Ուժեղ Բանաստեղծութիւն, Վատուժ Բանաստեղծութիւն (Զահրատի Ծննդեան 90-Ամեակին Առիթով)

ԼԵՒՈՆ ՇԱՌՈՅԵԱՆ

0812_Zahrad-(1)Կը թղթատէի Զահրատի ամբողջական գործերը պարփակող այն երկու փառաւոր հատորները, զորս ԱՐԱՍ հրատարակչատունը լոյսին բերած էր Պոլսոյ մէջ, ճիշդ 8 տարի առաջ, 2006 յունիսին:

Այդ օրերուն ծերունազարդ բանաստեղծը ողջ էր տակաւին: Ու կրնամ պատկերացնել իր հրճուանքն ու երանութիւնը, երբ ձեռք առաւ աւելի քան կէս դարու իր քերթողական վաստակը մէկտեղող շքեղ զոյգ հատորները ու սկսաւ մի առ մի դարձնել անոնց էջերը…

Յաջորդ տարի Զահրատ չկար արդէն:

Ինք մեկնեցաւ, գիրքերը մնացին…

Ու այդ գիրքերն են, որ ինծի յիշեցուցին, թէ բանաստեղծին ծննդեան 90-ամեակն էր այս տարի, 2014-ին: Արդարեւ, Զահրատ 1924-ի ծնունդ էր:

Այս անդրադարձումը մղեց զիս, որ հարց տամ ես ինծի, թէ «բանաստեղծութիւն»-ը ի՞նչ տեղ ունի մարդոց կեանքին մէջ:

Իմ համոզումս այն է, որ աշխարհի բոլոր ժողովուրդներուն մէջ ալ, առաւել կամ նուազ չափով, «բանաստեղծութիւն»-ը փնտռուած գրական սեռ մը չէ: Բանաստեղծութիւնը փոքրամասնութեան մը «ապրանք»-ն է` քիչերու կողմէ գնահատուած կամ կարդացուած արուեստ մը:

Եթէ ընկերային տարբեր խաւերու պատկանող կամ ուսումնական տարբեր մակարդակներ ներկայացնող հարիւր հայու կարծիքը առնել ուզենք «բանաստեղծութիւն» կոչուած ստեղծագործութեան մասին, ապա անոնց 95 առ հարիւրը ուս պիտի թօթուէ` յայտնելով, թէ բանաստեղծութիւն չի կարդար կամ չի սիրեր…

Ինչո՞ւ:

Ոմանք նախապաշարում մը ունին բանաստեղծութեան նկատմամբ: Կաղապարատիպ այն համոզումը գոյացուցեր են, թէ բանաստեղծութիւնը իրենցմէ «վեր» բան մըն է, իրենք չեն կրնար հասկնալ կամ ըմբռնել զայն:

Ուրիշներ փորձած են կարդալ, սակայն «համ չեն առած»… Բանաստեղծութեան մէջ երբեմն գործածուող ծանր ոճը, անհասկնալի բառամթերքը խրտչեցուցեր է զիրենք: Առաւել եւս, «անհասկնալի» բառերուն իմաստը պարզելու համար տաղտկալի գտած են բառարան բանալ-գոցելու պարտաւորութիւնը…

Տակաւին ուրիշներ, թշնամական դիրք գրաւելով բանաստեղծութեան դէմ, զայն «պարապ մարդոց զբաղում» կ՛որակեն: Ծաղրանքի կ՛ենթարկեն ո՛չ միայն բանաստեղծութիւնը, այլեւ` բանաստեղծները…

Հոգ չէ: Այս բոլորին կողքին կայ անշուշտ փոքրամասնութիւն մը, որ կը սիրէ բանաստեղծութիւնը, ատեն-ատեն կ՛ախորժի քանի մը էջ կարդալէ, լսելէ: Եւ անո՛նք է, որ կ՛ապրեցնեն բանաստեղծութիւնը…

Անշո՛ւշտ որ բանաստեղծութիւնն ալ, իբրեւ արժէք, ունի երկու տեսակներ` ուժեղ բանաստեղծութիւն եւ վատուժ (տկար) բանաստեղծութիւն:

Եթէ բանաստեղծութիւն մը յաջողեցաւ գրգիռ յառաջացնել ընթերցողին սրտին մէջ, բա՛ն մը թրթռացնել անոր ներաշխարհին մէջ, եթէ մտածումի եւ զգայնութեան ներարկում մը յաջողցուց դէպի ընթերցողին երակները, եթէ կրցաւ տպաւորիչ պատկեր մը քանդակել անոր ուղեղին վրայ, կամ եթէ ՊԱՏԳԱՄ մը կրցաւ փոխանցել, ուրեմն յաջող է, ուժեղ է: Յակոբ Օշական պիտի սիրէր ըսել` «իրա՛ւ բանաստեղծութիւն է»:

Ասոր հակառակն ալ վատուժ, ձախող բանաստեղծութիւնն է: Ո՛չ սրտիդ լարերը կը թրթռան, ո՛չ պատկերներ կը տեսնես, ո՛չ ալ պատգամ կը հասնի քեզի… Բառերու կոյտ…

Առիթով մը պոլսահայ մեր աննման վարպետը` Ռ. Հատտէճեան, «Մարմարա»-ի իր մնայուն սիւնակին մէջ չորս տարբեր դասակարգերու բաժնած էր բանաստեղծութիւնը.

1) Անհասկնալի բառերով անհասկնալի տողեր.- Բանաստեղծը իր տողերը այնքան խճողած կ՛ըլլայ անհասկնալի կամ անծանօթ բառերով, որ տուեալ բանաստեղծութեան ընդհանուր իմաստը կը դառնայ անմատչելի, թաքուն: Այստեղ ընթերցողին համար անհրաժեշտ է բառարանի մը օժանդակութիւնը:

2) Անհասկնալի բառերով հասկնալի տողեր.- Այստեղ թէեւ բանաստեղծը առատօրէն գործածած կ՛ըլլայ մեզի անծանօթ բառեր, սակայն միջին ընթերցողը կը յաջողի՛ ընկալել կամ կռահել գրուածքին իմաստն ու մթնոլորտը` առանց բառարանի դիմելու (օրինակ` Մեծարենց):

3) Հասկնալի բառերով հասկնալի տողեր.- Բանաստեղծութեան ամէնէն նախընտրելի տեսակն է այս, որ դիւրասահ ու հանգիստ ընթերցումի վայելքը կու տայ գրասէրին:

4) Հասկնալի բառերով անհասկնալի տողեր.- Ասիկա «նորարար» կամ «արդի» յորջորջուած բանաստեղծութիւնն է, որուն մէջ բառերը (ծանօթ եւ հասկնալի) այնպէս մը քով քովի եկած են, որ դարձած են անհասկնալի… «Հոս այլեւս պէտք չունինք բառերու բառարանի մը, այլ պէտք ունինք հարցումներո՛ւ բառարանի մը», կը նշէ Հատտէճեան:

Այս կարճ բացատրողականէն ետք չ՛արժե՞ր նմուշ մը հրամցնել ձեզի  յաջողակ եւ ուժեղ բանաստեղծութենէ մը:

Պիտի ընտրեմ Զահրատը` ոգեկոչած ըլլալու համար անոր յիշատակը, ծննդեան 90-ամեակին առթիւ:

Քերթուածը կը կոչուի «Ծորակներ», քաղուած է բանաստեղծին «Բարի երկինք» հատորէն (1971): «Ծորակ»-ը բնաւ ալ բանաստեղծական բառ մը չի թուիր, սակայն դիւրութեամբ պիտի հաստատէք, թէ  այս այլաբանական կտորին մէջ պոլսահայ բանաստեղծը ի՜նչ հրաշալիքներ հոսեցուցած է ծորակներէն…

Հալէպ                                                                                        

 

ԾՈՐԱԿՆԵՐ

Ես խանութպան – նստեր ծորակ կը ծախեմ –
Մարդիկ կու գան մէկ մէկ ծորակ կը զատեն –

Ոմանք դեղին – որ երբ բանան արեւ հոսի ծորակէն –
Ոմանք ճերմակ – որ վազէ յոյս ձիւնափայլ –
Ոմանք ծորակ կ՛ուզեն լոյսի – ոմանք սիրոյ – շատեր ալ
Համբերութեան կարեկցութեան ազատութեան ծորակներ –

Ես իբրեւ թէ կը փնտռեմ – հատ մը կու տամ ըստ բախտի
Ահա կ՛ըսեմ – լաւագոյնն է – քեզի համար զատեցի

Երբ տուն երթան զետեղեն
Ու ծորակները բանան
Ու դիպուածաւ եթէ ջուր գայ եւ հոսի
Կ՛ուրախանան անսահման
Ահա կ՛ըսեն – արեւի ջուրն է ոսկի
Ահա յոյսի – ահա լոյսի կամ սիրոյ
Համբերութեան կարեկցութեան ազատութեան ջուրն է այս
Ու այդ ջուրով երես ու սիրտ կը լուան

Կը խոնարհին ծորակն ի վար – լիայագուրդ կը խմեն
Ես խանութպան – դեռ շատ ծորակ կը ծախեմ

ԶԱՀՐԱՏ

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )