ՀԱՄԱԹՐՔՈՒԹԻՒՆ ԵՒ ՀԱՄԱԹՈՒՐԱՆԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ ԹՈՒՆԴ ԺԱՌԱՆԳՈՐԴ` ԱԶԳԱՅԻՆ ՇԱՐԺՈՒՄ ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹԻՒՆԸ

Լուսարձակի տակ առնելու համար Թուրքիոյ քաղաքական հոլովոյթը` անհրաժեշտ է ճանչնալ անոր կուսակցութիւններն ու անոնց գործընթացը: Ատելութենէ եւ վրէժխնդրութենէ հեռու ըլլալու միտումով, սակայն, որպէս պահանջատէր եւ փանթրքութեան ծրագիրներու տեւական վտանգի մատնուած ժողովուրդ, հարկ է քաջ գիտնալ Թուրքիոյ մէջ եւ դուրսը գործող ազգայնամոլ եւ ցեղապաշտ Ազգայնական շարժում կուսակցութիւնը (Միլլիյէթճի հատեքեթ փարթիսի, ՄՀՓ), որ իր արժանավայել տեղը կը գրաւէ Թուրքիոյ առաջնակարգ կուսակցութիւններուն շարքին: Այստեղ, անհրաժեշտ կը նկատենք անմիջապէս ըսել, որ անիկա իր գործունէութիւնը աշխուժօրէն ներթափանցած է Թուրքիոյ սահմաններէն դուրս նաեւ` թրքախօս հանրապետութիւններ, Եւրոպա, յատկապէս` Հոլանտա, Պելճիքա, Գերմանիա, իսլամական եւ արաբական կարգ մը երկիրներ, Միացեալ Նահանգներ եւ վերջապէս հոն, ուր թուրք կը գտնուի:

Սակայն անմիջապէս դիտել տանք, որ ազգայնամոլական տրամադրութիւնները եւ հակումները միշտ ալ լայն տարածում ունեցած են թրքական հասարակութեան մէջ: Հետեւաբար Oսմանեան կայսրութեան բռնի թրքացման քաղաքականութիւնը որդեգրուեցաւ նաեւ Թուրքիոյ Հանրապետութեան կողմէ:

Այս իսկ պատճառով է, որ Թուրքիոյ մէջ փանթուրքութեան գաղափարախօսութիւնը կրողներու ու իրականացնողներու մէջ առհասարակ մեծ թիւ կը կազմեն քաղաքական գործիչները, պաշտօնեաները, «գիտնակաները», «մտաւորականները»:

Ազգայնական շարժում կուսակցութեան պարագան կը զատորոշուի թրքական միւս կուսակցութիւններէն, թէեւ ընդհանրապէս բոլորն ալ թրքութիւն կը քարոզեն (բացի քրտական եւ քանի մը կուսակցութիւններէ): Այս հիմնական ու կենսական նպատակով է, որ կ՛ուզենք ակնարկ մը նետել եւ հակիճ ձեւով ծանօթացնել փանթրքութեան թունդ ժառանգորդ, բազմաբեղուն աշխատանք ծաւալած վերոնշեալ կուսակցութեան իր զանազան երեսներով:

Ազգայնական շարժում կուսակցութիւնը, թուրք ծայրայեղ աջակողմեան կուսակցութիւն մըն է, որուն հիմնադիրն է Ալփարսլան Թիւրքեշ` բուն անունով Հիւսէյն Ֆէյզուլլա (1917-1997):

Փանթրքութեան ծրագիրները եթէ անցեալին իրագործած էին բժիշկ Նազըմը, Էնվերը եւ անոնց խմբակը` Թուրքիստան, Աֆղանիստան եւ կամ այլ տեղեր, ապա, հետագային, Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքը, Ռաուֆ պէյը, Զիյա Կէօքալփը` Թուրքիա: Ասոնց բոլորին արիւնով տոգորուած, շաղախուած` ծնունդ պիտի առնէր Ալփարսլան Թիւրքեշը, որ պիտի գործէր աւելի մոլեռանդ ազգայնամոլութեամբ, ցեղապաշտութեամբ, այս անգամ ոչ թէ Թուրքիոյ սահմաններուն մէջ, այլ ո՛ւր որ Թուրք գոյութիւն ունէր:

Ազգայնական շարժում կուսակցութիւնը սկիզբ կ՛առնէ զանազան հանգրուաններով, երբ Թիւրքեշ 1965-ին, երեք ուրիշ նախկին աքսորեալներու հետ միասին, մտաւ Հանրապետական գիւղացիական ազգայնական կուսակցութեան (ՀԳԱԿ) մէջ եւ ընդամէնը երկու ամսուան ընթացքին կրցաւ կուսակցութիւնը իր հակակշռին տակ առնել: Ան դարձաւ կուսակցութեան ղեկավարը եւ սկսաւ ՀԳԱԿ-ն, ըստ իր հայեցողութեան, կաղապարել: Ազգայնական վերոյիշեալ կուսակցութիւնը թրքական իր քաղաքականութեան վերիվայրումներուն պատճառով անունը յաճախ փոփոխութեան ենթարկած է:

24-25 նոյեմբեր 1967-ին Հանրապետական գիւղացիական ազգայնական կուսակցութեան համագումարին Ալփարսլան Թիւրքեշի հեղինակութեամբ, ծանօթացուած է կարեւոր մէկ գիրք` «Տոքուզ ըշըք» (ինը ջահեր): «Ինը ջահեր»ը վարդապետութիւն (ուսմունք) մըն է, որ կը բաղկանայ հետեւեալ սկզբունքներէ.

– «Միլլիյէթճիլիք» (ազգայնականութիւն):
– «Իւլքիւճիւլիւք» (գաղափարաբանութիւն)
– «Ահլաքճիլիք» (բարոյականութիւն):
– «Իլիմճիլիք» (գիտութիւն-գիտականութիւն):
– «Թոփլումճուլուք» (համայնականութիւն):
– «Քէօյճիւլիւք» (գիւղացիութիւն):
– «Հիւրրիյէթճիլիք վէ շահսիյէթճիլիք» (ազատութիւն եւ անհատականութիւն):
– «Կելիշմեճիլիք վէ հալքճիլիք» (զարգացում եւ ժողովրդավարութիւն):
– «Էնտուստրճիլիք վէ թեքնիքճիլիք» (արդիւնաբերութիւն եւ ճարտարարուեստ):

«Ինը ջահեր»ը գործունէութեան ինը կէտեր են կուսակցութեան համար եւ կը համարուի «իւլքիւճիւներ»ու (գաղափարապաշտներ) ուղեցոյցը: Այդ ջահերուն բուն արմատները կը սեպուին իսլամութիւնը եւ թրքութիւնը, Թուրք անձի հանդէպ անվերջ սէր, յարգանք: Հետեւաբար այս մեկնակէտէն ճամբայ ելլելով է, որ «ինը ջահեր»ը կը պարունակէ ազգայնամոլութիւնը ու ցեղապաշտութիւնը: Այդ ծրագիրը «իւլքիւճիւները» կը ներշնչէ հայրենիքի, դրօշակի, իսլամութեան, սէր թրքութեան, եւ այդտեղէն ալ սէր դէպի «Մեծ երազ»` «Մեծն Թուրան»:

8-9 փետրուար 1969-ին Հանրապետական գիւղացիական ազգայնական կուսակցութեան Մեծ համագումարին ներկայացող լիազօրներու զօրակցութիւնը վայելելով` կուսակցութիւնը կը վերանուանուի Ազգայնական շարժում կուսակցութիւն: Անդրանիկ վարչական ժողովին կուսակցութեան զինանշան կ՛որոշուի Օսմանեան կայսրութեան ժամանակաշրջանէն «Երեք կիսալուսինը», եւ նոյն նիստի ընթացքին Ազգայնական շարժում կուսակցութեան երիտասարդական թեւի զինանշանն ալ` «Կիսալուսինի մէջ գայլ»:

12 սեպտեմբեր 1980-ին, Թուրքիոյ զինուորական պետական հարուածէն ետք, 16 հոկտեմբեր 1981-ին, ՄՀՓ-ն փակուեցաւ, եւ անոր բոլոր ինչքերուն վրայ ձեռք դրուեցաւ:

Հետեւաբար Թուրքիոյ մէջ տիրեց քաղաքական անկայունութիւն, փակուեցան բոլոր քաղաքական կուսակցութիւնները եւ կուսակցական ղեկավարներ եւ այլ խնդրայարոյց անձնաւորութիւններ բանտարկուեցան, քաղաքական արգելափակումի, տնային կալանք եւ այլ պատժական տնօրինումներու ենթարկուեցան:

Ազգայնական շարժում կուսակցութեան մօտ անձեր 7 յունիս 1983-ին հիմնեցին Պահպանողական կուսակցութիւնը (Մուհաֆազաքար փարթի): Վերոնշեալ կուսակցութիւնը 30 նոյեմբեր 1985-ին վերանուանուեցաւ Միլլիյէթճի չալըշմա փարթիսի (Ազգայնական գործի կուսակցութիւն):

6 սեպտեմբեր 1987-ին Ալփարսլան Թիւրքեշի քաղաքական արգելափակման բեկանման որոշումէն անմիջապէս ետք, 4 հոկտեմբեր 1987-ին, Ազգայնական գործի կուսակցութիւնը իր արտակարգ համագումարին Թիւրքեշը ընտրեց կուսակցութեան համանախագահ: 27 դեկտեմբեր 1992-ին, 1979-ի պատգամաւորներով հաւաքուած ՄՀՓ-ի ժողովականները, հակառակ կարգ մը խոչընդոտներու, կը լուծեն ՄՀՓ-ն:

24 յունուար 1993-ին Միլլիյէթճի չալըշմա փարթիսին կը գումարէ իր 4-րդ Համագումարը, որուն ընթացքին «ԱԳԿ» անունը կրկին անգամ կը վերանուանուի ՄՀՓ եւ որպէս զինանշան` կրկին կ՛որոշուի «Երեք կիսալուսին». այսպիսով` Ազգայնական շարժում կուսակցութիւնը կը վերածնի:

Կուսակցութեան նոր ծրագիրը կը հիմնաւորուի Թիւրքէշի գրած «Տոքուզ ըշըք»ի հիման վրայ:

Հիմնական գաղափարախօսութիւնը կը կայանայ իսլամ կրօնի կաղապարած թուրք ազգայնականութեան հակակայսերապաշտ եւ հակահամայնավարական սկզբունքներէ: Ըստ Ազգայնական շարժում կուսակցութեան, թուրքերու ազատութիւնը խորհրդանշող գորշ գայլի նշանն ալ տեղ կը գրաւէ կուսակցութեան բոլոր բնագաւառներուն մէջ:

Ազգայնական շարժում կուսակցութեան ծրագիրով որպէս առաջին նպատակ կը համարուի` «Թուրք հաւաքականութեան ամէն մէկ անդամին աղբիւրը` իսլամ հաւատքը, բարոյականութեան եւ արժանապատուութեան, թուրք ազգայնականութեան տեսլականի իւրացումը»: Ինչպէս նաեւ պարտք կը դրուի պետութեան նեցուկ կանգնիլ`. «Մեր պետութեան հիմնական պարտականութիւնն է մեր ազգութեան եւ ազգային մշակոյթին հիմնական շրջագիծը կազմող հզօր իսլամ կրօնին յայտնի ճշմարտութիւնը ուսուցանել եւ ուսուցանել տալ» (կուսակցութեան ծրագիր, 1988, էջ 3 եւ 14):

Ազգայնական շարժում կուսակցութեան դրօշակը` երեք հաւասար չափով ճերմակ կիսալուսիններ, որ կը նշանակէ` «Դրօշակ, Հայրենիք, Աստուած», որոնք զետեղուած են կարմիր դաշտի մը վրայ: Երեք կիսալուսիններու որպէս խոր իմաստ` կը բացատրուի հետեւեալը. «Այս դրօշակի երեք կիսալուսինները նախ եւ առաջ դարեր շարունակ Օսմանեան կայսրութեան սիւները հանդիսացած են եւ փողփողած ամէն ամրոցի ու բերդի վրայ: Իւրաքանչիւր կիսալուսինի մասին կարելի է մեծածաւալ գիրք գրել: Այդ երեք կիսալուսինները կը խորհրդանշեն Դրօշակ` Երկիր, Հայրենիք` Ազգ, Աստուած` Հաւատք: Աստուած ինք ուզած է, որ թուրք ազգը ազատ ու անկախ ապրի»: Աստուած ներկայացնող կիսալուսինը, ըսինք, կը նշանակէ «հաւատք»: երկրորդ կիսալուսինը` «ազնուութիւն», երրորդը` «լաւ գործ»:

Արդ, այս դրօշակի յարաբերութեամբ Ազգայնական շարժում կուսակցութեան հիմնական նպատակներէն է թրքական հին կայսրութեան վերականգնումը: Բոլորիս ծանօթ է, որ ամէն քաղաքական շարժում կը սկսի երազով մը, իտէալով, տեսլականով մը:

Ազգայնական շարժում կուսակցութեան կեդրոնը Անգարա է:

Կուսակցութեան կորիզը կը բաղկանայ հետեւեալներէ.

– Ազգայնական շարժում կուսակցութեան համանախագահութիւն:
– Ազգայնական շարժում կուսակցութեան ղեկավարութեան գերագոյն խորհուրդ:
– Ազգայնական շարժում կուսակցութեան կեդրոնական վարչութեան խորհուրդ:
– Ազգայնական շարժում կուսակցութեան կեդրոնական կարգապահական խորհուրդ:
– Ազգայնական շարժում կուսակցութեան երեսփոխաններ:
– Ազգայնական շարժում կուսակցութեան կնոջական թեւ:
– Ազգայնական շարժում կուսակցութեան նահանգապետներ:
– Ազգայնական շարժում կուսակցութեան քաղաքապետներ:

Ազգայնական շարժում կուսակցութեան պաշտօնաթերթն է «Օրթատողու», որ հիմնուած է 3 մայիս 1972-ին, Զեքի Սարաչօղլուի կողմէ: «Օրթատողու»ի բովանդակութեան մէջ,  զանազան նիւթերու կողքին, յաճախ կը հանդիպինք Հայաստանի եւ հայ ժողովուրդի վերաբերող նիւթերու, ուր յօդուածագիրները, ըստ էութեան, կը խեղաթիւրեն պատմութիւնը, ապատեղեկատուութիւն կը տարածեն ու մանաւանդ կը վարկաբեկեն հայ ժողովուրդին առնչուող ամէն ինչ: Այստեղ շատ կարեւոր կը նկատենք յիշել Ազգայնական շարժում կուսակցութեան մէջ գործող քանի մը հայերէն մէկը` պոլսահայ պատմաբան-հրապարակագիր Լեւոն Փանոս Տապաղեանը (ծնեալ Պոլիս, 1933-ին), որ ոչ թէ կուսակցութեան թունդ անդամներէն է միայն, այլ նաեւ կուսակցութեան պաշտօնաթերթի յօդուածագիրներէն: Տապաղեան, Ալփարսլան Թիւրքեշի ցանկութեամբ, տարիներ շարունակ յօդուածներ գրած է «Օրթատողու»ի մէջ: Տապաղեանի խօսքերէն է` «Եւրոպական Միութիւնը կը դաստիարակէ թուրքերու թշնամի հայը»:

Ազգայնական շարժում կուսակցութիւնը թրքական ցեղը բարձրագոյնը, ազնուագոյնը կը համարէ: Այդ պատճառով ալ թուրքերը «ասիլ թիւրքլերը» («ազնուացեղ թուրքեր») կոչումը կու տան իրենք իրենց, որոնք, ըստ իրենց, աշխարհի ամէնէն ազնիւ ազգն են եւ, հետեւաբար,կոչուած են միւս ժողովուրդներուն վրայ իշխելու: Բոլոր թրքախօս ժողովուրդները, Կովկասէն մինչեւ Կեդրոնական Ասիա, պէտք է միաւորուին «Մեծն Թուրան» պետութեան մէջ: Նախկին խորհրդային հանրապետութիւնները, ինչպիսիք են Ազրպէյճանն ու Ղազախստանը, նոյնիսկ Չեչենիան, պէտք է ընդգրկուին այս պետութեան մէջ:

Ազգայնական շարժում կուսակցութիւնը, իր ծրագիրին համաձայն, բաւական ազատական է կրօնի նկատմամբ: Ըստ անոր, «ամէն ոք ազատ է կրօնի մը հետեւելու կամ չհետեւելու: Ոչ ոք իրաւունք ունի հաւատքի պատճառով մէկ ուրիշը նեղել ու ճնշել»: Կրօնի մասին այս դիրքորոշումին հասնիլը պատմական ընթացք մը կ՛անցընէ: Նախկին փանթրքականները խստաբարոյ իսլամներ չէին: Անոնց համար ազգայնական գաղափարը` բոլոր թուրքերու միաւորումը պետութեան մը մէջ, առաջնակարգ կարեւորութիւն ունէր:

Կուսակցութեան կողքին կը գործէ երիտասարդական «Պոզ քուրտ» («Գորշ գայլ») կազմակերպութիւնը, որ հետագային անուանափոխուեցաւ «Իւլքիւ օճաքլարը»ի: Իսկ «իւլքիւճիւ(ներ)»ը (գաղափարապաշտ), «Գորշ գայլեր»ը կը սիրեն իրենք զիրենք այդպէս անուանել:

Ազգայնական շարժում կուսակցութեան ղեկավարը` Ալփարսլան Թիւրքեշը, «Իւլքիւճիւներ»ու (գաղափարապաշտ) յորջորջումով կը կոչուի «Պաշպուղ» այսինքն` առաջնորդ, գլխաւոր, ոչ կանոնաւոր զինուորական խումբերու հրամանատար:

«Իւլքիւճիւներ»ը իրենք զիրենք կը կոչէին «ազգային-գաղափարապաշտներ»: 1944-ի մայիսին էր, որ դուրսի աշխարհը տեղեկացաւ այս շարժումին մասին: Այդ օրը դատական ընթացք սկսաւ թուրք ազգայնականներու եւ փանթուրանականներու (թրքերէնով` «Թուրանճի»), այսինքն` «Մեծն Թուրան» գաղափարի համակիրներուն դէմ: Դատուողներուն մէջ էին շարժումի ղեկավար ու ոգեշնչող Հիւսէյն Նիհալ Աթսըզը եւ Թիւրքեշը: Անոնք կը մեղադրուէին ապօրինի կազմակերպութեան ստեղծմամբ, որուն նպատակն էր կառավարութիւնը տապալել, ինչպէս նաեւ պետութեան դէմ գրգռութիւն ընելով ցեղապաշտութիւնը տարածել:

«Իւլքիւճիւներ»ու (գաղափարապաշտներու) շարժումը հիմնաւորուած է «ազգի միասնականութիւնը եւ հայրենիքի ամբողջականութիւնը» պահպանելու համար մղուող պայքարին վրայ: «Ով որ այս գործը կը խանգարէ կամ այդ շարժման մէջ կասկածելի կը նկատուի, պէտք է անոր դէմ պայքարիլ»:

Ստորեւ կու տանք երիտասարդական բաժինի` «Իւլքիւճիւներ»ու (գաղափարապաշտներու) երդումը.

ԳԱՂԱՓԱՐԱՊԱՇՏԻՆ ԵՐԴՈՒՄԸ

Աստուծոյ, Քուրանի,
Հայրենիքի, Դրօշակի,
Ազգի, Զէնքի եւ «Պաշպուղու»ի

ԵՐԴՈՒՄ ԸԼԼԱՅ!

Նահատակներս, հերոսներս վստահ թող ըլլան,
Որպէս ԳԱՂԱՓԱՐԱՊԱՇՏ ԹՈՒՐՔ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴՆԵՐ,
Համայնավարութեան, դրամատիրութեան, ցեղապաշտութեան
եւ ամէն տեսակ կայսերապաշտութեան (իմպերիալիզմի) դէմ
մեր պայքարը պիտի շարունակուի,
մեր մարտնչումը մինչեւ վերջին զինուոր, վերջին շունչ,
մինչեւ արեան վերջին կաթիլն է:

Մեր մարտերը` ազգային Թուրքիոյ,
Մինչեւ Թուրան է:

Պիտի չվերադառնանք,
Պիտի չվհատինք, պիտի չիյնանք,
Պիտի յաջողինք, պիտի յաջողի՛նք:
Պիտի յաջողինք!

«ԱՍՏՈՒԱԾ ԹՈՒՐՔԸ ԹՈՂ ՊԱՇՏՊԱՆԷ ԵՒ ՀԶՕՐԱՑՆԷ»
(թարգմ.` հեղինակին)

Տեղին է նշել, որ Առաջին Համաշխարհային պատերազմի նախօրեակին Էնվեր փաշայի կողմէ ստեղծուած երիտասարդական կազմակերպութիւնը նաեւ կը կոչուէր Գորշ գայլեր: Այժմ Գորշ գայլեր կը կոչուին Ազգայնական շարժում կուսակցութեան բոլոր անդամները:

ԱՒՕ ԳԱԹՐՃԵԱՆ

(Շար. 1)

Share this Article
CATEGORIES