Արուեստի Աշխարհէն. Մաթիս Եւ Փիքասօ Իրենց Յառաջացած Տարիքը Ինչպէ՞ս Վերածած Են Արուեստի Ներշնչումի

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

ԾԱՆՕԹ ԻՐՈՂՈՒԹԻՒՆ Է, ԹԷ ԱՐՈՒԵՍՏԱԳԷՏՆԵՐ ՅԱՃԱԽ ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐ ԿԸ ԽԼԵՆ ԻՐԱՐՄԷ ԿԱՄ ԿԸ ՀԱԿԱԴՐՈՒԻՆ ԻՐԱՐՈՒ: ՍԱԿԱՅՆ ԵՐԲԵՄՆ ԴԺՈՒԱՐ Է ՊԱՏԿԵՐԱՑՆԵԼ, ԹԷ ԱՆՈՆՑ ԲԱԽՈՒՄՆԵՐԸ ԿԱՄ ՓՈԽԱՌՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ ԿԸ ՇԱՐՈՒՆԱԿՈՒԻՆ ՆՈՅՆԻՍԿ ՄԻՆՉԵՒ ԽՈՐ ԾԵՐՈՒԹԻՒՆ: ԱՅՍ ՕՐԵՐՈՒՆ ԼՈՆՏՈՆԻ ԹԷՅԹ ՑՈՒՑԱՍՐԱՀԻՆ ՄԷՋ ՏԵՂԻ Կ՛ՈՒՆԵՆԱՅ ՄԱԹԻՍԻ ՈՒՇ ՇՐՋԱՆԻ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒՆ` ԱՆՈՐ ԹՈՒՂԹԷ ԿՏՐՈՒԱԾ ՊԱՏԿԵՐՆԵՐՈՒՆ ՆՈՒԻՐՈՒԱԾ ՑՈՒՑԱՀԱՆԴԷՍ ՄԸ: «ՏԸ ՖԱՅՆԵՆՇԸԼ ԹԱՅՄԶ» ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ ԽՈՐՔՈՎ ԿԸ ՆԿԱՐԱԳՐԷ ԲՈՒՌՆ ՀԱԿԱՍՈՒԹԻՒՆԸ ԱՐԴԻ ԱՐՈՒԵՍՏԻ ԵՐԿՈՒ ՏԻՏԱՆՆԵՐՈՒ` ՄԱԹԻՍԻ ԵՒ ՓԻՔԱՍՈՅԻ ՅԱՌԱՋԱՑԱԾ ՏԱՐԻՔԻ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ՓՆՏՌՏՈՒՔԻՆ:

Մաթիս դողդոջուն ձեռքերով թուղթէ պատկերներ կը կտրէր 1947-ին:

Մաթիս դողդոջուն ձեռքերով թուղթէ պատկերներ կը կտրէր 1947-ին:

Փապլօ Փիքասօ 1946-ի մարտին իր երկշաբաթեայ այցելութիւններէն մէկը տուած էր Հանրի Մաթիսի, Նիսէն քանի մը քիլոմեթր հեռու` Վանսի մէջ: Մաթիս 5 տարի առաջ ապրած էր առողջական աղէտալի տագնապ մը, որ մահուան դուռը հասցուցած էր զինք: 76 տարեկանին ան տակաւին անկար էր. ենթարկուած էր աղիքի արմատական վիրահատութեան եւ կը ստեղծագործէր մեծ մասամբ անուաւոր աթոռի վրայ նստած կամ` անկողինին մէջ: Սակայն անոր ստեղծագործական կեանքը անհաւատալիօրէն բեղուն էր «իր երկրորդ կեանքին» մէջ, ինչպէս կը կոչէր ան, առանց ծածկելու իր գոհունակութիւնն ու զարմանքը:

Մաթիսի ստեղծագործական վերանորոգ կեանքին ապացոյցները առաւելաբար թուղթի վրայ էին: Անոնք Վերածնունդի եւ արդի ժամանակներու բանաստեղծական գիրքերու պատկերազարդումներ էին, որոնց էջերը կը փակցնէր պատերուն վրայ, եւ որոնք արդիապաշտ արուեստի արմատական նոր ուղղութիւն մը կը բանային: Մաթիս զայն յայտնագործած էր այդ տարիքին: Նման գործերու ամբողջութիւնը պիտի հրատարակուէր «Ճազ» վերնագիրով գիրքի մը մէջ` Մաթիսի բարեկամ եւ քննադատ Թերիատի կողմէ, 1947-ին:

Ինչպէս միշտ` Մաթիս ուրախ էր Փիքասոն տեսնելով իր տան մէջ, սակայն, ինչպէս միշտ, նաեւ այն խաբկանքը չունէր, թէ իր բարեկամն ու մրցակիցը մաքրամաքուր հոգիով անձ մըն էր եւ չէր հետապնդեր իրեն յատուկ նպատակներ: Իր զաւկին` Փիեռի ուղղուած նամակի մը մէջ Մաթիս 19 մարտ 1946-ին գրած է հետեւեալը. «Երեք կամ չորս օր առաջ Փիքասօ ինծի այցելեց շատ սիրուն եւ երիտասարդ կնոջ մը հետ (սիրուհին եւ մուսան` Ֆրանսուազ Ժիլօ): Շատ սիրալիր էր եւ ըսաւ, թէ դարձեալ պիտի այցելէր, որովհետեւ շատ բան ունէր ըսելիք ինծի… Տեսաւ` ինչ որ եկած էր տեսնելու. թուղթէ կտրուած գործերս, նոր գեղանկարներս, գծած դուռս եւ այլն: Միայն այս բաները տեսնելու եկած էր: Ժամանակի ընթացքին պիտի օգտագործէ բոլորը: Փիքասօ անկեղծ չէ: Վերջին 40 տարիներուն բոլորին ծանօթ իրողութիւն է այս»:

Մաթիս շատոնց նկատած էր Փիքասոյի ագռաւի նման գողնալու սովորութիւնը, զոր յաճախ մեկնաբանած էր իբրեւ երկդիմի գնահատական մը կամ մղիչ ուժը իրենց  մրցակցութեան, որ սկիզբ առած էր շուրջ կէս դար առաջ: Սակայն երբեմն բնաւ չէր հանդուրժեր զայն: 1926-ին Մաթիս իր աղջկան` Մարկըրթի գրած է հետեւեալը. «Տարիներէ ի վեր չեմ տեսած Փիքասոն… տեսնելու փափաք ալ չունիմ… գող-աւազակ մըն է, որ դարանակալ կը սպասէ»: Փիքասօ առաջինը պիտի ըլլար, որ պիտի ընդունէր իր աւազակ ըլլալը: Պատանի տարիքին լատիներէն գիրքին մէջ անոր ընդգծած միակ բայը լաթրոչինոր բառն էր: Նախադասութիւնը կ՛ըսէր. «Կը թալանեմ, կը ծառայեմ իբրեւ ծովահէն եւ գող…»:

Զարդարային Եւ Հանրագիտարանային

Փիքասոյի եւ Մաթիսի յարաբերութիւնը մերթ բարեկամական էր, մերթ` կասկածով եւ մրցակցութեամբ յատկանշուած: Մաթիս վարպետ էր մէկ բանի մէջ. «զարդարանք», ինչպէս ի՛նք ըսած էր, իսկ Փիքասօ ամէն ինչի վարպետն էր: Մաթիս կը մարմնաւորէր այն, ինչ որ հիմնական էր, իսկ Փիքասոյի կարողութիւնը հանրագիտարանային էր: Ի՞նչ կը մտածէր Փիքասօ` հանրագիտարանայինը Մաթիսի ամէնէն հիմնական արուեստի միջոցին` թուղթէ կտրուած գործերուն մասին: Փիքասօ սովորութիւն չունէր բացայայտ կարծիքներ արտայայտելու: Սակայն գիտենք, թէ երբ «զարդարային» բառը կը գործածէր, արհամարհական կեցուածք մը կ՛արտայայտէր, յաճախ` հեգնելու համար Վերածնունդի եւ պարոք ժամանակաշրջանի վարպետները, զորս կ՛ատէր, ինչպէս` Ռաֆայէլ (որուն գործերը ոչ ոք պիտի գնէր, եթէ վաճառուէին 20-րդ դարուն, ինչպէս ըսած էր), Թիշըն, Թինթորեթթօ, Ռուպընզ եւ տարօրինակ կերպով` նաեւ Քարաւաճիօ, բոլորին արուեստը հարուածելով իբրեւ անճաշակ եւ ցուցադրական, իր բառով` «շարժապատկերային»:

Միւս կողմէ` Մաթիս իր կեանքին մեծ մասը վիճած էր` ըսելով, թէ զարդարային արուեստը լուրջ արուեստ էր, իսկ հաճոյքը ունէր բարոյական արժէք: «Արուեստի գործի մը զարդարային բնոյթը թանկագին բացառիկ բան մըն է, հիմնական յատկանիշ մը», ըսած է ան:

Մաթիս կը հաւատար զարդարային արուեստին եւ անընկճելի բնութեան միջեւ ներհուն կապին: Ան ինքզինք նուիրած էր յայտնաբերելու տեսողական լեզու մը, որ կարենար զտել հաճոյքի փորձառութիւնը եւ զայն վերարտադրել պատկերներով` առանց տկարացնելու զգայարաններով փոխանցուած ուժգնութիւնը: Իրօք, նման լեզու մը պիտի գործէր իբրեւ երկնային վայելքի յիշողութեան խթան:

Հիւանդութիւններու եւ վիրահատութիւններու իր վերջին փորձառութիւններէն ետք Մաթիս կը հաւատար, թէ յայտնաբերած էր հաճոյքի տեսողական աղբիւր մը: Սակայն ան նաեւ կարիքը կը զգար բացատրելու, թէ ինչպէ՛ս պէտք էր ընկալուէին իր թուղթէ կտրուած պատկերները: Իրօք, իր վրայ հիացողներ եւ իրեն հետ գործակցողներ, ինչպէս` արուեստի պատմաբան Քրիսթիան Զերվոս թուղթէ կտրուած պատկերները արհամարհած էին իբրեւ դասարանային մակարդակի ամօթալի նախասիրութիւն մը, որոնց ոչ ոք լուրջ ուշադրութիւն պիտի դարձնէր, եթէ զանոնք կտրած չըլլար Մաթիս` իր դողդոջուն ձեռքերով:

Զերվոս սերտ բարեկամն էր Փիքասոյի: Հետեւաբար հաւանական է, որ Փիքասօ բաժնած ըլլար անոր դատապարտող կարծիքը: Այսուհանդերձ, 1954-ին Մաթիսի մահէն առաջ եւ ետք որոշ ապացոյցներ մտածել կու տան, թէ Փիքասօ համակուած էր Մաթիսի յայտնապէս առանց ճիգի իրագործուած թուղթէ պատկերներուն պարզութեամբ եւ կենսունակութեամբ: Ամէնէն ցայտուն օրինակը անոր «Լա փէ» (խաղաղութիւն,  գծուած` 1952-ին) գործն էր. հսկայական որմնանկար մը, որ յարգանքի տուրք կը մատուցէր Մաթիսի եւ կ՛ոգեկոչէր անոր «Լը պոնոր տը վիվր» (կեանքի հաճոյքը) գեղանկարը, զոր Մաթիս գծած էր շուրջ կէս դար առաջ: Այնուհետեւ, Մաթիսի ստեղծագործական ամբողջ ասպարէզը խտացած էր Փիքասոյի պատկերած ոճաւորուած պտղատու ծառին, արգասաբեր արեւուն, նոյնիսկ` ոսկեձկնիկի խորունկ ամանին մէջ, որոնց պոկուած եւ իրարու կցուած երեւոյթը բացայայտ կերպով կը միտէր կիրարկել կտրուած եւ փակցուած իրերու գեղագիտական ոճը: Թէեւ «Լա փէ» տղայական յանդուգն ոստումի մը տպաւորութիւնը կը ստեղծէ, սակայն Փիքասօ ճիգ թափած է անմեղ ձեւացնելու զայն ստեղծագործելու աշխատանքը, մինչդեռ Մաթիսի համար նման անմեղութիւն մը արտացոլելու արարքը շնչելու չափ պարզ էր:

Մաթիսի մահէն ետք Փիքասօ հետեւած էր իր բանիմաց եւ բիրտ անհատականութեան ինքնեկ թելադրանքին եւ այցելած էր վարպետներու պանթէոնը: Տարի մը առաջ` 71 տարեկանին ան տագնապի մատնուած էր: Ֆրանսուազ Ժիլօ յանդգնած էր լքել զինք: Փիքասօ այն զգացումը կ՛ապրէր, թէ իր գեղանկարչական ասպարէզը անելի առջեւ էր: Այս զգացողութիւնը անխուսափելի էր արուեստագէտի մը համար, որուն կեանքին մէջ սեռային եւ ստեղծագործական արարքները համազօր էին: 1953-ի Նոր տարուան շրջանին Ժիլօ վերադարձած էր` իրեն հետ տանելու համար իրենց երկու զաւակները եւ խուսափած էր Փիքասոյի հանդիպելէ, ինչ որ զայն մատնած էր մինչ այդ իր բնաւորութեան անյարիր` ինքն իր վրայ խղճալու վիճակի մը. պարծենկոտ այս մարդը կորսնցուցած էր իր սեռային եւ ստեղծագործական ուժը:

Փիքասոյի համար վերաթարմանալու միակ ձեւը գտնել էր ծրագիր մը, որուն միջոցով պիտի կարենար վերահաստատել իր յարձակողապաշտ առնականութիւնը, զոր տակաւին կը զգար պատանիի մը պէս, եւ որ անմիջականօրէն կ՛առնչուէր ստեղծագործելու իր կարողութեան հետ: Ան պիտի յղանար պատմական նիւթով մեծ ծրագիր մը, զոր իրագործելու համար պիտի կարենար դիմել անցեալի վարպետներուն` փոխադարձ մարտահրաւէրներ ուղղելու ոգիով: Այլ խօսքով, Փիքասօ կ՛որդեգրէր յիշողութեան այլընտրանք մը. գեղագիտութեան պատմութիւնը: Մաթիս գեղանկարչութեան գերագոյն արդիապաշտն էր: Անոր կորուստը տակաւին թարմ էր, եւ Փիքասօ կը փորձէր ձեւով մը իր յարգանքի տուրքը մատուցել կամ որդեգրել Մաթիսի բնազդային զուարթ կենսունակութիւնը` հեռու «Լա փէ» գեղանկարին բռնազբօսիկ ճիգէն: Յաջորդ 20 տարիներուն, եւ կ՛արժէ՛ նշել, թէ որքա՛ն երկար տեւած էր անոր համակումը, Փիքասօ երկարատեւ պայքար պիտի մղէր անցեալի վարպետներու դէմ, ինչպէս` Վելասքեզ, Մանէ, Քրանախ, Փուսեն, Էլ Կրեքօ, Տըկա եւ, ի վերջոյ, եւ ամէնէն աւելի դիպուկ կերպով` Ռամպրանթ:

Փիքասոյի երկարատեւ կապը հին վարպետներուն հետ այնքան ալ երկիւղածութեան արդիւնք չէր: Ան տեսակ մը բռնցքամարտ կը մղէր` զանոնք ամուր բռնելով եւ գետին փռելով: Յարգանքի քմահաճ տուրք մը մատուցելով Վելասքեզի` զայն կոչած էր «այդ սրիկան»: Փիքասօ իր ստեղծագործական հետաքրքրութեան սկիզբը կը նկատէր դէպի Մատրիտ կատարած իր ուղեւորութիւնը 1897-ին, երբ 16 տարեկան էր: Այնուհետեւ համակուած էր Վելասքեզի արուեստին բնորոշ սուր մտածողութեամբ եւ տիրական հեշտութեամբ: Նոյնինքն Փիքասոյի պէս` 17-րդ դարու այս վարպետը կրնար իրագործել ամէն ինչ. անոր արուեստին մէջ ներկայ էին գերիրականն ու դասականը, ամէնէն ազատ եւ ամէնէն թաքուն ակնարկութիւնները: Ան կաշկանդուած չէր իր արուեստին բնորոշ սեռով եւ չէր վախնար որեւէ սահմանագիծ կտրելէ, որեւէ աւանդութիւն շրջելէ:

Անցեալի արուեստին վրայ իր ուշադրութիւնը կեդրոնացնելու մասին հարցումներու պատասխանելով` Փիքասօ ըսած է, թէ իրականութեան մէջ ինք նման հակում չունէր, թէ` կարելի չէր ուշադրութեան առարկայ դարձնել որեւէ արուեստ, որ ներկային մէջ չէր կրնար ապրիլ: Իրականութիւնը այն էր, թէ Փիքասոյի ուշ շրջանի պատմասիրութիւնը աւելի կը վերաբերէր իր անձին եւ ժամանակավրէպ դառնալու իր հետզհետէ սաստկացող վախին: Այս վախը մասնաւորաբար հետեւանք էր այն իրողութեան, որ ովկիանոսին միւս կողմը անոր արուեստը թակարդուած էր բազմաթիւ կողմերէ ծաւալող շարժումներու միջեւ: Մէկ կողմէ Մարսել Տիւշան կը խորտակէր սահմանները սովորական եւ գեղագիտական պատուանդանի վրայ դրուած իրերու միջեւ, միւս կողմէ` կը ծաւալէր մտաւորական կշիռ ներկայացնող վերացապաշտ շարժումին նուազապաշտ ուղղութիւնը, որ կը շեշտէր, թէ ճշմարիտ գեղանկար մը պէտք չունէր իր սեփական նիւթերուն ամբողջութենէն աւելին արտացոլելու:

Փիքասօ այս երկու ուղղութիւններուն հակազդած էր հետաքրքրական մօտեցումով. մի՛ խաբէք դուք ձեզ, կարեւորը շրջագիծն է, կ՛ըսէր ան: Պարագայական արուեստը ուղղութիւններու հակասութիւնն է, անձնասպանութեան յայտարարութիւն մը: Ինչ կը վերաբերի գեղանկարչութեան, կարելի չէ զայն անջատել յիշողութենէն, ինքնակենսագրութենէն, սեփական հարցերու խճճուած պատմութենէն: Հետեւաբար անիկա հակազդեցութիւն մըն է, անբաժան` Փիքասոյի սեփական զգացողութենէն, ինչպէս նաեւ` արդիապաշտ ուղղութենէն, զոր մեծ մասամբ ի՛նք յայտնագործած էր, եւ` առանձին: Ուղղութիւն մը, որ քանդած էր ներկայացումի պարզ միջոցները` առանց խզուելու իրական աշխարհէն:

Երբ Երեւակայութիւնը Սպառած
Կը Թուի Ըլլալ

Մաթիսի մտասեւեռումը եղած էր յայտնագործել արուեստ մը, որ արտացոլէր ժամանակի առկախումը: Արուեստ մը, որ կարենար պատկերել վայրկենական զգացողութիւններ, թաքուն կրկնօրինակներ, որոնք կը պահանջէին ակնդիրին գործօն դերակատարութիւնը: Անիկա կը պահանջէր անորոշ ժամանակով երկարաձգել նման զգացողութիւններ, դաշնակի մը ոտնակը սեղմելու պէս:

Մաթիսի ձգտումը բոլորովին տարբեր էր յարատեւութեան գաղափարը խորտակելու Փիքասոյի ճիգէն: Մաթիս ոչ թէ կ՛այցելէր անցեալի վարպետներու պանթէոնը, այլ պաշտամունք կը մատուցէր վարպետներուն: Ան կը հաւատար բնութեան ներհուն անժամանցելի կենսունակութեան, անոր վերընձիւղուող ուժին: Կրօնական հաւատքի մօտիկ միակ համոզումն էր այս, որ կը դաւանէր:

Մաթիսի համար ամուր դրուածք մը պարզապէս կաղապար մըն էր, որուն մէջ կը բաբախէր գոյնի եւ գիծի ճշմարիտ սիրտը: Այս յատկանիշներն էին, որոնք անոր զարդարային արուեստը կ՛օժտէին դարմանումի համազօր ուժով: Մինչ Փիքասոյի արուեստին մղիչ ուժը առնականութիւնը եղած էր անոր երկար կեանքին ընթացքին, անդին` Մաթիս արուեստի աշխարհին մէջ իր ուղեւորութիւնը կատարած էր իրերայաջորդ ցնցիչ հիւանդութիւններով (իր, կամ` իր կնոջ): Տակաւին երիտասարդ Մաթիս հիւանդութենէ մը կ՛ապաքինէր, երբ իբրեւ գրագիր կ՛աշխատէր իրաւաբանի մը քով, ուր առաջին անգամ ըլլալով տեսած էր հռչակաւոր գեղանկարներու գունաւոր վերարտադրութիւններ եւ անմիջապէս տուփ մը ներկ գնած էր` ընդօրինակելու համար զանոնք: Աւելի ուշ ան հանդիպած էր Սան Քանթանի հիւսուածեղէնի մէկ գործարանին մէջ աշխատող արհեստաւորներու եւ նկատած էր, թէ ինչպէ՛ս գոյնի ոճաւորուած եւ հարթ հատուածներ կրնային իրենց ներգործութիւնը ունենալ երեւակայութեան վրայ, իրօք, մարդկային մարմնին ամբողջ գործունէութեան վրայ, կատարելով բուժիչ դեր, վերակազդուրելով մարմինը եւ օգնելով, որ վերագտնէ իր ոսկեայ միջինը:

Մաթիս իր առողջութեան քայքայումէն ետք, 1941-ին, ենթարկուած էր ծանր վիրահատութեան մը: Այս անկիւնադարձային դէպքէն առաջ ան Փիքասոյի նման կ՛ապրէր երեւակայութեան կորուստի տագնապ մը: Աւելի՛ն. Հիթլերի եւ անոր շղթայազերծած զինուորական յարձակումները ոչ մէկ ձեւով կը փարատէին իր տագնապը: Հետեւաբար իրերը հարթ տեսնելու եւ պատկերելու մղումը միայն արդիւնք կու տար: 1930-ական տարիներու Մաթիսի գործերուն մէջ ակներեւ է ինքզինք կրկնելու յոգնատանջ զգացողութիւն մը, որ ի յայտ պիտի գար տասնամեակ մը ետք` Փիքասոյի քով: Առողջական ծանր վիճակը, որմէ հազիւ յաջողած էր դուրս գալ Մաթիս, առկախած էր յղացքային թնճուկներու լուծումը: Երբ Մաթիս վերադարձած էր գործի, այնպիսի ուժեղ թափով սկսած էր ստեղծագործել, որ գծելու եւ նկարելու իր նախկին տագնապները յետադարձ ակնարկով կը նկատէր տաղտկալի յիմարութիւն:

«Իմ սարսափելի վիրահատութիւնս վերաթարմացուցած է զիս եւ վերածած է փիլիսոփայի: Այնքա՛ն պատրաստուած էի կեանքէն հեռանալու, որ կը թուի, թէ այժմ կ՛ապրիմ երկրորդ կեանքս», գրած է Մաթիս:

Նոյնիսկ երբ Մաթիս «Ճազ»-ի մէջ ամփոփուած իր թուղթէ պատկերները ստեղծելու ժամանակ գաղափար չունէր, թէ ո՛ւր կ՛ուղղուէր կամ ի՛նչ կ՛ընէր, ան գիտէր, թէ բան մը կը փնտռէր: Այդ «բանը» նշաններու լեզու մըն էր, որուն միջոցով կարելի էր զգայարաններու յիշողութիւնները  արտայայտել` առանց հետեւելու զանոնք տառացիօրէն նկարագրելու պարտաւորութեան, բացի` հեռաւոր եւ այլաբանական ակնարկութիւններ կատարելէ: Ան հետզհետէ աւելի ներգրաւուած էր թուղթէ կտրուած պատկերներու աշխարհին մէջ, որ կը տարբերէր տեսողական խորհրդանիշներու աշխարհէն, կը զտէր իրերու էութիւնը, անոնց ներկայութեան փորձառութիւնը, եւ զանոնք կը ներկայացնէր իրենց հիմնական վիճակին մէջ:

Մաթիս կը հաւատար, թէ կրնար ժամերով եւ օրերով ուսումնասիրել այն, ինչ որ կը ցանկար, որքան ալ երկար տեւէր, մինչեւ որ մկրատը առնէր, զանոնք կտրէր եւ վերածէր պատկերի: Այսպէս, կտրելու գործընթացը կը դառնար ուրախ շարունակութիւնը խորհրդածութեան եւ ֆիզիքական աշխուժ մղումին: Ֆիզիքական շարժումը, որուն այժմ անկարող էր, կը շարունակուէր անոր կտրած պատկերներուն մէջ. լող, կռիւ` կը ստեղծէին տեսողական այնպիսի փորձառութիւններ, որոնք կատարելապէս անկաշկանդ էին եւ թեթեւ, եւ որոնց մէջ լոյսը, տարածութիւնը, ձեւը, ծաւալն ու խտութիւնը պէտք էր պատշաճեցնել: Այլ խօսքով, անոնք երբեք չէին հասներ իրենց վերջնական վիճակին: Իրերու միայն ձեւը չէր, զոր Մաթիս կը վերարտադրէր անոնց ներհուն շարժումին հարազատութեամբ, այլ նաեւ` նոյնինքն շուքերէ զերծ երեւոյթը:

Երբ Մաթիս ի վերջոյ ընտելացած էր մկրատին եւ զայն կը գործածէր դանդաղ կամ արագ շարժումներով, համապատասխան` իր ընտրած հում նիւթին, անոր ստեղծագործական թափը իրապէ՛ս թռիչք առած էր: «Թուղթէ պատկերներ կտրելը գիծերու տարբերակն է թռիչքի զգացողութեան», ըսած է ան:

Մաթիս յիշողութիւններ կը վերակենդանացնէր, սակայն` Փիքասոյի բան մը պատկերելու երկսայրի ընտրանքներուն եւ անոնց մէջ իր տեղը որոշելու պատմութենէն բոլորովին տարբեր յիշողութիւններ: Երբեմն ան կը վերակենդանացնէր հեռաւոր յիշողութիւններ: Մաթիս յստակօրէն կը շեշտէր, թէ «Ճազ»-ի մէջ ամփոփուած պատկերները կեանքի կը կոչէին իր մանկութեան ապրած փորձառութիւնները, կրկէսներն ու ճամբորդութիւնները: Վերյիշումի գործընթացէն ծնունդ առած պատկերները միաժամանակ ցայտուն էին եւ երկդիմի. գայլը զուարճալի էր, ինչպէս` հեքիաթներու մէջ, որոնց պատմութիւնները սարսափազդու էին:

Մաթիսի յիշողութիւնները նաեւ առասպելական էին եւ հեռաւոր: Ան Թահիթի ճամբորդած էր 1930-ին, 60 տարեկանին, եւ վերադառնալէ ետք զարմացած էր, որ հարաւային Խաղաղականի իր փորձառութիւնները տեսողական որեւէ ներշնչում չէին պարգեւած իրեն: Սակայն յիշողութեան մաղէն անցնելէ ետք անոնք սկսած էին վերադառնալ` ովկիանոսի տեսադաշտին յատուկ ընդծովեաներու, ծովամայրերու  եւ ծովաբոյսերու պատկերներով:

Փիքասօ կաւէ ամանի մը մէջ դրոշմած էր Մաթիսի դիմանկարը (1948):

Փիքասօ կաւէ ամանի մը մէջ դրոշմած էր Մաթիսի դիմանկարը (1948):

Ոչ միայն եռոտանիի վրայ աշխատելու, այլ նաեւ շրջանակի մը մէջ գծելու պարտաւորութենէն ձերբազատումը կը ցանկար Մաթիս` կեանքի կոչելով բնութեան պատկերներ մարմնաւորող ձեւեր, առանց զգալի ճիգի ընդօրինակելով զանոնք կամ հեռանալով անոնց տեսանելի եւ շօշափելի ներկայութենէն: Հետեւաբար յատուկ տարածքի մը մէջ ստեղծագործելու կաշկանդումները կը վերանային հաճելի կերպով, կերպարի մը եւ գետնին միջեւ սահմանները կ՛աղօտէին, մանաւանդ երբ Մաթիս իր կտրած պատկերներէն աւելցած թուղթի կտորները կ՛օգտագործէր նոյն յղացքին մէջ: Ան տուեալ ձեւերուն եւ անոնց ծնունդ տուող խթաններուն միջեւ կապը կը նկարագրէր իբրեւ «համաձայնութիւն» մը, զոր հետագային պիտի բնորոշէր իբրեւ «սէր» եւ պիտի ըսէր` «առանց սիրոյ կարելի չէ ունենալ դիտարկումի վաւերական չափանիշներ, հետեւաբար նաեւ կարելի չէ ունենալ արուեստ»:

Մանկական Անմեղութեան
Վերադառնալու Ձգտում

Կարելի է անվարան ըսել, թէ նոյն նախադասութեան մէջ սիրոյ եւ արուեստի մասին խօսիլը ոչ մէկ իմաստ ունէր Փիքասոյի համար, բացի եթէ գործածուէր իբրեւ մեղմաբանութիւն` ցանկութեան, ինչ որ արդէն այլ հարց է: Հետեւաբար, երբ 1965-ին Փիքասօ ենթարկուեցաւ շագանակագեղձի եւ աղիքի վիրահատութեան, անդրադարձը նախատեսելի էր անոր արուեստին վրայ: Ան մինչեւ իր մահը (1973-ի գարնան) կը պայքարէր, կ՛ապրէր ֆիզիքական անկարողութեան եւ զգացական ժխտումի վիճակ մը, որ սակայն զինք չէր մղեր որեւէ լուրջ եւ վերանորոգ ստեղծագործական եռանդի, զոր կարելի ըլլար բաղդատել Մաթիսի մկրատով կտրուած պատկերներուն հետ: Փոխարէնը` Փիքասօ վերստին շրջանառութեան մէջ կը դնէր 1930-ական տարիներու իր ամէնէն յարձակողապաշտ ծամածռութիւնները, եւ` վրիժառութեամբ, թէեւ անոր անտաշ զայրոյթին ետին ներկի խաւերը նոյնքան ցանկայարոյց էին, ինչպէս` անցեալին:

Փորագրուած պնակներու արուեստին մէջ էր, որ Փիքասօ ի վերջոյ պիտի դիմէր անհաւանական ընկերակիցի մը` Ռամպրանթի, եւ տեւաբար պիտի խօսէր անոր մասին: Այնուհետեւ, Փիքասօ նոյնիսկ իր սեփական գործերը պարունակող արուեստի գիրքերը կը ստորագրէր «Ռամպրանթ» եւ անոր «Տը նայթ ուոչ» (հսկումը) գեղանկարին պատկերը օրեր շարունակ կը լուսարձակէր Մուճենի իր արուեստանոցին պատին վրայ:

Վերջաւորութեան Փիքասօ չէր կրնար ինքզինք ձերբազատել իր բազմաշերտ անցեալէն. սեռային, գեղագիտական եւ բնաբաններու շերտեր տեւաբար կը բախէին իրարու, փուլ կու գային, ապա կը լուծուէին եւ կ՛ոչնչանային իրենք իրենց մէջ: Ինչ որ անկարելի էր պատկերացնել, այն էր, թէ Փիքասօ իր մահէն առաջ պիտի բաժնէր անմեղ նայուածքը վերագտնելու Մաթիսի փափաքը, «աշխարհը դարձեալ դիտելու մանուկի մը աչքերով», ինչպէս ըսած էր ան:

Սակայն, կար բացառութիւն մը: Փիքասօ գծած էր գեղանկար մը, որ պիտի դառնար 1973-ի մայիսին Աւինիոնի մէջ իր վերջին գործերու ցուցահանդէսին որմազդը: Փիքասօ չապրեցաւ` տեսնելու զայն: Սակայն որմազդը կը պատկերէր աչքերը լայն բացած մանուկ մը, որ ուշադիր գրկած էր իր վրձիններն ու երանգապնակը: Գեղանկարը Փիքասոյի տարբերակն էր երիտասարդ Ռամպրանթի մէկ պաստառին, որ կը պատկերէր պուպրիկի նման կերպար մը` ստեղծագործական վերացումի պահուն, մինչ անոր գաղափարին կայծէն արձակուած լոյսը կը բոցավառէր թաքուն պաստառին ետին: Այս պատկերը նաեւ Փիքասոյի վերջին ինքնանկարն էր, պահու մը յիշողութիւնը, երբ ամէն ինչ ներդրուած էր եւ ոչ` արտադրուած, եւ անոր վրձնահարուածները խանդավառ կ՛որոնէին բազում հաւանականութիւններ:

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )