Զմիւռնիոյ Հայ Եւ Յոյն Բնակչութեան Բնաջնջման Սպառնալիքի Ժխտման Հետեւանքները (1922 Թ. Սեպտեմբեր) (Բ. Մաս)

ԹԵՀՄԻՆԷ ՄԱՐՏՈՅԵԱՆ

TM_smyrna-4Ի պատասխան առաջ քաշուած հարցադրումների, ինչպէս նաեւ` նոր մօտեցումներն աւելի հիմնաւոր ներկայացնելու նպատակով, սոյն յօդուածի շրջանակում դիմեցինք նաեւ հարցազրոյցների մեթոտին: Այսպէս, աստուածաբան Շ. Խաչատրեանը հարցազրոյցի ընթացքում համոզմունք յայտնեց, որ` «հայերի ու յոյների` իրենց ոչնչացման հնարաւորութիւնը բացառելն ընդամէնը հոգեբանական ինքնապաշտպանական բնազդ է: Քրիստոնեաներն իրենց զոհ չէին ընկալում, թէեւ քրիստոնէութիւնը յաճախ թիւրիմացաբար մեկնաբանւում է որպէս «զոհի կրօն»: Փաստօրէն, բացառելով իրենց զոհ դառնալու հանգամանքը, պաշտպանւում էին հնարաւոր բացասական երեւոյթից»:

Տարօրինակ է մասնաւորապէս այն հանգամանքը, որ Զմիւռնիայի բազմաթիւ հայ եւ յոյն բնակիչներ համոզուած էին, թէ մուտք գործելով քաղաք` թուրքական բանակը չի իրականացնելու իրեն յատուկ բարբարոսութիւնները, որոնցով սկզբից եւեթ առլեցուն էր Օսմանեան կայսրութեան պատմութիւնը: Ընդհակառակը, նրանց թւում կային անձինք, որոնց կարծիքով, թուրքական բանակն այդ ժամանակ պէտք է լինէր «օրինապահ եւ քաղաքակիրթ»: Այդ տեսակէտը սատարողների թւում էին նաեւ Կարապետ Խաչերեանը, Յարութիւն Սիսլեանը եւ այլք: Իսկ ինչո՞վ էր պայմանաւորուած նրանց լաւատեսութիւնը: Զմիւռնիայում տեղի ունեցող անցքերի ժամանակակից եւ ականատես բժիշկ Կ. Խաչերեանի օրագրում կարդում ենք. «Ինձ նման հազարաւորներն այն համոզմունքին են, թէ թուրքը չի կարող մտնել Իզմիր, իսկ եթէ նոյնիսկ դա նրան յաջողուի, նրան պիտի չթոյլատրուի գործադրել իր սովորական խժդժութիւնները»:

Քաղաքում բնակուող քրիստոնեաների շրջանում վստահութիւնն առ այն, որ իրենց ոչինչ չէր սպառնում, բաւականին մեծ էր: Կ. Խաչերեանը խոստովանում էր. «Երեք տարուայ անընդմէջ աշխատանքիս շնորհիւ Իզմիրում ձեռք բերած նախանձելի դիրքս չեմ ուզում կորցնել քիչ հաւանական ինչ-որ վտանգի պատճառով»: Բերենք եւս մէկ օրինակ. ֆրանսական հիւպատոսարանի իրաւագէտ, փաստաբան Հ. Սիսլեանը Զմիւռնիայում վերահաս հնարաւոր անկարգութիւններին առնչուող լուրերին արձագանգում է հետեւեալ կերպ. «Վախենալու բան չկայ. թուրքական բանակը այս անգամ մուտք պիտի գործի խիստ օրինապահօրէն եւ աշխարհին պիտի ցոյց տայ, որ թուրքը քաղաքակիրթ ազգ է… Անխոհեմութիւն կը լինէր տուն, աշխատանք, դիրք թողած` անծանօթ հորիզոններ փնտռելը»:

Մեզ հետ հարցազրոյցում մշակութաբան Հ. Գրիգորեանն այս առնչութեամբ յայտնում է հետեւեալ կարծիքը. «Ընկերային-մշակութային միջավայրը, քաղաքացի լինելու փաստը, որպէս կանոն, նպաստում են, որ զոհը բացառի իրեն ոչնչացնելու դահճի նպատակադրութիւնը: Բացի այդ, զոհը չի ուզում հաւատալ, որ դրանով կանխարգելի տեղի ունենալիք չարիքը: Նա այդ ամէնը դիտում է որպէս սուտ լուր, ահաբեկութիւն»:

Զմիւռնիայի հայ եւ յոյն բնակչութեան նման համոզմունքը մեկնաբանելի է: Չէ՞ որ միամիտ ու ազնիւ ժողովուրդը հաւատում է այն ամէնին, ինչի ականատեսը դառնում է: Այսպէս, օրինակ, Զմիւռնիայի քրիստոնեայ բնակչութեան շրջանում նուազագոյն իսկ կասկածն անգամ փարատելու եւ թուրքերի նկատմամբ մեծ վստահութիւն ներշնչելու նպատակով թուրքական առաջին զօրամասերի ժամանմանը զուգընթաց, սեպտեմբերի 9-ին, շաբաթ առաւօտեան, քաղաքի պատերին փակցուել են Մուսթաֆա Քեմալի ստորագրութեամբ յայտարարութիւններ, որոնք ազդարարում էին, թէ մահապատժի կ՛ենթարկուեն բոլոր նրանք, ովքեր քրիստոնեաների նկատմամբ բռնութիւններ կը կիրառեն: Հայկական աւետարանական եկեղեցու պատուելի Աբրահամ Հարթունեանը ծանօթանալով դրանցից մէկին, որը եղել է միաժամանակ յունարէն եւ թուրքերէն, հաղորդում է. «Մուսթաֆա Քեմալն իր զինուորներին խստապահանջօրէն հրամայել էր ոչ ոքի չկոտորել եւ չվնասել: Նրանք, ովքեր չեն հնազանդուի, կ՛ենթարկուեն մահապատժի: Թող մարդիկ համոզուած լինեն իրենց անվտանգութեան հարցում»: Քրիստոնեաները, որոնց այս յայտարարութիւնը որոշ չափով յուսադրել էր, երկուշաբթի օրն առիթ են ունեցել զարմանքով տեսնելու, որ «մահապատիժ» բառը պարզապէս փոխարինուել է «պատիժով»:

TM_Smyrna-5Ի՞նչ կարող էր մտածել այն պետութեան քաղաքացին, որն իր հացը վաստակել էր արդար աշխատանքով եւ այն կիսել թուրք հարեւանի հետ: Ինչո՞ւ պէտք է նա չհաւատար, որ իր կեանքն ու ունեցուածքն ապահով են: Ինչո՞ւ պէտք է նա մէկընդմիշտ լքէր իր ծննդավայրը: Առաւել եւս, երբ խօսքը վերաբերում էր այնպիսի խաղաղասէր եւ ստեղծարար ժողովուրդների, ինչպիսիք էին հայերն ու յոյները:

Սակայն քրիստոնեայ այս ժողովուրդները յուսախաբուեցին: Աւելի՛ն. բնակավայրերից հեռանալու մասին յորդորներն ապարդիւն անցան: Դժբախտաբար ջարդարար պետութեան ծրագրերը մշակուած էին սառնասրտօրէն, եւ խիստ հաշուարկուած դերաբաշխումը կատարուած էր հաշուենկատօրէն: Անմեղ զոհին յատկանշական էին վստահութիւնն ու հաւատը, դահճին` դաւաճանութիւնը, նենգութիւնն ու ծայրայեղ դաժանութիւնը: Քեմալականներն ամէն ինչ իրականացրին անթերի, անշեղօրէն եւ ճշգրիտ: Երբ սեպտեմբերի 9-ին, առաւօտեան ժամը 11:00-ին, թուրքական հեծելազօրը մտաւ Զմիւռնիա, թուաց, թէ արտառոց ոչինչ տեղի չի ունենալու: Սակայն առիթն անյապաղ ընձեռուեց: Այդ մասին 1924 թ. Աթէնքում հրատարակուած «Նոր Օր» պարբերականում կարդում ենք. «Խիստ կարգապահութեամբ քարափէն անցան: Միայն Փասափորթին առջեւ անծանօթ մը ռումբ նետեց, որմէ վիրաւորուեցաւ թուրք զինուորական մը, ու կարծես այս դէպքը ազդանշան մը եղաւ սպանութիւններու, կողոպուտներու սկսելու»: Անկախ Մուսթաֆա Քեմալի խոստումից, ըստ որի, «կեանքն ու ունեցուածքը պէտք է յարգուեն», Զմիւռնիայի բնակչութիւնն անմիջապէս ենթարկուեց կողոպուտի, բռնութեան եւ կոտորածի:

Վերստին դիմենք ականատեսի վկայութեանը: «Սեպտեմբերի 10-ի առաւօտեան,- հաղորդում է Կ. Խաչերեանը,- նաւահանգստում հանդարտութիւն է տիրում: Ուրախանում ենք, որ թուրքական գրաւումը տեղի է ունեցել առանց արիւնահեղութեան: Սակայն պատշգամբից տեսնում ենք տասնհինգամեայ մի պատանու դիակ… Օտարահպատակ մի քանի հայ երիտասարդներից տեղեկանում ենք, որ թուրք զինուորը եւ խուժանը թալանել են Հայնոցը, առեւանգել կանանց ու աղջիկներին եւ պաշարել Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին ու առաջնորդարանը»: Այնուհետեւ նա շարունակում է. «Հայնոցն ու շրջակայ թաղերը դարձել են անմարդաբնակ, մինչդեռ ֆրանկների թաղի շուրջը գտնուող յոյն թաղերում երեւում են հատուկենտ անցորդներ: Հայնոցի վիճակը տեսնելուց յետոյ հասկացայ, որ թուրքը միշտ նոյն ջարդարար ու կողոպտիչ տարրն է, լինի Ալպանիայում, Մակեդոնիայում, թէ Թրակիայում, լինի Արաբիայում, Սիրիայում, թէ Հայաստանում: Թուրքը նոյն արիւնարբու գազանն է` անկախ այն բանից, թէ սքողուած է իթթիհատական, թէ իթիլաֆական, համիտական, թէ քեմալական դիմակի տակ: Թուրքը նոյն գիշատիչ բորենին է թէ՛ Փոքր Ասիայի ներքին գաւառների խորքերում, թէ՛  Պոլսի եւ Իզմիրի նման եւրոպականացուած քաղաքներում»:

1920-ական թուականներին Լոնտոնի համալսարանի ժամանակակից յոյների եւ Բիւզանդիայի պատմութեան դասախօս դոկտոր Լիսիմախոս Օեկոնոմոսը «Զմիւռնիայի մարտիրոսութիւնը եւ արեւելեան քրիստոնէութիւնը» փաստաթղթերի եւ նիւթերի իր արժէքաւոր ժողովածուի առաջաբանում նկարագրում է, թէ ինչպէս է հայկական թաղամաս ներխուժած թուրքական անկանոն բանակը դանակներով եւ սուիններով կոտորել բնակչութեանը: Յիշարժան է Ղեւոնդ եպս. Դուրեանի հետեւեալ հաղորդումը. «Սեպտեմբեր 9, շաբաթ առտու, թուրքերու մէջ տարածուած ըլլալով քեմալական բանակին Իզմիրին շատ մօտ գտնուիլը, խաժամուժ ամբոխը ոտքէն ցգլուխ զինուած իջաւ շուկայ. նոյն առտու շուկայէն անցնող կարգ մը քրիստոնեաներ գանակոծուեցան, վիրաւորուեցան, եւ ոմանք ալ խոշտանգումներու հետեւանօք մեռան: Սոյն օրը, ժամը 10:00-էն սկսեալ, Իզմիրի այլեւ այլ կողմերէն քեմալական յառաջագնաց ջոկատներու ներս խուժելը աւելի խրախուսեց թուրք խուժանը, որ թրքական դրօշներով սկսաւ պտտիլ քաղաքին մէջ: Պասմախանէի հանդիպակաց պուլվարին վրայ հաւաքուած թուրք խուժանը սկսաւ Հայոց թաղին ուղղութեամբ հրացան արձակել. այս հրացանաձգութիւնը, որ քառորդ ժամ տեւեց, պատճառ եղաւ, որ Հայոց թաղի մերազնեայք Ս. Ստեփանոս եկեղեցին ապաստանին… Ապաստանողների մէջ 2000-ի չափ մանուկներ կային»:

Զմիւռնիայում Միացեալ Նահանգների հիւպատոս Ճորճ Հորթոնը նոյն առնչութեամբ հաղորդում է. «Թուրքերի` Զմիւռնիա մտնելուց անմիջապէս յետոյ կողոպուտը, յափշտակութիւնը, բռնաբարութիւնը եւ կոտորածն աւելի մեծ թափ ստացան: Վրէժխնդրութիւնն ուղղուած էր գլխաւորապէս հայերի դէմ. նրանց մեղադրում էին ռումբ օգտագործելու մէջ… Այնուհանդերձ, դա չի արդարացնում երեք օր ու գիշեր տեւած` կանոնաւոր բանակի դասակի դաժան հաշուեյարդարը հայերի հետ… Թուրքամէտ ոչ մի քարոզչութիւն չի կարող թաքցնել այն, ինչն իրականում կատարուեց Զմիւռնիայում, որովհետեւ վստահութեան արժանի շատ վկաներ կային, եւ ճշմարտութիւնը, անշուշտ, բացայայտուելու է»:

Ղեւոնդ եպս. Դուրեանը որոշել էր իբրեւ հայ հոգեւորական ներկայանալ Զմիւռնիայի զինուորական կառավարչի պարտականութիւնները կատարող զօրավար Նուրէտտին փաշային եւ գթութիւն աղերսել իր հօտի համար. «Առաջնորդարանին վրայ թուրք խուժանին եւ անկանոն զինուորներու կողմէ եղած կատաղի յարձակումներն ու հրացանաձգութիւնները խորհիլ տուին ինծի, թէ առաջնորդարանը թողլով` ուրիշ տեղ մը ապաստանիլս եւ անկէ որեւէ միջոց գտնելով` Նուրէտտին փաշային ներկայանալովս եւ ժողովուրդիս վրայ անոր գթութիւնը եւ բարեացակամութիւնը հայցելս աւելի ճիշդ պիտի ըլլար… Հրաշքով դուրս նետուեցայ… Առաջնորդարանէն մինչեւ Այա Ֆոթինիի երկարող Թաւերնես կոչուած փողոցը, իւրաքանչիւր քայլափոխիս սպաննուած քրիստոնեայ մը կը տեսնէի»:

Ուշագրաւ է նաեւ նրա` թուրքական բանակին ողջունելու եկած թուրք բնակչութեան դրսեւորած վարքագծի նկարագրութիւնը. «1922 թ. սեպտեմբերի 9-ի առաւօտեան ժամը 11:00-ին, սարէն, ձորէն քով քովի եկած այլազան հագուստներով, երկու-երեք հարիւրի չափ թուրք չեթեներ Փունթայի կողմէն հանդիսաւոր կերպով մտան Իզմիրի քարափը: Թէեւ քանի մը մեթր անդին` ծովածոցին մէջ խարսխած քրիստոնեայ պետութիւններու տօնական օրերու յատուկ զարդարանքներով պճնուած զրահաւորները «խոր քունի» մէջ ըլլալ կը թուէին… Բայց արթուն էր քաղաքին թուրք բնակչութիւնը, ու վաղ առաւօտէն խռնուած քարափին վրայ` որոտընդոստ ծափերով ու բացագանչութիւններով կ՛ողջունէին եկուոր «ճերմակ ձեռնոցաւորները»:

Ամերիկեան «Էյժա» ամսագրի 1923 թ. համարում տեղ է գտել հետեւեալ հաղորդումը. «Սպանութիւնն ու կողոպուտը սկսուեցին սեպտեմբերի 9-ի երեկոյեան եւ շարունակուեցին` ապահովելով դաժանութեան համակարգուած ծաւալում մինչեւ տարաբախտ քաղաքի վերջնական կործանումը կրակի միջոցով: Միայն Զոլան, Տիւման կամ Վիքթոր Հիւկոն կարող էին նկարագրել, թէ ի՛նչ տեղի ունեցաւ… Ոչինչ չէր պակասում` ո՛չ կոտորածը, ո՛չ բռնաբարութիւնը, ո՛չ կրակը, ո՛չ կողոպուտը… Հայկական թաղամասը, խանութները, շուկաները կողոպտուել էին: Քաղաքում երեք օր ու գիշեր շարունակւում էին սպանութիւնները… Դիակները թափուած էին փողոցներում եւ նոյնիսկ` դէպի գիւղեր տանող ճանապարհներին: Դիակներով բեռնուած վակոնները քշւում էին հեռու, վակոնները տեղափոխում էին նաեւ կողոպտուած ապրանքը… Դռները ջարդւում էին, կահոյքը` փողոց նետւում, տղամարդիկ, կանայք ու երեխաները` սպաննւում»:

TM_Smyrna-6Ճ. Հորթոնը սրտի անհուն ցաւով գրում է. «Եւրոպական մեծ ուժերի աչքի առջեւ եւ, ըստ երեւոյթին, նաեւ նրանց լռակեաց համաձայնութեամբ իրականացուող կոտորածը միակն է, որը, յոյս ունեմ, այլեւս երբեք չտեսնել: Հաւատացած եմ, որ երբ յայտնի դառնայ իսկական ճշմարտութիւնն այն մասին, թէ ի՛նչ տեղի ունեցաւ Զմիւռնիայում, եւ թէ ի՛նչ էր տեղի ունենում Մերձաւոր Արեւելքում, Եւրոպայի եւ Միացեալ Նահանգների բոլոր պարկեշտ մարդիկ կը զգան այն, ինչ ես եմ զգում»: Հիւպատոսը եզրայանգում է. «1. Թուրքերը կոտորածներ միշտ իրականացրել են բարձրագոյն իշխանութիւնների հրամանով: Սա յայտնի սկզբունք է… Այդպէս էր նաեւ Զմիւռնիայում, իսկ Քեմալի յայտարարութիւնն այն մասին, թէ զօրքը վերահսկողութիւնից դուրս էր եկել, սուտ է: Տարօրինակ փաստ է, որ թուրքը դեռ ի վիճակի է խաբելու եւրոպացիներին… Հնարաւոր է, որ ֆրանսացի ծովակալի` թուրք հրամանատարին ուղղուած ազդեցիկ խօսքը կանխէր կոտորածներն ու դրանց սարսափելի հետեւանքները:

  1. Հարկ է նկատի ունենալ, որ թուրք ազգայնամոլների քաղաքականութիւնը որոշակի ժամանակաշրջանում նպատակաուղղուած է եղել Թուրքիայի քրիստոնեայ ազգաբնակչութեան ոչնչացմանը եւ արտաքսմանը»:

Կոստանդնուպոլսում Միացեալ Նահանգների նախկին դեսպան Հենրի Մորկընթաուն հաղորդում է. «Զմիւռնիայի 1922 թ. կոտորածի, Փոքր Ասիայի յոյների մեծ գաղթի մանրամասները դեռ թարմ են հասարակութեան յիշողութեան մէջ: Ահա դրանցից մի քանիսը. Քեմալի աչքի առջեւ թուրքական բանակն իրականացրեց Զմիւռնիայի յունական թաղամասի յոյն տղամարդկանց, կանանց եւ երեխաների կանոնաւոր սպանութիւնը, տների եւ եկեղեցիների կազմակերպուած կողոպուտը, առանց խտրութեան` կանանց եւ երիտասարդ աղջիկների անկաշկանդ բռնաբարումը, 16-50 տարեկան աշխատաւոր տղամարդկանց օտարումը, ապա երկրի խորքերն արտաքսելը, ուր գրեթէ բոլորը մեռնում էին հարկադիր աշխատանքի իբրեւ հետեւանք, ինչը տառապանքի միջոցով արագացնում էր ոչնչացումը, կանանց, երեխաների ու ծերերի արտաքսումը Յունաստան: Բոլոր այս բռնութիւնները Փոքր Ասիայից յոյներին ամբողջութեամբ արտաքսելու` թուրքերի նպատակադրուածութեան ակնյայտ դրսեւորումն են: Քեմալի հսկողութեան ներքոյ` թուրք ազգայնականների հետապնդած ծրագրով Փոքր Ասիան ամբողջութեամբ «թուրքացուեց»: Յոյն բնակչութեանը քշելու կամ արտաքսելու այս ծրագիրը պարզ էր. Զմիւռնիայի սարսափների պատճառով Փոքր Ասիայի նաւահանգիստներից անմիջապէս հեռացան հազարաւոր յոյն ընտանիքներ: Շատ դէպքերում նրանք հալածւում էին հէնց իրենց թուրք հարեւանների կողմից: Իրենց նախնիների երկրում հեղեցին իրենց արիւնը, իսկ հազարաւորները կուտակուեց Յունաստանի նաւահանգիստներում»:

Ճ. Հորթոնը Զմիւռնիայի քրիստոնեայ բնակչութեան ոչնչացումն անուանում է տանթէական ողբերգութիւն եւ որպէս ականատես` արձանագրում համաշխարհային պատմութեան մէջ նմանօրինակ դէպքերի սակաւութիւնը. «Զմիւռնիայի վիլայեթի քրիստոնեայ բնակչութեան նկատմամբ կատաղի վերաբերմունք դրսեւորուել է ինչպէս Ա. Համաշխարհային պատերազմի ընթացքում, այնպէս էլ մինչեւ պատերազմի սանձազերծումը… Թուրքերի արիւնոտ պատմութեան ընթացքում կատարուած ոչ մի գործողութիւն աւելի դաժան չի եղել, որքան` Զմիւռնիայի 1922 թ. կործանումը. դա մարդկային տառապանքների համար ընտրուած վատթարագոյն ձեւերի կիրառումն էր անպաշտպան ու անզէն մարդկանց նկատմամբ… Դա սոսկալի ողբերգութեան «սատանայական աւարտն» էր»:

Այսպիսով, Զմիւռնիայի հայերի եւ յոյների համոզմունքը, որ իրենց հետ որեւէ աղէտալի բան տեղի չի ունենայ, կատարելապէս հիմնազուրկ էր: Տասնեակ հազարաւոր անմեղ յոյներ եւ հայեր դարձան թուրքական վարչակարգի ցեղասպան քաղաքականութեան հերթական զոհը: Քեմալականների` քաղաքի յունաթափման եւ հայաթափման նպատակի իրականացմանը առաւելագոյնս նպաստեցին իրադարձութիւնների կանխամտածուած եւ սրընթաց զարգացումները, ինչպէս նաեւ` զոհերի նկատմամբ դրեւորուող անասելի դաժանութիւնը:

ԹԵՀՄԻՆԷ ՄԱՐՏՈՅԵԱՆ
Պատմական գիտութիւնների թեկնածու

(Շար. 2 եւ վերջ)

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )