փանզի) պատճառած էր այս սիրահարութիւնը: Այս ծաղիկը կը պարունակէ տրամադրութիւն բարձրացնող տարբեր նիւթեր, ինչպէս` ֆլաւոնոլ: Թէեւ ժողովրդային բժշկութեան պատմութեան մէջ արձանագրուած է այս ծաղիկին գործածութիւնը իբրեւ դարման շնչարգելութեան եւ շնչառական հարցերու, եւ նշուած է, թէ անոր բաղկացուցիչ տարրերուն խտացեալ սպառումը ունի միզեցուցիչ յատկութիւն, սակայն ոչ մէկ բան կ՛ապացուցէ, թէ անիկա կրնայ սիրահարութիւն պատճառել:

Ճուլիէթ նման սրուակի մը մէջ դեղեր խառնելով եւ կուլ տալով` մեռած պիտի ձեւացնէր ինքզինք:

Ճուլիէթ նման սրուակի մը մէջ դեղեր խառնելով եւ կուլ տալով` մեռած պիտի ձեւացնէր ինքզինք:

Ռոմէօ եւ Ճուլիէթ քիմական տարրերու օգնութեան կարիքը չունէին սիրահարելու համար: Այսուհանդերձ, Ճուլիէթ կուլ տուած էր խորհրդաւոր դեղ մը` ինքզինք մեռած ձեւացնելու եւ ընտանիքը խաբելու համար: Սակայն անոր հաշիւները սխալ դուրս եկած էին, որովհետեւ Ռոմէօ տեսնելով, որ Ճուլիէթ մեռած էր, անձնասպան եղած էր: Հայր Լորընս շիճուկը տուած էր Ճուլիէթի եւ ըսած էր.

«Եւ այս փոխ առնուած կծկուած մահուան մէջ
Պիտի շարունակես մնալ քառասուներկու ժամեր,
Ապա պիտի արթննաս քնանալու հաճելի պահէ մը կարծես»:

Կրօնաւորին առաջարկած շիճուկը հաւանաբար աթրոփա պելլատոննա էր, որ նաեւ ծանօթ էր իբրեւ քնաբեր մահացու ջրախաղող: 1597-ին իր «Տը հըրպըլ օր ճենըրըլ հիսթըրի աֆ փլանթց» (դեղաբոյսեր կամ ընդհանրապէս բոյսերու պատմութիւն» վերնագիրով իր գիրքին մէջ Ճոն Ճերարտ գրած է, թէ` «այս նիւթին փոքր քանակութեամբ սպառումը կ՛առաջնորդէ խելագարութեան, չափաւոր քանակութեամբ սպառումը կ՛առաջնորդէ «մեռելի նման քնանալու», իսկ չափազանց սպառումը կրնայ սպաննել: Այլ նիւթեր են գզիրի (պուլռաշ) հունտը եւ ընձառիւծի թոյնը, որոնք կը գործածուէին յովազ եւ գայլ, բայց ոչ մարդ սպաննելու համար, եւ որոնք անցեալին նկատուած են Ճուլիէթի գործածած հաւանական դեղերը: Սակայն անոնցմէ ոչ մէկը մահաքունի կրնար առաջնորդել եւ այնքա՛ն դանդաղեցնել սրտի զարկերը, որ մահուան խաբկանքը ստեղծուէր:

Իրականութեան մէջ կրնանք երբեք չգիտնալ, թէ Շէյքսփիրի թատերախաղերուն մէջ գործածուած թոյներն ու դեղերը արդեօք հիմնուած էին իրակա՞ն նիւթերու վրայ, եւ եթէ այո՛, ապա Շէյքսփիր ո՛ր թոյներուն կամ դեղերուն ակնարկած է, կամ` անոնք իրապէս ազդո՞ւ էին: Հաւանաբար աւելի լաւ է, որ չգիտնանք: Ի վերջոյ, ան կը ստեղծէր ոչ թէ բուսաբանական հանրագիտարան մը, այլ` մարդկային վիճակը պեղող թատրերգութիւններ եւ հնչեակներ, որոնք պիտի դիմանային ժամանակի քննութեան:

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )