«Ազդակ»` Ութսունօթը Տարիներու Ծառայութեան Ընդմէջէն. Բուռն Կռիւներ Պէյրութի Կեդրոնը Եւ Լեռներուն Վրայ

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Համայնավար միլիսներ Այուն Սիմանի բարձունքներուն

Համայնավար միլիսներ Այուն Սիմանի բարձունքներուն

Լիբանան 1976 ապրիլ ամիսը փակեց եւ մայիսը դիմաւորեց մտահոգիչ, ծանր սարսափի եւ ահ ու դողի օրերով: Ապրիլ ամսուան վերջին օրերը այնքան ծանր եղան, որ կռուողներն իսկ սարսափեցան:

Պէյրութի առեւտրական շուկաներուն մէջ տարուող կռիւները հինգշաբթի, ապրիլ 29-էն ուրբաթ ապրիլ 30 լուսցող գիշերուան ընթացքին սաստկացան:

Մուրապիթուն եւ յառաջդիմական միլիսներ եւ պաղեստինցի ֆետայիներ, որոնք օր մը առաջ բազմաթիւ յարձակումներ փորձած ու ձախողած էին, ծրագրած էին նաւահանգիստը գրաւել, սկսելով Ֆաթթալ շէնքէն: Գիշերուան ընթացքին, բազմաթիւ յարձակումներու փորձառութիւնը ունենալով, անոնք կռիւները տարածեցին եւ Օթոմաթիք-Ռեժանթ պանդոկ ու Ամփիր-Ազարիէ ճակատներն ալ բռնկեցուցին` հասնելու համար իրենց նպատակին:

Ծանր բախումները սաստկացան կէս գիշերին. հրետանին գործի անցաւ, թնդանօթները սկսան աշխատիլ, հրթիռարձակումը սաստկացաւ եւ պայթումները ցնցեցին շուկաներէն երեք-վեց քիլոմեթր հեռու շրջաններու բնակիչները եւ ծովեզերեայ թաղամասերը:

Ապրիլ 30-ի առտուան դէմ հրթիռները դադրեցան, բայց կռիւները շարունակուեցան թաղէ թաղ, շուկայէ շուկայ, նոյնիսկ` շէնքէ շէնք:

Ֆաթթալ շէնքը ռմբակոծուեցաւ եւ մուրապիթուններ բազմաթիւ նոր դիրքեր գրաւեցին, բայց հեռացան Ալենպիէն եւ տախտակներու շուկայէն:

Փաղանգաւորները կը մնային Ֆաթթալ շէնքին մէջ, Ալենպի պողոտային արեւելեան կողմը գտնուող հին ու նոր շէնքերու առջեւ, որոնցմէ մէկուն մէջ հրդեհ մը ծագած էր:

***

Յարաբերական հանդարտութենէն օգտուելով, չորեքշաբթի, 5 մայիսին «Ազդակ»-ի թղթակիցներ այցելեցին կռիւներու թատերաբեմ դարձած պանդոկներու շրջանը եւ առեւտրական շուկաները: 6 մայիս 1976-ի թիւով եւ «Անհաւատալի տեսարան Ալենպի փողոցին վրայ» խորագիրով լրատուութեամբ «Ազդակ» կը գրէր.

«Չորեքշաբթի, 5 մայիս 1976, կէսօրին կը գտնուէինք Համրա, Կեդրոնական Դրամատան մօտ, ուր հաւաքուած են մօտ 20 թղթակիցներ եւ նոյնքան նկարիչներ, լիբանանցի եւ օտար:

Սպասման վայրկեանները երկար կը թուին բոլորիս: Մուրապիթունները մեզ բոլորս պիտի առաջնորդեն դէպի առեւտրական շուկաները, ուր կռիւները դադրած են 24 ժամէ ի վեր:

Ժամը 12:30-ին, առաջնորդողները հասած են եւ թղթակիցներու կարաւանը ճամբայ կ՛ելլէ դէպի պանդոկներու շրջանը:

Տասը վայրկեան ետք կը հասնինք Նորմանտի եւ կ՛ուղղուինք դէպի Թրիփոլի պողոտան: Ամայութիւն: Աւերակներ ամէն կողմ: Արագ ընթացքով կ՛անցնինք եւ Խան Անթուն Պէյի մուտքին կանգ կ՛առնենք:

Մեզ առաջնորդողները կը յայտնեն, թէ կարելի չէ ինքնաշարժներով շարունակել, որովհետեւ ճամբաները փակ են:

Առաջին հերթին, աչքի կը զարնէ Հաժ Տաուտի հին սրճարանը, որ նարտի վարպետներուն նախկին ժամադրավայրը եղած է: Հին շէնքը կէսով փլած է: Դէպի տախտակներու շուկան երբ կ՛իջնենք, կարելի չէ նկարագրութիւնը մատիտով տալ, որքան ալ հայերէն լեզուն հարուստ ըլլայ: Մէկ խօսքով ամէն կողմ աւերակ ու քարուքանդ:

«Իսկական Սթալինկրատ մըն է», կ՛ըսէ իտալացի նկարիչ մը:

Պետական օթոպիւսներ, որոնք պատնէշ ծառայած են փաղանգաւոր միլիսներուն, նետուած են ամէն կողմ:

Տախտակներու շուկայէն վեր կ՛ելլենք դէպի Աժամի ճաշարանը, ուր նոյն տեսարանները կը պարզուին մեր աչքերուն առջեւ:

Կտաւներու շուկան կը մտնենք եւ հոս է որ մեզ առաջնորդողները կը յայտնեն թէ փաղանգաւորները Ալենպի պողոտային վրայ կը գտնուին եւ իրենք չեն կրնար աւելի առաջ երթալ: Թղթակիցները կը տատամսին, բայց մեզ առաջնորդողները կը մնան անշարժ եւ կը կրկնեն, թէ կարելի է միայն Պաղեստինեան Ազատագրութեան բանակայիններուն դիմել, որպէսզի աւելի առաջ երթանք:

Ժորժ Սեմերճեան

Ժորժ Սեմերճեան

Նկարիչներէն մէկը, հանրածանօթ Ժորժ Սեմերճեան կ՛ուղղուի դէպի Ալենպի տանող ճամբայէն, կը հասնի Ֆարաժալլա հաստատութեան առջեւ եւ ձեռքի շարժումներով կը խօսի դիմացը գտնուող փաղանգաւորներուն հետ:

Երկու վայրկեան ետք, Սեմերճեանը հայերէնով կը պոռայ թէ մենք ալ կրնանք յառաջանալ: Անշուշտ վախը մեր սրտին մէջ կը յառաջանանք: Երկու հայեր ենք: Կը հասնինք Սարատար դրամատան առջեւ, անցնելով դիակներու մէջէն:

Նոյն վայրկեանին կը հասնին պաղեստինեան բանակայիններ, որոնք կու գային Ֆաթթալ շէնքէն: 15 բանակայիններու հետ առաջին խօսողը կ՛ըլլայ Սեմերճեանը եւ Ալենպի պողոտան կը մտնէ:

Հինգ վայրկեան ետք, չենք գիտեր, թէ ի՞նչ պիտի ընենք: Սեմերճեան, օրուան հերոսը, փաղանգաւորներուն ուղղելով իր խօսքը, կ՛ըսէ. «Ուալաու, շեպապ, բոլորս լիբանանցիներ ենք: Պէտք է հաշտուինք»:

Խօսքերը ապարդիւն չեն անցնիր: Փաղանգաւորները կը յառաջանան եւ Սեմերճեան ձեռքով նշան կ՛ընէ Ֆախրի պէյ ճամբուն վրայ գտնուող նկարիչներուն, թղթակիցներուն… եւ զինեալներուն, որպէսզի յառաջանան: Երեք վայրկեան ետք, նասըրական միլիսները, «Մերժումի ճակատ»-ի զինեալները եւ ղովմիները կը հասնին Ալենպի պողոտան: Շիրինեաններուն վաճառատան առջեւ: Անհաւատալի տեսարան. երկու կողմերու զինեալներ կ՛ողջագուրուին: Մօտ 50 անձեր են, բոլորն ալ զինուած:

Տեսարանը յուզիչ է եւ ուրախալի: Փաղանգաւոր միլիս մը կուրծքէն կախած մեծ խաչը կը նուիրէ իր «նախկին թշնամիին»: Այս վերջինը անմիջապէս գլխարկը կը հանէ եւ կը նուիրէ փաղանգաւորին:

Հաշտութիւնը ափ ի բերան կը ձգէ բոլորս, նոյնիսկ պաղեստինցի սպաները: Քիչ ետք, երկու կողմերէն կը հասնին, ջուր, զովացուցիչ եւ հաշտութեան կենացը կը պարպուի:

Սեմերճեան կը հաւաքէ երկու կողմերու զինեալները եւ պաղեստինցի զինուորները ու յիշատակի պատկեր մը առնելէ ետք, փաղանգաւոր մը կարճ ճառ մը կը խօսի:

«Մենք բոլորս եղբայրներ ենք եւ նոյն սերունդի զաւակներ: Մեզ իրարու դէմ հանողները օտարականներ են, ամերիկացիներ, արաբներ, եւրոպացիներ եւ դաւաճաններ: Մեր երկիրը քանդողները պէտք է կախաղան հանուին: Պաղեստինցիները մեր եղբայրներն են…» եւ այլն, եւ այլն:

Ծափահարութիւն մը կը ցնցէ թաղին ամայութիւնը…

Մուրապիթուններէն մէկը կը պատասխանէ եւ գրեթէ նոյն բառերով փափաք կը յայտնէ, որ կռիւները դադրին, ո՛չ միայն Ալենպի փողոցին վրայ, այլ ամէն կողմ:

Կէս ժամ ետք, զինեալները կը բաժնուին իրարմէ եւ թղթակիցներէն շատեր կ՛ուղղուին դէպի Ֆաթթալ շէնք:

Ճորճ Սեմերճեանի հետ կը վերադառնանք նոյն ճամբէն»:

***

AM_deir-ahmar

Տէյր Ահմար

Տէյրահմարցի կռուողներ

Տէյրահմարցի կռուողներ

Պաալպէքի շրջանը իր կարգին ծանր օրեր կ՛անցընէր: Միատարր քրիստոնեայ մարոնի բնակչութեամբ Տէյր Ահմար աւանը, որուն հիւսիս-արեւմտեան կողմը կը նայի Պշարրէ-Արզ քրիստոնէաբնակ շրջանին, ապրիլի կիսուն շրջապատուած էր ձախակողմեան, յառաջդիմական եւ ղովմի ուժերու կողմէ: Պաշարումը օրըստօրէ դարձած էր մտահոգիչ:

Տէյրահմարցիք, որոնք լաւ զինուած էին, երկու շաբաթ շարունակ յաջողեցան դէմ դնել ամէն ձեւի յարձակումներուն եւ մէկ կողմով քակեցին պաշարումը: Տէյրահմարցիներուն օգնութեան փութացին զղարթացի կռուողներ:

Այնաթա-Մշաթիէ-Եամմունէ-Գատտամ-Նապհա-Հարպաթա-Մախնէ ճակատներուն վրայ զետեղուած ծանր թնդանօթները յաճախ ծանր կացութեան մատնեցին Տէյր Ահմարի կռուողները:

Հինգշաբթի, ապրիլ 19-ի կէսօրին տէյրահմարցիք կայծակնային հակայարձակողական մը շղթայազերծելով մտան Մշաթիէի վանքը, որ Տէյր Ահմարէն վեց քիլոմեթր հեռու կը գտնուի: Հրասայլերով տարուած այս յարձակումը վերջ գտաւ ութ ժամ ետք եւ տէյրահմարցիք ձեռք ձգեցին Մշաթիէի ռազմագիտական դիրքը:

Ապրիլ 30-ին ձախակողմեան ուժեր փորձեցին վերստին ձեռք ձգել ինչ որ կորսնցուցած էին, բայց չյաջողեցան եւ ետ քաշուեցան:

Ժապալ Մնէյթրայէն եկած ուժեր միացան տէյրահմարցիներուն եւ անոնց կողքին կռուող զղարթացիներուն, որոնք հազար զինեալներով կը կռուէին մօտ երեք հազար հակառակորդներու դէմ:

 ***

Շաբաթ, 8 մայիս 1976-ին Լիբանան ընտրեց հանրապետութեան իր վեցերորդ նախագահը: Արդարեւ, 98-ի վրայ 69 երեսփոխաններ, արհամարհելով ռումբերու տարափը եւ գնդակներու անձրեւը, առժամեայ խորհրդարան ծառայող Մանսուրի վիլլային մէջ, երկու երրորդի մեծամասնութեամբ նախագահ ընտրեցին Կեդրոնական դրամատան կառավարիչ Իլիաս Սարգիսը: Սակայն յառաջդիմական կուսակցութիւնները իրենց ենթակայ երեսփոխաններուն միջոցով պոյքոթի ենթարկեցին նիստը:

 ***

Չորեքշաբթի, 12 մայիս 1976-ի առաւօտուն նաւահանգիստի շրջանին մէջ յառաջդիմական ուժեր իրենց դիրքերը յանձնեցին Ահմէտ Ժիպրիլի եւ Ահմէտ Խաթիպի զինեալներուն: Անոնք, Սէյֆին, Ռիվոլին, նաւահանգիստը եւ Ժըմմէյզէն ռմբակոծելէ ետք, յարձակման անցան եւ բաւական յառաջացան դէպի արեւելեան շրջաններ:

Սակայն մէկ ժամ ետք փաղանգաւորները հակայարձակումի անցան եւ յաջողեցան վերստին ձեռք ձգել իրենց նախկին դիրքերը եւ մտան Ֆաթթալ շէնքը, ուրկէ կրակ բացին դէպի Մաարատ եւ Թրիփոլի պողոտայ:

Նոյն ժամերուն Ռեժանթ պանդոկին վրայ գործուեցաւ յարձակում մը, որ մեծ թիւով զոհեր խլեց:

***

Ահմէտ Խաթիպի զինեալները

Ահմէտ Խաթիպի զինեալները

Փաղանգաւոր զինուորական հրամանատարութիւնը որոշած էր լեռնային պաշտպանողական գիծը հասցնել Թարշիշի բարձունքներուն: Մայիս 10-ին, չորս հազար փաղանգաւոր միլիսներ, հրասայլերու եւ հրետանիի օժանդակութեամբ քալեցին Թարշիշի վրայ:

Մեծամասնութեամբ քրիստոնեայ բնակչութեամբ Զահլէ քաղաքը կռիւներու թատերաբեմ էր: Քաղաքի մէջ կեդրոնացած էին փաղանգաւոր միլիսներ, որոնք սակայն գրեթէ շրջապատուած էին ձախակողմեան եւ յառաջդիմական ուժերուն կողմէ: Թարշիշի գրաւումով, փաղանգաւորներ կ՛առաջադրէին Զահլէի շուրջ օղակը քակել:

Մայիս 12-ի առտուան ժամը 2:00-ին յառաջդիմականներ անակնկալ յարձակում մը շղթայազերծելով, ահ ու դողի մատնեցին Զահլէն եւ անոր մօտակայ քրիստոնեայ գիւղերը:

Զահլէ սաստկօրէն ռմբակոծուեցաւ եւ բախումները սաստկացան: Փաղանգաւորները հակայարձակումի անցնելով մտան Քաա Ռիմ գիւղը, մինչ ձախակողմեաններ գրաւեցին Հազրթան:

Միաժամանակ, բարձունքներուն վրայ ձախակողմեան եւ յառաջդիմական ուժեր յարձակում մը շղթայազերծեցին Այուն Սիմանի վրայ, բայց մեծ կորուստներ տալէ ետք քաշուեցան:

Պաալպէքէն եւ Զահլէի մօտակայ շրջաններէ յառաջդիմականներ մեծ ուժեր սկսան կեդրոնացնել դէպի Ֆարայա գացող ճամբաներուն վրայ: Իր կարգին փաղանգաւոր զինուորական հրամանատարութիւնը ստիպուեցաւ մեծ թիւով միլիսներ տեղաւորել Նապաա Ասալ եւ Հայար կամուրջին վրայ:

Ֆարայա

Ֆարայա

Հինգշաբթի, մայիս 13-ին պաղեստինեան եւ յառաջդիմական ուժեր յարձակում մը շղթայազերծեցին դէպի Այուն Սիման եւ Շալէյաթի մօտ հասնելով ռմբակոծեցին Ֆարայայի բարձր լեռները, մինչ գիւղի բնակիչները սկսան հեռանալ Ֆարայայէն դէպի Քեսրուանի շրջակայ գիւղերը:

Կացութիւնը ծանրացած ըլլալով, գնդապետ Անթուան Պարաքաթ նոր ուժեր ղրկեց Մէյրուպա եւ Ֆարայա:

Մայիս 14-ին փաղանգաւոր միլիսներ եւ Պարաքաթի 700 հոգի հաշուող զինուորները կասեցուցին պաղեստինեան եւ յառաջդիմական ուժերուն յառաջխաղացքը դէպի Ֆարայայի ձմեռնային զբօսաշրջիկային կեդրոնը` շալէներու շրջանը:

Շրջանը մասամբ ձիւնի տակ կը գտնուէր, սակայն յառաջդիմական ուժերը կրցան օգտուիլ ձիւնհալէն եւ յառաջացան դէպի Ֆարայա, օգտագործելով լեռնային ճամբաները:

Կռիւները կեդրոնացան գլխաւորաբար Այուն Սիմանի շուրջ: Փաղանգաւորներ շարժեցան դէպի Պաալպէք տանող ճամբաները, անշարժութեան մատնելու համար հոն գտնուող յառաջդիմականները:

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )