50 Տարի Առաջ (1 Օգոստոս 1964)

«Կարկուտ Տեղաց»…

Ազգերու պատմութեան մէջ յաճախ շատ աւելի կը յիշուին եւ կը փառաբանուին իրենց տարողութեամբ փոքր դէպքեր, քան թէ` մեծ եւ արիւնալի ճակատամարտեր:

Դէպքի մը կարեւորութիւնը, հետագայ սերունդներուն համար, թուական տուեալներով չի չափուիր: Պատմութիւնը լուսեղէն տառերով կ՛արձանագրէ իր էջերուն մէջ այն թուականները, որոնք անկիւնադարձ կը կազմեն, յեղաշրջող զօրութիւն մը կը յայտնաբերեն ու ներշնչումի անսպառ աղբիւր կը հանդիսանան:

Երբեմն հերոսի մը առասպելական խոյանքն ու անձնազոհութիւնը, տասնեակ մը կտրիճներու օրհասական մարտնչումը լեռներու լանջին կամ կիրճի մը բերանը` ճակատագրական նշանակութիւն կ՛ունենան ամբողջ ազգի մը կեանքին եւ ապագային համար, մոռցնել տալով ստուարաթիւ բանակներու ռազմական գործողութիւնները:

Խանասորի արշաւանքը, Պանք Օթոմանի գրաւման հետ, մէկ տարուան տարբերութեամբ, մեր նորագոյն պատմութիւնը լեցնող եւ փառազարդող դէպքեր են: Բախտորոշ ու վճռական թուականներ, որոնք նոր իմաստ եւ նոր ուղղութիւն տուին մեր յեղափոխական պայքարներուն եւ հայ ժողովուրդի զգացական աշխարհը հոգեփոխեցին մէկ անգամէն:

Վաթսունեւեօթը տարիներ անցած են Խանասորի արշաւանքէն ի վեր, բայց խանդավառութեամբ եւ երկիւղածութեամբ կ՛ոգեկոչենք տակաւին յիշատակը անոնց, որոնք այդ հրաշքը իրագործեցին մեր կեանքի ամէնէն մռայլ եւ յուսահատական օրերուն եւ մեր քաջարի պապերու արիաշունչ աւանդութիւնները վերապրեցուցին Հայաստանի արիւնոտ հողին վրայ: Կէս դարը հսկայ ժամանակամիջոց մըն է պատմական իրադարձութեանց դատավճիռը տալու եւ զանոնք իրենց էական արժէքով կշռելու համար: Այսօր երբ տակաւին Խանասորեան սերունդէն մնացած  ալեւոր գլուխներ կը նշմարենք հոս-հոն, հարկադրաբար կը ստիպուինք սանձել մեր զգացումները, ու զգուշութեամբ գործածել գնահատանքի մեր բառերը: Դար մը վերջ, հայ մարդը նման վերապահութիւններէ ձերբազատ, կասկած չկայ, թէ աւելի՛ զեղուն արտայայտութեամբ պիտի գայ արժեւորել գաղափարապաշտ իր նախնիներու սխրագործութիւնները:

Աշխարհասասան դէպքերու ականատես եղանք երկու մեծ պատերազմներու ընթացքին: Կրեցինք հարուածներ եւ անշուշտ տուինք մենք ալ մեր կարգին այնպիսի հերոսական պատասխաններ, որոնք մեր ժողովուրդը կեանքէն դէպի մահ եւ մահէն դէպի հրաշալի յարութեան հասցուցին նորէն: Բայց Խանասորը չմոռցուեցաւ եւ պիտի չմոռցուի նաեւ այսուհետեւ: Մեր ազգի տարագիր զաւակները, կտրուած մայր երկրէն, ծագէ ծագ կը շարունակեն երգել երէկուան պէս.

Կարկուտ տեղաց Խանասորայ դաշտումը…

Պարզունակ, անարուեստ եւ հինցած երգ մը, սակայն յուզումի ջերմ ալիքներ կը յարուցէ հայօրէն ապրող եւ զգացող իւրաքանչիւր հայու հոգիին մէջ եւ կիսադարեան մեր անցեալին պատկերը կ՛ոգեկոչէ իր մութ ու լոյս երեսներով:

Չի մոռցուիր Խանասորը, որովհետեւ 1897-ի յուլիս 24-ին, պայծառ ու լուսնկայ գիշեր մը, Արաուլ լերան լանջին դէպի թշնամական դիրքերը իջնող մարտիկներու զինեալ խումբը հայծով տառապանքէն ծնած վրիժառու առաջին բազուկը եղաւ, որ աշխարհին ցոյց տուաւ, թէ` «հայն էլ կռուիլ գիտէր` հայրենիքի ազատութեան համար»: Սարսեցաւ սիրտը մեր երկրին, սարսռացին ոսկորները մեր նահատակներուն, ցնցուեցաւ գազանաբարոյ մեր թշնամին:

«Մի ժամուան մէջ մազրիկ ցեղը ջնջուեցաւ»…

Այն վայրագ ցեղը, որ դաւադրաբար պաշարելով Պետոյի եւ Աւետիսեանի խումբը, Գարահիսար լերան լանջին եւ Առաքելոց վանքին շրջակայքը կոտորած էր արեան անյագուրդ մոլուցքով: Ինքզինք ամենատէր եւ միշտ անպատիժ կարծող թշնամին առաջին անգամ ըլլալով կրեց իր ոճիրներուն արդար պատուհասը` հայուն իսկ ձեռքով ի գործ դրուած:

Խանասորի արշաւանքէն ետք հիմնական բան մը փոխուեցաւ ոչ միայն քիւրտին եւ թուրքին, այլ մանաւանդ հայ զանգուածներու հոգիին մէջ: Մեր պատմութիւնը թեւակոխեց նոր փուլ մը: Ստեղծուեցաւ հերոսական պաշտամունք եւ հերոսներու փաղանգ: Դարաւոր ստրկութեան թմբիրէն արթնցաւ մեր արի արանց նախնիներու ոգին: Իր սեփական ուժին, հարուածելու եւ պաշտպանուելու իր կարելիութեանց մասին հայը հաւատք ունեցաւ:

Հրաշքի համազօր գործ մըն էր ասիկա: Եւ հրաշքը լուսաւորեց մեր իրականութեան անթափանց խաւարը: Խանասորը գծեց այն ճամբան, ուրկէ պիտի գային ու մեր լեռները պիտի թնդացնէին հայ յեղափոխութեան աննման ֆետայիները, ուրկէ անցնող ռայան մարդ պիտի դառնար, մաքուր, անձնազոհ, պատուախնդիր եւ հերոս հայ մարդը:

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )