Հաղորդակցութիւնները, Զօրութենականի* Որակը Եւ Մենք

Յ. ՊԱԼԵԱՆ

Պէյրութ խռովութիւնները անպակաս եղած են եւ այդպէս ալ կը շարունակուին: Երբ տակաւին հեռատեսիլը սովորական չէր եւ համակարգիչ-համացանցը նորածինէն մինչեւ հոգեվարքի մէջ գտնուողը չէր գերավարած, բժիշկ մը կար, որ ձայնասփիւռի հզօր քանի մը գործիքներ ունէր, եւ միաժամանակ լարուած կը լսէր Լիբանանէն, Իտալիայէն, Ֆրանսայէն, Անգլիայէն, Հայաստանէն եւ դեռ ուրիշ երկիրներէ հաղորդուած լուրերը: Խօսելու եւ կարծիք փոխանակելու ժամանակ չունէր, չէր ուզեր խանգարուիլ: Յաճախ կը մտածէի, որ այդքան բան երբ կը լսէր, ոստոստելով, ի՞նչ կ’արձանագրէր, ի՞նչ ընելու համար: Այլ խօսքով, այդ լսածները ի՞նչ բանի կը ծառայէին, ինչպիսի՞ որակի ծնունդ կրնային տալ:

Ինք գոհ էր, որ կը լսէր: Մէկ տեղեկութիւնը միւսը կը հրմշտկէր` առանց իր տեղը գտնելու: Իր կարծիքը վերջին լսածին դրոշմը կ’ունենար: Առաջինը եւ վերջինը տեւաբար կը փոխուէին կաթսային մէջ եռացող ջուրի պղպջակներուն պէս:

Ժամանակակիցներս նոյն փորձութեան ենթակայ ենք: Անհամար ձայնասփիւռի եւ հեռատեսիլի կայաններ կան, նոյն երկրին մէջ եւ տարբեր երկիրներէ ստացուող, որոնք օրական քսանչորս ժամ եւ տարուան բոլոր օրերուն տեղեկութիւններ կը հոսեցնեն: Բառ ալ կայ. հեռատեսիլին առջեւ նստած անդադար «զաբբինկ» կ’ընենք, կոճակ կը սեղմենք, ալիք կը փոխենք: Համացանցը տեղեկութիւններ կը տեղացնէ, թերթերու բովանդակութեան հեռագրական ամփոփումը հոն է, մանաւանդ` անոնց «զգայացունց» տեսակին, հեռուի եւ մօտի ծանօթ-անծանօթ, ստեղի մը տրուած հարուածով հոն են: Փրակայի հայ հացթուխը կամ Ֆրանսայի հայկական թաղային միութեան անդամը, երգիչ-երգչուհիներ, ստեղի ետին են: Տեղափոխուելու կարիք չկայ: Խօսք: Պատկեր: Աղմուկ: Կարեւոր եւ անկարեւոր, մանաւանդ` «անկարեւորութիւններ»: Անմիջապէս փոխարինուող եւ մոռցուող:

Աշակերտ եւ ուսանող համացանցի շտեմարանին մէջ կը գտնեն այն, ինչ որ կը փնտռեն, օրերով եւ ժամերով գիրք կարդալու հարկադրանքին տակ չեն: Բառարանները եւ համայնագիտարանները հոն են: Անոնք ցարդ գրադարանին մէջ բազմած էին եւ շատ տեղ կը գրաւէին: Հիմա իրենց գեղեցիկ կազմերով հիւրասենեակի տպաւորիչ զարդ են միայն: Ժամանակին կը տեղափոխուէինք թատրոնի կամ օդանաւի տոմս գնելու համար, հիմա, նստած համակարգիչի պատուհանին առջեւ, կը տեղեկանանք եւ տոմսերը կ’ապահովենք: Այդպէս կ’ընենք նաեւ բժիշկի հետ ժամադրուելու համար: Նոյնիսկ կարելի է համալսարանական աւարտաճառ գրել համացանցէն քաղելով հոն տեղադրուած պատրաստի լայն տեղեկութիւններ, էջեր: Ֆրանսան մասնաւոր ծրագիր մշակեց համացանցային բանագողութիւնը կանխելու համար: Ի՞նչ կ’ընեն աշակերտները… իրենց յանձնարարուած գիրքերուն համար:

Մահաթմա Կանտիի գիրքերուն անունները եւ մտածումները չենք գիտեր, բայց կը բաւէ հարցում ուղղել համակարգիչին, ան կայծակի արագութեամբ տեղեկութիւններ կու տայ, հոգ չէ թէ` մակերեսային, հեռագրական, ամփոփ, խիտ: Կանտիէն «մէջբերումներ» ունենալու համար գրատունէ գրադարան վազելու կարիք չկայ: Համացանցը տեղացուց զանոնք: Այսպէս, ան կ’ըսէ. «Ապրէ՛ այնպէս, որ վաղը պիտի մեռնէիր: Սորվէ այնպէս, որ միշտ պիտի ապրէիր», «Երջանկութիւնը այն ատեն է, երբ ձեր գործերը հաշտ են ձեր խօսքերուն», «Կրօնները տարբեր նոյն կէտին գացող ճանապարհներու պէս են: Ի՜նչ փոյթ, որ մենք կ’ընտրենք տարբեր ուղիներ, եթէ պիտի հասնինք նոյն նպատակին»… Փնտռեցէք Սիմոն Զաւարեան, անմիջապէս կը գտնէք իր մտածումներէն նմուշներ: Գիրքերը թերեւս պէտք են հմտացողներու, բայց արագացած դարու վազող մարդուն համար բաւարար է գիտնալ, թէ ի՛նչ ըսած է Սիմոն Զաւարեան. «Մեր ուղղութիւնը պարզ էր` ծառայել մեր ժողովրդին, թեթեւացնել նրա կրած ծանր բեռը, բանալ նրա աչքերը, կռուիլ նրա կեղեքողների, խաբողների դէմ», «Սակայն կեանքի հրապոյրները շատ էին, իսկ ազատութեան ճանապարհը` փշոտ…» («Յառաջ», Թիֆլիս, 1906): Այս «Յառաջ»-ը մեզի ծանօթ Շաւարշ Միսաքեանին թերթը չէ, անոր փակումէն ետք շարունակուող «Նոր Յառաջ»-ն ալ չէ:

Փորձը կարելի է շարունակել եւ զրուցել համակարգիչի պզտիկ պատուհանին առջեւ, սրճարանի մը մէջ, ընկերոջ մը հետ, քանի մը վայրկեան ոտքի կեցած բաժակ մը սուրճ խմելու ժամանցի պէս: Արդէն սրճարան-ճաշարաններ կ’ըսեն, թէ յաճախորդներուն համար տրամադրելի համացանցային դիւրութիւն կայ: Այսինքն մշակոյթը կը վերածուի պատրաստ կերակուրի, աշխարհի չորս կողմը վաճառուող քորնըտ պիֆի թիթեղեայ տուփի պէս: Ծանուցումներ եւ ծանուցումի չափով լուրեր կը խուժեն համացանցով եւ մարդոց ստուար մեծամասնութիւնը կարիք չի զգար մանրամասնութիւններ իմանալու կամ երկարաշունչ վերլուծումներ լսելու: Բախտաւոր պարագային մարդիկ կը հետեւին հեռատեսիլային վիճարկումներու` արագօրէն կարծիքներու փոխանակութիւն կամ վիճարկում լսելու համար:

Հետաքրքրական պիտի ըլլար հարցախոյզ մը կատարել` գիտնալու համար, որ համացանցով ընթերցումի տրամադրուած հայկական թերթերու («Մարմարա», «Ազդակ», «Հորիզոն», «ՌԱԿ մամուլ», «Ասպարէզ»), ի՞նչ ձեւով կը կարդացուին, ընթերցողներու ո՞ր տոկոսը անմիջական լուրերէն եւ խորագիրներէն զատ յօդուած մը կը կարդայ ամբողջութեամբ: Ո՞ր  որակի ընթերցանութեան կը վարժեցնենք ընթերցողը:

Ֆրանսական յայտնի տպագիր թերթերէն «Լիպերասիոն»-ը պիտի փակուի, եւ հաւանօրէն միայն համացանցով պիտի ներկայանայ` օգտագործուելով առաւելաբար ծանուցումներու համար: «Ընթերցողներու թիւի նուազման» իբրեւ հետեւանք` Ֆրանսայի տիրական շաբաթաթերթերէն «Լը Փուան»-ը կրնայ դադրիլ: Հայկական թերթերը, որոնք տրամադրելի են նաեւ համացանցով, կը յիշեցնեն, որ այսքան թիւով ընթերցողներ համակարգիչով «կը բանան» թերթը, բայց ոչ մէկ տեղեկութիւն կրնան հաղորդել, թէ այդ «բացող»-ները ի՞նչ կը փնտռեն եւ ի՞նչ կը կարդան: Երբեմն կը մտածեմ, որ «համացանցով ընթերցում»-ը չի՞ մեռցներ իսկական ընթերցումը: Հայկական թերթերը, «համացանցով ընթերցողներ»-ու թիւը երբ կու տան, ինչո՞ւ իւրաքանչիւր թիւի հետ չեն յիշատակեր նոյն օրուան տպաքանակը եւ նախորդ օրուան սպառման մանրամասնութիւնները: Երբեմն կը մտածեմ, որ մենք մեզ չե՞նք օրօրեր մակերեսայինի փրփուրով:

Փոխանակ նմանելու տենդով «արդիականութեան» հետեւելու` ինչո՞ւ չենք փորձեր ընթերցանութեան ճաշակի եւ որակի հարցով զբաղիլ, որպէսզի թերթը իրապէս ծառայէ  (մեր մասնաւոր պարագային) իր ստեղծման մղիչ ազդակներու նպատակներուն եւ արժէքներուն: Ի՞նչ պէտք է ընել եւ ինչո՞ւ, որպէսզի աճի համրանքը անոնց, որոնք վերտառութիւններու (մանշեթ) ընթերցումէն անդին կ’անցնին: Համացանցով թերթ ստանալու եւ կարդալու «փորձ»-ը իսկական քննութեան չէ ենթարկուած: Թէ այսքան մեծ թիւով անձեր «բացած» են թերթի կայքը, ոչ մէկ ապացոյց է թերթին կարդացուած ըլլալուն: Ի հարկէ, միշտ պիտի ըլլան բովանդակութեամբ հետաքրքրուած-շահախնդրուածներ, բայց, ինչպէս ըսի, գիտական հարցախոյզ մը անհրաժեշտ է առարկայական կարծիք կազմելու համար:

Ամերիկայի մէջ համալսարանի դասախօս մը դասախօսած է համացանցով: Կ’ըսուի, որ 160,000 անձեր հետեւած են: Որո՞նք եղած են այդ հետեւողները եւ ի՞նչ ստացած են, անոնց ո՞ր տոկոսը դասախօսութեան աւարտին աւելցուցած է իր գիտելիքները: Ո՞ր տոկոսը ամբողջութեամբ լսած է: Հեռատեսիլը եւս դիտող-լսողներու համար ուսումնասիրութիւն կատարել կու տայ` «օտիմաթ» (audimat): Բայց այդ «օտիմաթ»-ը ե՞րբ կը բարձրանայ, ո՞ր բովանդակութեամբ հաղորդումներով: Ո՞ր «հիւրին» «օտիմաթ»-ը բարձր է միւսէն, հիւր իմաստասէրի՞ն, թէ՞ նուազագոյնով ծածկուած գալարուող երգչուհիին:

Համացանցը ո՛չ օգտակար է, ո՛չ վնասակար: Անիկա օգտակար կամ վնասակար կը դառնայ ըստ գործածութեան: Այդ գործածութիւնը երբ կանգ կ’առնէ շատախօսութեան, ցուցադրականի եւ մակերեսայինի մակարդակին, կը դառնայ վնասակար, կը դառնայ հակամշակոյթ, հակադաստիարակչական, այսինքն` խորքէ զրկուող ամբոխ: Ի՞նչ շահ կայ համացանցի վրայ զետեղելով այն լուրը եւ պատկերը, որ Մարիամը թոռնիկ մը ունեցեր է, կամ Մարտիրոսին մեծ մայրը մահացեր է:

Զանազան բնոյթի «առաջնորդներ»-ը նորոյթ համարուածին կուրօրէն հետեւելու փոխարէն` հանրային օգտակար գործ կը կատարեն, եթէ նուազ տրուին անմիջական դիւրինին:

Այս հարցերը կը կարօտին լուրջ վիճարկումի «առաջնորդներ»-ու մակարդակին եւ լուսաբանութեան կարգով` հանրութեան հետ, որպէսզի տգիտութիւնը եւ անտեղեակութիւնը համատարած ախտ չդառնան:

Պահպանողականութիւն եւ յառաջդիմականութիւն, հին եւ նոր, իրարու հակադրելու խնդիր չէ, որ կը դրուի, այլ` իրատեսութեան եւ ապագայատեսութեան: Այս վիճարկումը օգտակար կ’ըլլայ, եթէ հարցերուն մօտենանք անմիջականի պղպջակային բաւարարութիւնները յաղթահարելով, յարգելով մեր նմանները եւ մեր աչքերը դարձնելով դէպի գալիքը: Ո՞ր գալիքը… Անոր համար ալ քարոզչականէ անդին գացող արժէքներու պէտք է հաւատալ, պէտք է որ հաւատան «առաջնորդները»:

Թերթ հրատարակել ծախսալից է: Ցրուել` նոյնքա՛ն ծախսալից: Ուրեմն, տունը նստած, սիւնակ մրոտելով եւ ասդիէն-անդիէն որսացուած էջեր թուքով կպցնելով, համացանցով թերթ կարելի է «սփռել»…

Երբեմն հարց պէտք է տալ, թէ ո՞ւր կ’երթանք, ո՞ւր կը տանին, ի՞նչ ընելու համար…

Համացանցի վրայ գտնուած մտածում մը Մահաթմա Կանտիէն, եթէ մեզ իսկական խորհրդածութեան մղէ, նոյն համացանցը կ’օգտագործենք իմաստութեամբ: Ան կ’ըսէ. «Ճիգին մէջ է, որ կը գտնենք բաւարարութիւնը եւ ոչ` յաջողութեան: Լիակատար ճիգ մը լիակատար յաղթանակ մըն է»:

Այսպէս, համացանցէն որսացուած հեռագրական տեղեկութիւնը հետաքրքրաշարժի սահմանին վրայ կը խամրի, համացանցէն որսացուած գիրքի մը ամփոփումը ընթերցում չէ, ուրիշները եւ ինքզինք խաբելու խայտառակ վերաբերում է կրթութեան եւ մշակոյթի հանդէպ, այսինքն` վաղուան տգիտութեան եւ անգրագիտութեան սկիզբը:

 

* Virtuel

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )