«Ազդակ»` Ութսունեօթը Տարիներու Ծառայութեան Ընդմէջէն. Թէլ Զաաթարի Կռիւները Եւ Հայաբնակ Թաղերու Ռմբակոծումները

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

AM_telԹէլ Զաաթար պաղեստինեան գաղթակայան մըն էր Պէյրութի արեւելեան կողմը: Անիկա շրջապատուած էր Մանսուրիէէն, Սին Էլ Ֆիլէն եւ Հըրշ Թապէթէն: Գաղթակայանը կը գտնուէր բլուրներու լանջերուն եւ ստորոտը, ուր իրարու վրայ խռնուած կ՛ապրէին տասնեակ հազարաւոր պաղեստինցիներ: Գաղթակայանը հիմնուած էր 1950-ին. սկիզբը` միայն 500 գաղթականներու համար, բայց յետոյ հոն բնակութիւն հաստատած էին մեծ թիւով պաղեստինցիներ:

Թէլ Զաաթար բերդանման դիրք ունէր եւ մեծ ու ապահով ապաստանարաններով օժտուած էր: Հոն հաստատուած էին թնդանօթներ, հակաօդային թնդանօթներ եւ ամէն տեսակ արդիական զէնքեր ու հրթիռներ: Անիկա կը նկատուէր անսասան եւ յաղթանակի գաղթակայան: Հոն կային զէնքի զանազան մասերու եւ զինամթերքի պատրաստութեան գործարաններ:

Քրիստոնեայ շրջաններուն մէջ պաղեստինեան ուժերու մեծագոյն միջնաբերդը եւ պաղեստինցիներու մեծագոյն պատուարը կը մնար Թէլ Զաաթարը, իր կողքին ունենալով Ժըսր Պաշայի փոքրիկ գաղթակայանը եւ մեծամասնութեամբ շիիներով բնակուած Նապաան, ուր հաստատուած էին համայնավար-ձախակողմեան եւ Էֆ. Փէ. Էլ. Փէ.-ի զինեալներ:

AM_tel-zԹէլ Զաաթարի դէմ յարձակումը սկսաւ երեքշաբթի, 22 յունիս 1976-ի առտուան ժամը 4:30-ին: Վայրկեանի մը մէջ գաղթակայանը սարսափի մատնուեցաւ եւ ռումբերու տարափին տակ մնաց:

Չորս կողմէն շրջապատուած` Թէլ Զաաթար ռումբերու տարափին տակ արթննալով` բոլոր կողմերէն ռմբակոծուեցաւ եւ առաջին ժամերուն դժուարութեամբ յաջողեցաւ հակազդել:

Վայրկեանի մը մէջ 10-էն 12 հրթիռ ստացող գաղթակայանին մէջ բազմաթիւ հրդեհներ ծագեցան եւ բնակչութիւնը ապաստանարան իջաւ: Ժամը 10:00-էն ետք պաղեստինցիք հակազդեցին եւ իրենց կարգին ռմբակոծեցին Մանսուրիէն, Տըքուանէն, Հըրշ Թապէթը, Սին էլ Ֆիլը եւ յունական սառնարանի շրջանը:

Փաղանգաւոր եւ ազատական միլիսները, Պաշ Մարունի երիտասարդականները եւ Անթուան Պարաքաթի բանակային ուժերը, բոլորը միասին հինգ հազար կռուողներ, ծանր ռումբեր արձակելէ ետք, յարձակողականի անցան եւ փորձեցին գրաւել գաղթակայանը:

Բուռն կռիւները սկսան ժամը 9:45-էն ետք եւ տեւեցին մինչեւ ուշ գիշեր: Պաղեստինցիք, որոնք օրերէ ի վեր կը սպասէին նման գործողութիւններու, հակազդեցին նոյն ձեւով:

AM_tel-zaaՓաղանգաւորները չորս շրջաններէ սկսան իրենց յարձակումը: Իսկական բերդի մը նման, Թէլ Զաաթար նախ մնաց անխոցելի, բայց կէսօրէ ետք պաղեստինցիք կորսնցուցին քանի մը դիրքեր: Փաղանգաւորները ձեռք ձգեցին Ժիրվէ գործարանին դիրքը, մօտակայ եկեղեցին, քիչ մը հեռու գտնուող երեք շէնքեր եւ դպրոց մը: Ծագած հրդեհներէն բարձրացող ճերմակ եւ սեւ ծուխերը անտեսանելի դարձուցած էին Թէլ Զաաթարը: Այդ օր, մինչեւ յաջորդ արեւածագ, հինգ հազար հրթիռներ եւ ռումբեր ինկան գաղթակայանին վրայ: Ինկան բազմաթիւ զոհեր եւ վիրաւորներ:

Միաժամանակ սկսան նաեւ Ժըսր Պաշայի գաղթակայանին վրայ յարձակումը. սկսաւ նաեւ Նապաայի ռմբակոծումը:

Պաղեստինեան եւ յառաջդիմական ուժերը հակազդեցին եւ ռումբեր տեղացուցին ամէն կողմ: Պուրճ Համուտի թաղերուն մէջ` յատկապէս Արագած, Սիս, Թրատ եւ Ամանոս բազմաթիւ հրթիռներ եւ ծանր ռումբեր ինկան:

Յունիս 23-էն 24 լուսցող գիշերուան բախումներուն ազատականները յաջողեցան քանի մը նոր դիրքեր գրաւել Մըքալլէսի մէջ, մինչ Պարաքաթի քոմանտոները, գրաւելէ ետք Ժերվէ գործարանը, իրենց հակակշիռին տակ առին Թէլ Միր բլուրը եւ երեք գործարաններ, ուր աննահանջ թնդանօթներ հաստատուեցան:

Թէլ Զաաթարի, Նապաայի, Ժըտէյտէի եւ Սին էլ Ֆիլի վրայ կատարուած ռմբակոծումները իրենց ազդեցութիւնը ունեցան մօտակայ շրջաններուն վրայ եւ Պուրճ Համուտի ու Տորայի թաղերը անշարժութեան դատապարտուեցան: Ամանոսի մէջ ռումբ մը ինկաւ Գարաքէշիշեաններու տան վրայ. Ճեմարանի տնտեսուհի Կիւլենիա Գարաքէշիշեան մահացաւ եւ երկու աղջիկները եւ անոնց տունը գտնուող երիտասարդ մը վիրաւորուեցաւ: Մօտակայ տան մը վրայ այլ ռումբ մը ինկաւ եւ երկու հայուհիներ վիրաւորուեցան:

* * *

Եռօրեայ կատաղի կռիւներէ եւ յարձակումներէ ետք, յունիս 25-ին Մըքալլէսի շրջանին մէջ ազատականները յարձակումի անցան, մինչ Տըքուանէի մէջ փաղանգաւորները յաջողեցան մտնել Թէլ Զաաթար տանող գլխաւոր ճամբան: Գաղթակայանը հակադարձեց` ռմբակոծելով շրջակայ բնակավայրերը: Կէսօրին ազատականները նոր ուժեր ստանալով յարձակողականի անցան, մինչ Պարաքաթի ուժերը մտան Ժերվէ գործարանին մօտ գտնուող Ֆիլիփս գործարանի շէնքը, իսկ քսան հոգինոց քոմանտօ մը մտաւ Քար Զէյն քակելու համար ականները:

Յունիս 26-ին պաղեստինցիք Շիահի կողմէն յարձակումի անցաւ Այն Ռըմմանէի վրայ, հասնելու համար Ժըսր Պաշա, գրաւեցին Այն Ռըմմանէի արեւմտեան կողմը եւ «սահման»-էն ներս գտնուող ջաղացքներու շէնքը: Փաղանգաւոր միլիսները կատաղի դիմադրութիւն ցոյց տուին եւ ութ ժամ տեւող կռիւներէ ետք պաղեստինցիք, մեծ թիւով զոհեր տալէ ետք քաշուեցան:

Յունիս 28-ին, Մըքալլէսի շրջանին մէջ բուռն դիմադրութիւն ցուցաբերելէ ետք պաղեստինցիք քաշուեցան իրենց դիրքերէն: Այդ օր ազատականներ իրենց ամբողջական հակակշիռին տակ առին Թէլ Միր բլուրը, որ Թէլ Զաաթարի եւ Մըքալլէսի միջեւ գտնուելով ռազմական գետնի վրայ մեծ առաւելութիւն մը կը ներկայացնէր:

Մինչ Զաաթարի շուրջ օղակը ժամ առ ժամ կը սեղմուէր, յունիս 29-ի երեկոյեան Ժըսր Պաշայի գաղթակայանը ինկաւ, որմէ ետք Թէլ Զաաթար որեւէ ձեւով օգնութեան հասնիլ, որովհետեւ ամբողջովին կղզիացաւ, իսկ Նապաա չկրցաւ Սին էլ Ֆիլի եւ Ժըտէյտէ-Ֆանարի գիծերը անխոցելի էին: Թէլ զաաթարցիք այդ օր կորսնցուցին գաղթակայանին յառաջապահ դիրքերը, գործարանները, շէնքերն ու խանութները: Ռմբակոծումներու եւ հրդեհներու աննկարագրելի խուճապին մէջ ֆետայիները հաւաքեցին ամբողջ ժողովուրդը եւ համախմբուեցան գաղթակայանին բոլորակին շուրջ, ապաստանարաններու մէջ, չորս  հազար քառակուսի մեթր տարածութեան մը շրջագիծին մէջ մղելու համար վերջին գօտեմարտը:

* * *

Թէլ Զաաթարի կռիւներու կողքին, կատաղի կռիւներ կը մղուէին Պէյրութի կեդրոնական հրապարակներուն վրայ: Ֆաթթալ շէնքը իսկական բերդի մը բնոյթը ունէր եւ միշտ յարձակման կ՛ենթարկուէր պաղեստինցիներուն եւ մուրապիթուններուն կողմէ: Ալենպի պողոտան երկուքի բաժնուած էր եւ բոլոր շէնքերուն վրայ դիրքեր բռնած հակամարտ կողմերու զինեալները շարժուն որեւէ անձի կամ գործիքի վրայ կրակ կը բանային:

Ֆաթթալ շէնքին բարձր յարկերէն հեռանալով, փաղանգաւորներ բուռն բախումներ ունեցան անգործածելի դարձած շէնքերու մէջ եւ փողոցներու վրայ եւ յուլիս 1-ին անակնկալ թափանցում մը կատարեցին Ալենպի պողոտայէն Սուք Այաս եւ Պապ Իտրիս տանող ճամբաներուն վրայ եւ վերադարձան իրենց դիրքերը:

Պաղեստինեան ուժեր եւ մուրապիթուններ օրերէ ի վեր փորձած էին ճեղքել փաղանգաւորներու պաշտպանողական գիծերը, Ֆաթթալ-Նաւահանգիստ-Ալենպի-Սուք Ազէզ-Սուք Սըրսոք-Ռեժանթ ճակատներուն վրայ, հասնելու համար Սայֆիի մէջ գտնուող փաղանգաւորներու կեդրոնական ակումբը:

Բոլոր փորձերը ձախողած ըլլալով, նոյն ուժերը փորձեցին ճեղքել Ֆոշի ճակատը եւ հոն է որ կատաղի բախումներ պատահեցան, որոնց ընթացքին գործածուեցան 82 միլիմեթրնոց հրթիռներ եւ հրձիգ փամփուշտներ:

Արիւնահեղ կռիւներէ ետք, դիրքերը մնացին անփոփոխ, բայց երկուստեք բազմաթիւ զոհեր ինկան Օթոմաթիք, Իտրիս, Մըթրի Մըր եւ Սաատ հաստատութիւններուն առջեւ, մինչ հրձիգ փամփուշտներուն պատճառով հրդեհներ ծագեցան Ֆոշ պողոտային վրայ, Ռեժանթ պանդոկին մօտ, Սուք Սըրսոքի մէջ եւ Սուք Ապու Նասըրի մէջ:

 

* * *

 

Թէլ Զաաթարի վրայ գործուած յարձակումները զսպելու նպատակով, արեւմտեան շրջաններու մէջ լարուած աննահանջ եւ ծանր թնդանօթներ անխնայ կը ռմբակոծէին արեւելեան շրջանները` Էշրեֆիէէն մինչեւ Պուրճ Համուտ, Տորա, Անթիլիաս, Ժունիէ, Սարպա, Ֆանար եւ Այն Սաատէ:

Չորեքշաբթի, յունիս 30-ին, ռումբերը եւ հրթիռները դադար չունեցան ու անոնցմէ մէկը ինկաւ Պուրճ Համուտի քաղաքապետարանի շէնքին առջեւ, Նէնէճեաններու վաճառատան կից, ուր վիրաւորուեցան չորս հայեր:

Հինգշաբթի, 1 յուլիս, կէսօրէ ետք ժամը 1:30-ին երկու ծանր հրթիռներ ահ ու սարսափի մատնեցին Մար Մըխայէլի բնակչութիւնը: Քանի մը վայրկեան ետք, Հաճընի մէջ ինկած ուրիշ հրթիռ մը եկաւ խոր սուգի մատնելու երկու շրջաններու հայութիւնը: Քանի մը վայրկեանի մէջ պատահած աղէտին զոհ գացին Արամ Էլմասեան, Գօգօ Անթոյեան, Թորոս Շնորհաւորեան եւ Յարութիւն Հեքիմեան եւ վիրաւորուեցան ինը ուրիշներ:

Միւս կողմէ, Մեսրոպեան վարժարանին քովի շէնքին առջեւ ինկած ռումբ մը չորս վիրաւորներ խլեց:

Հրթիռներէն զատ, քանի մը հայեր զոհ գացին արձակազէններու փամփուշտներուն:

Արմենիա շէնքին մէջ, Վարուժան Թէքէլեան պատշգամը գտնուած պահուն զոհ գնաց այդ մարդորսութեան:

Ուրբաթ, 2 յուլիսին, Հայաշէնի մէջ տասներկուամեայ Ռիթա Յակոբեան ստամոքսէն փամփուշտ մը ստացաւ եւ ծանրօրէն վիրաւորուած հիւանդանոց փոխադրուեցաւ, ուր մահացաւ:

Պուրճ Համուտի քաղաքապետարանի շէնքերուն վրայ բազմաթիւ ռումբեր ինկան, որոնց պատճառով վիրաւորուեցան եօթը հայեր:

Սին էլ Ֆիլի մէջ ինկած հրթիռի մը զոհ գնաց Գէորգ Պոյաճեան:

 

* * *

 

AM_tel-zaatՅուլիս 1-ին թէլ զաաթարցիք յարձակման անցան եւ փորձեցին նոր դիրքեր գրաւել, բայց ազատականները հակազդեցին եւ ետ մղեցին յարձակողները: Ջուրի տագնապը եւ զինամթերքի պակասը սկսած էին զգալի դառնալ եւ ազդել ֆետայիներուն վրայ, որոնք ի զուր կը սպասէին դուրսէն գալիք ուժերու օգնութեան:

Ուրբաթ, 2 յուլիսը ողբերգական օր մը եղաւ Թէլ Զաաթարի համար: Առաւօտեան ժամը 3:30-ին փաղանգաւոր եւ ազատական հազար միլիսներ 130 հրասայլերով մեծ յարձակում մը շղթայազերծեցին եւ յաջողեցան մտնել գաղթակայանին ներքին թաղերէն ներս: Պաղեստինցիք արդէն կորսնցուցած էին ռազմագիտական բոլոր կարեւոր դիրքերը: Միաժամանակ մեծ հրդեհներ ծագեցան, ինչ որ աւելի ծանրացուց պաշարուածներուն վիճակը: Ծանր եւ թեթեւ գնդացիրներով, ձեռնառումբերով, դաշոյններով եւ նոյնիսկ խոհանոցի դանակներով կենաց-մահու գիրկընդխառն կռիւներ մղուեցան ամբողջ օրը: Անզէն եւ սարսափահար հարիւրաւոր պաղեստինցիներ փախուստ տուին Թէլ Զաաթարէն. անոնցմէ շատեր ջարդուեցան: Պաղեստինեան ուժեր փորձեցին Ռաս Մեթնի ճամբով օգնութեան հասնիլ պաշարուածներուն, բայց չյաջողեցան:

Քանի մը օր ետք, ուրբաթ, 9 յուլիսին, Թէլ Զաաթարի պաշարումը աւելի սեղմուեցաւ: Կռիւները տարուեցան  Տէյր Սալէհի շրջանին մէջ եւ գաղթակայանը երկուքի բաժնուեցաւ: Փաղանգաւորները մտան Թէլ Զաաթարի հարաւային վերջին պատնէշէն ներս, ուր գտնուող երեք շէնքերը բուռն կռիւներէ ետք գրաւեցին:

Յաջորդ օր, յուլիս 10-ին, լայնածաւալ յարձակումը կրկնուեցաւ Թէլ Զաաթարի վրայ: Տունէ տուն գիրկընդխառն կռիւներ մղուեցան: Պաշարման օղակը աւելի եւս սեղմուեցաւ եւ կէսօրէ ետք բազմաթիւ պատուհաններէ ճերմակ դրօշակներ պարզուեցան: Այդ օր տասնեակներով պաղեստինցիներ անձնատուր եղան: Հակառակ ջուրի, ելեկտրականութեան ու բոլոր տագնապներուն եւ խուճապին, պաղեստինցիք կը շարունակէին կենաց մահու կռիւը, հետեւելով Սապրայի գաղթակայանը հաստատուած Ֆաթհի հրամանատարութեան տուած անթել հաղորդակցութեան հրահանգներուն եւ սպաննելով անակնկալ փրկութիւն մը:

Յաջորդ օր, կիրակի, յուլիս 11-ին, մինչ բուռն բախումներ եւ ռմբակոծումները կը շարունակուէին, 124 պաղեստինցիներ, կռուող եւ քաղաքային, յաջողեցան հեռանալ իրենց դիրքերէն եւ գաղթակայանին հիւսիսային կողմէն դուրս ելլելով, ձեռքերնին ճերմակ դրօշակ պարզած, անձնատուր եղան փաղանգաւորներուն:

Չորս փաղանգաւոր միլիսներ, թեւերնուն վրայ կարմիր խաչի նշաններով, ստանձնեցին անձնատուր եղողները: Լեղապատառ պաղեստինցիք լալով աղաչեցին միլիսներուն, որ չսպաննեն զիրենք: Անոնք ինքնաշարժներով փոխադրուեցան Հըրշ Թապէթ: Փաղանգաւոր միլիսներու հրամանատար Ուիլիըմ Հաուի իր զինեալներուն հրահանգեց խնամք տանիլ գերիներուն:

Անձնատուութեան գործողութիւնները շարունակուեցան նաեւ յաջորդ օր, յուլիս 12-ին: Առաջին հերթին գաղթակայանը գտնուող լիբանանցիները անձնատուր եղան եւ Կարմիր խաչին յանձնուեցան: Անոնց յաջորդեցին 42 պաղեստինցիներ: Այդ օր փաղանգաւորներ ելեկտրական մեքենաներով պայթեցուցին երեսունէ աւելի ականներ եւ մտան Անթա շէնքը, որ պարպուած էր:

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )