Դուք Ալ Աղէկ, Թեւ Ձգեցէք. (Համշէնահայերէնով` «Դուք Էլ Եկէք, Ձեռք Մեկնէք»)

ՆԻԼԱՅ ՎԱՐՏԱՐ

Համշէնցիներն իրենց մայրենի լեզուն վերակենդանացնելու համար առաջին անգամ Թուրքիայում ամսագիր են լոյս ընծայում, որն իր անուանը համահունչ` բոլորին կոչ է անում «համընդհանուր աշխատանքի»:

Փռշտալուց մեր մեծերը ասում էին «ցաւդ ցեռքի» (թող ցաւերդ ցրուեն): Յայտնի չէ, թէ մեր ցաւերը ցրուեցի՞ն, թէ՞ ոչ, սակայն մենք ցրուեցինք աշխարհով մէկ… Գիւղերում մարդ չմնաց, եայլաներում անասուն չմնաց, տատիկների գրկում թոռ չմնաց, թոռների մօտ էլ լեզու չմնաց:

«Այժմ մեր պատմութիւնները, դարդերը, մեղեդիները, հեքիաթները, աղօթքները, երազները, երգերը, ժողովրդական խաղիկները, ողբերը գրելու եւ վաղուան փոխանցելու համար ունենք «Գոր» ամսագիրը»: «Եկէք եւ թեւ ձգեցէք»:

Գոր նշանակում է համընդհանուր, համատեղ աշխատանք Սեւ ծովի ամենահին ժողովուրդներից` համշէնցիներն առաջին անգամ իրենց մայրենի լեզուով բանասիրական, մշակութային եւ պատմական ամսագիր են լոյս ընծայել:

«Գոր» ամսագիրը, որի անուանումը նշանակում է համատեղ աշխատանք, գրի է առնելու ոչնչացման վտանգի տակ կանգնած համշեներէնը:

Ամսագիրը, որն առայժմ 6 ամիսը մէկ համշէներէն եւ թուրքերէն է լոյս տեսնելու, ինչպէս եւ անուանումից է երեւում, բոլորին կոչ է անում իր ներդրումն ունենալ, այսինքն` համատեղ աշխատել:

Համշէնցիներից, որոնց թիւը Թուրքիայում հասել է 100 հազարի, միայն 40 հազարն է կարողանում խօսել իր մայրենի լեզուով: Այդ իսկ պատճառով ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ն համշէներէնը դասել է անհետացման վտանգի տակ յայտնուած 15 լեզուների շարքին:

Վտանգաւոր Է Համշէնցի Լինել

Թէեւ համշէնցիների համար այս հարցը դեռեւս քննարկման փուլում է, սակայն համշէնցիները, որ ենթադրւում է, որ 18-րդ դարում իսլամացուած հայեր են, խօսում են արեւմտահայերէնի բարբառով:

Ամսագրի հիմնադիր գրողներից Հիքմեթ Աքչիչէքը այս քննարկման վերաբերեալ ասում է` «Թէեւ փոքր համայնք ենք, սակայն համշէնցի լինելը Թուրքիայում վտանգաւոր թեմա է: Ամսագրում այս բոլոր թեմաները գիտական շրջանակներում են քննարկուելու»:

Համշէներէն Այբուբեն Չկայ

Աքչիչէքը համշէներէնի անհետացման եւ կրած դժուարութիւնների վերաբերեալ ասաց. «Համշէներէն այբուբեն չկայ, հայերէնի հետ կապ ունի, սակայն գրաւոր մշակոյթ չունի: Թէեւ անցեալում գրաւոր մշակոյթ է ունեցել, սակայն 300-400 տարի է ինչ բանաւոր լեզուի է վերածուել: Հեշտ չէ լեզուն կենդանի պահել: Քաղաք գաղթող բնակչութիւն ունենք: Քաղաքներում, երբ այս լեզուով խօսում են, ստորացման են ենթարկւում: Միւս լեզուների հետ միախառնուել է: Հանրապետութեան (Թրքական, Ա.) շրջանում կիրառուած պետական ազգային քաղաքականութիւնը եւս թողել է իր կնիքը, սակայն Ռիզէում` այսինքն համշէներէնի հայրենիքում, լեզուի կորուստը սկսուել է դեռեւս օսմանեան շրջանից: Հանրապետութեան շրջանում արդէն այնտեղ համշէներէն խօսող շատ քիչ մարդ կար:

Որովհետեւ այն ժամանակ մարդկանց դասակարգում էին ոչ թէ լեզուի, այլ` կրօնի տեսանկիւնից: Հետեւաբար, քանի որ Թուրքիայի համշէնցիները իսլամ էին ընդունել, 1600-ական թթ. սկսած մարդիկ հեռացան նաեւ այն լեզուից, որ անուանում ենք համշէներէն եւ ասում են` հայերէն է: Նրանք թրքացան, իսլամացան: Բնականաբար կայ նաեւ պնդում, թէ քանի որ ապրել են հայերի հետ միասին, խօսում են համշէներէն»:

Քննարկուելու Է Գիտական
Մակարդակում

Համշէնականութիւնն ու համշէներէնը թուրքական եւ հայկական կողմը քննարկում է` տեղ տալով ազգայնական հակազդեցութիւններին: Փոքրիկ համայնք ենք, քանի որ ցանկանում են նախընտրութիւնը տալ որեւէ մի կողմին, շատ վտանգաւոր վիճակ է ստեղծւում: Անհրաժեշտ է ակադեմական ուսումնասիրութիւն կատարել: Եթէ ես ասեմ համշէներէնը հայերէն է, որեւէ առարկութիւն չկայ: Ամսագիրը, բնականաբար, լինելու է մի հարթակ, որտեղ խօսելու, քննարկելու են ամէն ինչի մասին: Քաղաքականից շատ աւելի մտածում ենք գիտական եւ գրական քննարկում անցկացնել:

Սովորելու Են Համշէներէն
Գրել-Կարդալ

Սակայն, ինչպէս ասացի, գրաւոր մշակոյթ չունի: Ամսագրում, ըստ կանոնների, համշէներէնն առաջին անգամ լատինատառ այբուբենով է գրուելու: Այսինքն համշէներէնի համար ամսագիրը փաստաթղթի նշանակութիւն է ունենալու:

Գրաւոր լեզուի փուլ մտած բոլոր լեզուների նման`  համշէներէնի համար եւս ընկերաբանական եւ քաղաքական թեմաներն այդ լեզուով քննարկելու տեսանկիւնից բառաֆոնտի սղութիւն է նկատուելու: Ուղղագրական, տառերի ներդաշնակութեան խնդիր է առաջանում, սակայն սա բնական է, անգամ թուրքերէնի համար են լեզուաբանական խորհրդաժողովներ անցկացնում:

Քանի որ դեռ սովոր չեն, որպէսզի անգամ համշէներէն իմացողները գրաւոր համշէներէնին յարմարուեն, ժամանակ է հարկաւոր: Այդ իսկ պատճառով, որպէսզի սովորեն գրաւոր համշէներէնին, համշէներէն յօդուածների թուրքերէն տարբերակը ամսագրում գիտակցաբար չզետեղեցինք, որպէսզի հեշտութեան ձգտելով` թուրքերէն չկարդան: Համշէներէն հասկանալու համար թող ջանք թափեն:

Ի՞Նչ Է Լոյս Տեսել Առաջին Համարում

 

Մահիր Օզքան` «Կարմիլիք»
Աւետիք Թօփչեան` «Իրեք ընգեր»
Հիքմեթ Աքչիչէք` «Դիր չունիք մեք»
Նեճտաթ Չաքմաք` «Գագալվերիչ Խերխերիչ»
Մինէ Ճանսու Երրորդ` «Համշէներէն արգելուած խաղ»
Ճեմիլ Աքսու` «Համշէնցիներ. պատմութիւն եւ ինքնութիւն»
Իպրահիմ Քարաճա` «Այդ գիւղը մեր գիւղն է (Խաչափիթ)»
Ուղուր Պիրեոլ` «Փալովիթի հովիտ»
ԳՈՐ` «Լատինատառ համշէներէն գրել»

«Պիանէթ»

 

 

Թարգմանեց ԱՆԱՀԻՏ ՔԱՐՏԱՇԵԱՆԸ

«Ակունք»