Անապատէն Կու Գամ

ՄԱՐԻԱՆԱ ՊԵՐԹԻԶԼԵԱՆ-ՂԱԶԱՐԵԱՆ

405549906_2eeeec4908_oՀալէպի այն շրջանը,  ուր  ծնած եմ,աչքերս բացած եմ անապատին, իմ եւ ծնողներուս կամքէն անկախ: Թաղամասը, որ կը կոչուի Ազիզիէ, Հալէպ քաղաքի մէկ հայաշատ տեղամասն էր մինչեւ վերջերս: Պրպտումներուս ընթացքին կ՛ունենամ նոր բացայայտումներ: Սուրիացի արաբ լրագրող Ճպրաիլ Սաուտի գրառումներէն եւ տոքթ. Մահմուտ Հրէյթանիի, Հալէպի մասին գրած պատմական ուսումնասիրութիւններէն կ՛իմանամ` ծնած, պատանեկութիւնս անցուցած եւ առաջին անգամ աստղերուն  շարժումներուն հետեւած, մանուկ աչքերուս համար այս աստղադիտարանին ինչպիսի նախավայր մը եղած ըլլալը: Ամրան բոլորս ալ  մեր տան տանիքը կը քնանայինք, որ չորս յարկանի շէնքի մը վերջնայարկն էր: Բարձիս վրայ` Հայաստանի ձայնասփիւռէն կը խօսէր Երեւանը,որ բոլորս միասին կ՛ունկնդրէինք, իսկ փակման ղօղանջներէն ետք անհնար էր հայկական երաժշտութեամբ ջերմացած եւ հայրենի կարօտով անքուն սրտին համար մութ անելեկտրական, բայց  աստղազարդ երկնքին տակ, բանահիւսութիւն մը չյօրինելը…. Եւ ահա այն ատեն կամացուկ մը կու գային իրարու խառնուելու եւ իրարու հետ ձուլուելու գլուխս  բարձին վրայ զետեղած  վայրիս անցեալն  ու հայրենի նոր երկրիս ապագան, թէեւ այն ատեն ո՛չ ծննդավայրիս անցեալէն տեղեակ էի, ո՛չ ալ հայրենիքիս ապագայէն: Մանուկներուն տրուած է միշտ անհաւանական համատեղութիւնները մէկտեղելը ու զանոնք հեքիաթի մը տարողութեամբ ընդունիլը…

Տեսիլքներն ու երազները մեծաւմասամբ իրականութիւններու հետ  կապ կ՛ունենան եւ կ՛իրականանան, երբ կը տենչանք անոնց իրականացումը:

Ահա եւ եկած է դէպի ապագայ ոտք դնելու օրը,որ լուսնին վրայ ոտք դնելէն աւելի դժուար պիտի ըլլայ կարծէք շատերուս համար…

Կը հեռանամ նաեւ նիւթէս… ինչպէս գործնականապէս հեռացած եմ, երբեմնի կեանքիս երազէն…:

…………………………………..

Քրոջս ամուսնական  տունը ծնողական տունէս շատ հեռու չէ, լատիններու եկեղեցւոյ թաղակից է եւ դարձեալ` Ազիզիէի շրջան, գիտէի, թէ այդ բազմամարդ թաղը ամբողջութեամբ կառուցուած էր հրէական հսկայ գերեզմանատան մը վրայ, իսկ Ազիզիէի ամբողջ շրջանին մասին տոքթ. Հրէյթանին  այսպէս կը գրէ:

«Ազիզիէն հսկայ անապատային տարածք մըն էր, ուր գարնան ձիերու մրցավազք տեղի կ՛ունենար, իսկ Քուէյք գետի յարակից հիւսիսային լերան լանջերուն կիները կը զբօսնէին, բայց ոչ ոք կը համարձակէր այնտեղ քալել մայրամուտէն ետք` զգուշանալով գողերէ եւ աւազակներէ… հետագային` 1889 թուականին սուլթան Համիտ երկրորդի կողմէ  այնտեղ ոստիկանատուն մը կը կառուցուի ոճրագործներէն եւ գողերէն պաշտպանուելու համար,որովհետեւ շրջանը կ՛ենթարկուի մեծ կողոպուտի:

1868-ին Հալէպի կառավարիչը գրասենեակ մը կը հիմնէ Ազիզիէ կոչուող այս անբնակ շրջանին մէջ` կարգ մը ձեռային աշխատանքներ սորվեցնելու համար պատանիներուն, ինչպէս` դերձակութիւն, մանուածք, որովհետեւ դրամագլուխի կարիքը կար, որոշում կը տրուի գետին հանդիպակաց լեռը շատ սուղ գինով վաճառել Ճիտէյտիէի բնակիչներէն խումբ մը քրիստոնեայ վաճառականներու: Որոշ ժամանակ ետք, քրիստոնեաներու ձեռամբ,այստեղ կը բազմանան բնակելի տուներ եւ հանրային կառոյցներ,կը ցանուին պարտէզներ. այս շրջանը կ՛ընդարձակուի այնքան, մինչեւ միանայ հին քաղաքի թաղամասերուն` վերածուելով անկախ  եւ զօրաւոր շրջանի մը, կազմելով Հալէպի ամէնէն ընդարձակ թաղամասերով եւ շքեղ տուներով շրջանը, հին եւ նոր մշակոյթները մէկտեղող, ուր հիւընկալուած են անուանի իշխաններ, իսկ քրիստոնեաներու կողմէ քսաներորդ դարի սկիզբը կառուցուած է առաջին պանդոկը` «Պարոն»-ը…»:

Ուրեմն նախկին անապատի մը վրայ, որ նաեւ գողերու եւ ասպատակողներու շրջան եղած էր, հետագային ծնած ենք ես` քոյրերս եղբայրս, դրացիներս, ընկերներէս եւ բարեկամներէս շատ շատերը: «Ճեպել Նահր», թարգմանաբար գետի լեռ կոչուող  պողոտային վրայ վաթսուն տարիներ առաջ  հիմնուած է` Լազար Նաճարեան-Գալուստ Կիւլպէնկեան կեդրոնական վարժարանը:

Ազիզիէէն ոչ շատ հեռու, հին քաղաքին կից կայ  Քառասնից Մանկանց եկեղեցին, որ նախապէս կոչուած է Ասուածածնայ, ի տարբերութիւն մնացեալներէն` ունեցած է հինգ դարերու պատմութիւն, իր յարակից հոգետունով: Եկեղեցւոյ ձեռագիր մատեաններէն կ՛իմանանք դեռ 1329 թուականէն Հալէպի մէջ հայերու ներկայութեան մասին: 1652 թուականին քսան հազար հայ կար Հալէպի մէջ, եկած` Ջուղայէն, Ղարաբաղէն, Էրզրումէն, Սեբաստիայէն, Կիլիկիոյ տարբեր շրջաններէն: Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութեան բնակիչներ, թրքական բռնապետութենէն փախչող հայեր` սասունցիներ, կարնեցիներ, նորջուղայեցիներ, նոյնիսկ երեւանցիներ ճոխացուցած գոյն ու երանգ տուած էին այս փոքր, բայց երփներանգ բնակիչներով  քաղաքին: 14-րդ դարէն այստեղ գոյութիւն ունեցած էր հայկական կազմակերպուած գաղութ:Միջնադարեան մանրանկարչութեան` ծաղկողներու, մատենագիրներու, եկեղեցիներու քաղաք եղած է Հալէպը: Հոգետունը, կամ` հոգիի տունը, այն վայրն էր, ուր հանգրուանած եւ հանգչած էին, առաւելաբար Հայաստանէն եւ տարբեր վայրերէ եկող ուխտաւորներ` իրենց ուխտի ճանապարհը շարունակելու համար դէպի Երուսաղէմ: Անոնք հանգչած են հոգետունի սենեակներուն եւ կողքը գտնուող Քառասնից Մանկանց եկեղեցւոյ  շրջափակին մէջ,ետքը իրենց  կարաւանները առաջնորդած` Երուսաղէմ, վերադարձին` նոյն ուղիէն վերադառնալու համար դէպի հայրենիք: Հետագային այնտեղ կը հանգրուանին ջարդէն վերապրածները…

Տեղի հայերը ապրած են Հալէպի մէջ` իբրեւ հայ, հայրենիքը սիրող հայեր:

Ունեցած ենք մեծահարուստ հայ առեւտրականներ, որոնց դերը մեծ եղած է Սուրիոյ  միջազգային առեւտուրին հետ կապ ունենալուն մէջ, հայ առեւտրականները աշխուժ կապերու մէջ եղած են Եււրոպայի նշանաւոր քաղաքներու շուկաներուն հետ: Հետագային, 17-րդ դարու վերջաւորութեան, հայ համայնքի ներկայութիւնը անկում արձանագրած է Հալէպի մէջ` քրիստոնէութեան նկատմամբ կամայականութիւններու ուժեղացման հետ: Այս բոլորը կ՛իմանանք ձեռագիր մատեաններուն մէջ եղած պատմական արձանագրութիւններէն` ինչպէս, իշխանութիւններու փոփոխութեան հետ քրիստոնեաներուն նկատմամբ հալածանքներ տեղի ունենալուն մասին: Բայց միշտ ալ հայեր գոյութիւն ունեցած են Հալէպի մէջ, նոյնիսկ` Տիգրան Մեծի օրերէն…

Սկիզբը նկարագրուած այս օտար  ամայի,աւազահողմով լի վախազդու  տարածքներուն վրայ ապրող հայերուն կողքին, հետագային նաեւ հանգրուանած են մեր մեծ հայրերն ու մայրերը` ստիպողաբար, իրենց կամքէն անկախ, երբ այստեղ քշուած են իրենց բնօրրաններէն, սարսուռով, կիսամեռ վիճակի մէջ: Քիչ մը անդին, Սեպիլ կոչուած շրջանին մէջ, ջարդերէն մազապուրծ հայեր ապաստանած են վրաններու տակ: Սեպիլի վրանները ականատես եղած են նախճիրէն փրկուած հայոց ամէնէն սրտաճմլիկ տեսարաններուն: Հայ որբուկներուն հացի նկանակի մը փոխարէն վաճառուելուն, հայ մայրերուն տառապանքին, մարդկային վիշտի ու դառնութեան ամէնէն աննկարագրելի արտայայտութիւններուն… Ետքը` հիւղաւաններ…

Հալէպ, Ազիզիէ,ուր կը բնակէին «Էրմեն էտիմ» (թրգմ.` հին հայերը) ջարդէն առաջ եկած եւ այնտեղի քրիստոնեայ արաբներուն (որոնց մէջ ձուլուած` բազմաթիւ հայեր կան, նախապէս եկած` Կիլիկիոյ եւ յարակից տարբեր շրջաններէ) հետ բնակած, որոնց մէկ մասը նաեւ կորսնցուցած է իր մայրենին եւ ձուլուած` տեղացի քրիստոնեայ արաբներուն կամ ասորիներուն հետ:

Քաղաքի կեդրոն Մունշիէէն միայն 500 մեթր հեռաւորութեան վրայ կը գտնուէր Ազիզիէն,որ քաղաքին շրջակայքը կը միացնէր իրարու:

1822 թուականին, երբ Հալէպ մեծ երկրաշարժի մը կ՛ենթարկուի, քաղաքին մեծամասնութիւնը կը կործանի: Այն ատեն Հալէպի սահմանները կ՛ընդգրկէին միայն հին քաղաքը (հին քաղաքը կը ներկայացնէր բերդը եւ անոր յարակից, շրջակայ տարածութիւնը) բերդի շրջակայքով: Երկրաշարժէն ետք Հալէպ կամաց կամաց ոտքի կը կանգնի եւ կը սկսի վերաշինութիւնը: Հետաքրքրական է Թիլել հայկական թաղամասին անուանակոչութեան հիմքը:  Երկրաշարժէն ետք մարդիկ  պարիսպներէն դուրս կը տեղափոխեն հին քաղաքի փլած քարերն ու հողակոյտերը եւ այդ աղբակոյտերու եւ բեկորներու կուտակումով կը գոյանան հսկայ հողաթումբեր, որոնց վրայ հետագային` 1882 թուականին կը կառուցուի Թիլելը, որ թարգմանաբար կը նշանակէ` բլուրներ (այս մասին կը վկայակոչեն նաեւ Թիլելի երէց սերունդի  բնակիչները): Թիլելի եւ իր հարեւանութեան, ներկայիս կը գտնուի եկեղեցիներու եւ դպրոցներու ցանց մը, գլխաւորաբար` Քառասնից Մանկանց եկեղեցին, Հայկազեան եւ Կիլիկեան վարժարանները:

Արաբ փաստաբան Ալաա Սայետ, այսպէս կը գրէ. «Երկրաշարժի աղէտէն ետք հին քաղաքը կը սկսի ընդարձակուիլ եւ դուրս գալ բերդի պարիսպներէն, կը ստեղծուի Հայըլքաթթապը, որ պարիսպներէն դուրս կը գտնուի, ուր կը սկսին բնակիլ այն եւրոպացիները որոնք բերդի պարիսպներէն ներս կը բնակէին, եւ որոնք կը խուսափէին բնակիլ փակ վայրերու մէջ` վախնալով երկրաշարժին կրկնուելէն: Այս մտավախութեամբ կը գոյանան Ճիտէյտիէ եւ Ազիզիէ թաղամասերը 1868-էն սկսեալ, ուր վերջինիս տարածութեան մէջ կը փոխադրուին օտար հիւպատոսարաններուն մեծամասնութիւնը, ինչպէս նաեւ` մեծահարուստ քրիստոնեաներու տուները»: Այսպէս, Ճիտէյտիէն ամէնէն հին եւ կարեւորագոյն կեդրոնն  էր Հալէպի մէջ բնակող քրիստոնէութեան, ուրկէ անոնք կը տարածուին դէպի արեւելք, Պապել Հատիտ, Աղէօլի սահմանագիծով: Պատմաբան Իպն Շհնէ կը յիշատակէ քրիստոնեաներու գոյութիւնը Ճիտէյտիէի մէջ, ան կ՛ըսէ, թէ շրջանը քրիստոնեական էր ամբողջութեամբ, հարիւր տոկոսով, մինչեւ 19-րդ դարու վերջաւորութիւնը: Նեղլիկ թաղեր էին, շատ անգամ` փակ վերջաւորութիւններով, հազիւ մութը վրայ հասնէր, թաղերը կը փակուէին յատուկ դռներով, ուրկէ կու գայ Պապ Ալեասմինը, Սիսին եւ տարբեր անուններով դռներ` իբրեւ մուտք շրջանին: Իսկ այնտեղ ուր թաղերը խաչաձեւ զիրար կը միանան, կը կոչուի Սալիպէ, ուր կը գտնուի եկեղեցիներուն մեծամասնութիւնը: Շրջանը ունէր իր բաղնիքը, խանը, շերամաբուծութեան կեդրոնները: Հետագային մահմետականները այնտեղ միայն միսի առեւտուրի խանութներ ունէին եւ` աղօթելու մզկիթ մը: 17-րդ դարէն սկսեալ, երբ քրիստոնեաներու հոսք տեղի կ՛ունենայ դէպի Հալէպ, անոնց հետ հայեր եւս կը սկսին բնակութիւն հաստատել Ճտէյտիէի ալեւելեան թաղամասերուն, ինչպէս նաեւ Սալիպէի եւ Քառասնից Մանկանց եկեղեցւոյ թաղերուն մէջ: Իսկ 18-րդ դարուն քրիստոնեաները կը սկսին տարածուիլ Մարաաշլի եւ Ղասթալ Հարամի թաղերուն մէջ: Քրիստոնեաներուն հակակշռին տակ  էր մնացեալ ամբողջ շուկային առեւտրական ցանցը,որ երկրորդն էր հին քաղաքի շուկայէն ետք:

Տարագրութենէն ետք Նոր Գիւղը գոյացած է, հայու բազուկներով կառուցուած, ինչպէս նաեւ` ուրիշ   շրջաններ:

Կը լսեմ Հայաստանի մէջ կառուցուելիք Նոր Հալէպի մասին, կ՛իմանամ  անոր ամայի շրջանի մը մէջ ըլլալը: Ակամայ կը մտածեմ այս բոլորը եւ կը սկսիմ զուգահեռներ անցընել, Նոր Հալէպի եւ հին Հալէպի  տարածքներուն միջեւ:

Հայրենի հողին վրայ թափուելիք նոր քրտինքն ու աշխատանքը, որքան ալ զոհողութեամբ եւ թանկ գինով իրագործուած ըլլան, թշնամիներով լի անապատի մը վրայ, աւազակներուն կողքին կառուցուածին հետ չեմ կարծեր որ կը համեմատուին, կամ` նմանութեան եզր մը կրնան ունենալ:

Հայաստան ապաստանած հալէպցիներուն համար անապատը, չոր արտը կրնայ ծաղկազարդուիլ եւ   վերածուիլ բուրումնաւէտ այգեստանի, հրաշալի բնակավայրի,միայն եթէ ունենանք սէր, հաւատք եւ յարատեւելու կամք:

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )