50 ՏԱՐԻ ԱՌԱՋ (1ՕԳՈՍՏՈՍ 1961)

ԱՒԱՆԴՈՒԹԻՒՆ

ՍԱՍՈՒՆԻ ԲԵՐԴԻՆ ՍԱՆԴ-ՔԱՐԸ

Այն տարին տխրութեան ժանգը զարկաւ հողին ու քարին, ծիլին ու ծաղկին, ծառին ու թուփին:

Ու գաղպին վար չինկաւ երկինքէն:

Լեռներն ու ձորերը, դաշտերն ու հովիտները չզարդարուեցան ծաղիկով եւ կանաչութեամբ, անոնց վրայ չկաթեցաւ ցողն ու օրհնութիւնը բարեհաճ բնութեան:

Այն տարին այգիները իրենց երգը չունեցան, եւ անտառները` երազ: Պարտէզները սգաւորուեցան, կորեկի արտերը եղան եղերամայր ու մեռելտէր:

Հնձանները կարկամեցան: Խաղողի ողկոյզներէն չհոսեցաւ քաղցուն: Գինին մեռա՜ւ, իր` մարդս առնականացնող շեշտը կորսնցուց, չկրցաւ խանդավառել խենթութեան նժոյգները եւ ոչ ալ պեգասները` անսպայ բերկրութեան: Մարդիկը մեռան այն տարին` կարօտ մնացած բաժակներու համբոյրին…

Ափսո՛ս, հազար ափսոս:

Բարձունքներէն վար թափող ջուրը իր ուժականութենէն զրկուեցաւ, դանդաղեցաւ, պառաւցաւ, չկրցաւ կարկաչել, երաժշտանալ, դառնալ յոյզ ու գրգիռ, եւ թռիչք տալ մարդկային զգայնութեան:

Մարգագետիներու մէջ դալկացաւ արուեստին խորհուրդը: Քարայրներու առջեւ եւ աղբիւրներու ակին ընդդէմ` թռչունները լարեցին իրենց ողբերգը, որուն թախծոտ ալիքաւորումներէն ամայութիւնը տքաց ու լացաւ:

Տանիքներու վրայ եւ երդիքներու շուրջ գարունը իր գեղեցկութեան ներբողականը չարտասանեց:

Ամառը սիրաբանութեան չնստաւ Հունձքի Աստուածուհիին հետ, ասոր համար տուներու մէջ հարսանիք չեղաւ, արտերէն, այգիներէն եւ պարտէզներէն տուն վերադարձող ոեւէ կին տղաբերքի ցաւէն չբռնուեցաւ:

Մե՜ղք, մե՜ղք: Հազա՛ր անգամ մեղք:

Աշունը եղաւ դաժան ու բիրտ: Դաշտերը չվայելեցին անոր հայրական այցը, ոչ ալ տեսան անոր փարթամ ու արքայավայել մուտքը կալերու մէջ, մարագներէն ու մառաններէն ներս` արգասաւորութեան բերկրալից սաղմոսը շրթունքներուն վրայ:

Չար էր Աշունը այն տարին:

Անձրեւ թափեց, հեղեղներ կազմեց, ծառ ու թուփ արմատախլեց, քանդեց տուներ ու յարդանոցներ, ամայացուց գիւղեր: Անտոնքէն Մարաթուկ, Քեփինէն Ծովասար բռներ էր սուգին մշուշը եւ արցունքի շոգին:

Սասունը կու լար:

Անոր հետ կու լային հողն ու քարը… ծիլ ու ծառ, բայց ամէնէն կսկծալի ցաւը Խանդուտ Խանըմինն էր, այն, որ Սասունի իշխանուհին էր, Դաւիթի կինը եւ աղջիկը Կազուանի իշխանին:

*
*   *

Օր մը Սասունի անպարտելի Դաւիթը կը լոգնար Լոխորայ ջուրերուն մէջ:

Օդը տաք էր, ու Դաւիթը` քրտնած: Լոխոր  գիւղի գետին յստակ ու զով ջուրը կախարդեց զինք, հանուեցաւ, նետուեցաւ անոր մէջ: Ի՛նչ հաճելի է յանձնուիլ ջուրերու համբոյրին ու սիրոյ գրգանքին: Դաւիթը լողաց: Կանչեց ու երգեց: Ոտքերը զարկաւ ջուրին եւ անոր կաթիլներովը ողողեց շրջապատը:

Շըմշըմ խանումին դաւադիր աղջիկը լսեց Դաւիթին երգն ու ճիչը, հասկցաւ, որ ան կը լոգնայ Լոխորայ ջուրին մէջ, լեռնէն վար իջաւ, մօտեցաւ գետն ու մտաւ անոր թփուտքին մէջ, լարեց աղեղը ու նետ մը տեղաւորեց Դաւիթի կռնակին մէջտեղը:

Դաւիթը հարուածին զգացած ցաւէն պոռաց այնքան ուժեղ, որ ձայնը հասաւ Սասուն, Քեռի Թորոսը եւ Դաւիթի հօր եղբայրները` Ձէնով Օհան, Խորգուսան, Ճնճղափնրիկ, Ցռանվէգոն լսեցին, ճանչցան իրենց հարազատին ձայնը, անմիջապէս օգնութեան վազեցին, փնտռեցին, գտան վիրաւոր Դաւիթը, բերին Սասուն, բայց երեք օր վերջ ան մեռաւ եւ մեծ ու վշտալից յուղարկաւորութեամբ մը թաղեցին զայն:

Սուգ բռնեց Սասունը:

Մեծն ու պզտիկը, աղքատն ու հարուստը լացին, ողբացին մահը Սասունի տիրոջ…:

*
*  *

Սասունը արի արաց երկիր էր, աշխարհը դիւցազնաշունչ «Ծռեր»ու, անոր բերդը նստած էր լերան մը վրայ, հսկայ էր ան, անառիկ եւ գոռոզ, կ՛իշխէր երկրին ու երկինքին, անոր տանիքէն եթէ մէկը նայէր դէպի Տարօնի դաշտը, պճեղ մը ընկոյզի պիտի նմանցնէր եւ Արածանին` ջուրի բարակ երակ մը:

Այս բերդը եօթը ամիս սուգ բռնեց ու եօթը ամիս դռները բաց ձգեց, որ ժողովուրդը իր ուզած պահուն ներս մտնէ, իր ցաւակցութիւնը յայտնէ Խանդուտ Խանումին, մխիթարէ զայն եւ օրհնէ յիշատակը հերոսին:

Եօթը ամի՜ս:

Գարնան յորդած գետի պէս, Սասունի ժողովուրդը հոսեցաւ դէպի բերդը, մխիթարեց ու քաջալերեց, բայց` անօգո՜ւտ, Խանդուտ Խանումը վիշտ ու մնաց վշաստ, չկրցաւ մխիթարուիլ: Օր մըն ալ այնքան արծարծեցաւ, յորդեցաւ, իր ցաւը, որ չկրցաւ դիմանալ: Ելաւ բերդին տանիքը, մօտեցաւ դրան վրայ իշխող աշտարակին, սանդուխներով բարձրացաւ անոր կատարը եւ այդ ահռելի բարձրութենէն ինքզինք վար նետեց գլուխն ի վար:

Վա՜ր ինկաւ…:

Գլուխը հանդիպեցաւ կարծր ապառաժի մը, նետի պէս ծակեց զայն, անոր մէջ մտաւ մինչեւ իր երկու ուսերը, իր եօթը ճիւղ ծամերը տպուեցաւ ապառաժի ներքնամասին վրայ:

Այս դէպքէն յետոյ, դարեր անցան դարերու ետեւէն: Սասունի բերդը փոշիացաւ: Անոր հետքը այսօր չկայ, բայց կայ ու կը մնայ Խանդուտ Խանումին գլխատեղը ապառաժին մէջ եւ դեռ կը նշմարուին եօթը ճիւղ ծամերու հետքերը:

*
*   *

Սասունցիները այդ ապառաժեայ գլխատեղը կ՛անուանեն Սասունի բերդի «Սանդ-Քար»ը:

Ամէն աշնան անոր մէջ կը լեցնեն իրենց խաշած ցորենը, երգելով եւ ողորմիս տալով` իրենց փայտէ թակոցներովը կը ծեծեն զայն, ձաւար կը պատրաստեն ձմրան համար:

Կ՛ըսուի, թէ երբեմն, երբեմն, երբ թակոցը կը զարնեն Սանդ-Քարին, անոր մէջէն կը լսեն հեծեծանքի ճիչեր եւ իրարու կ՛ըսեն. «Խանդուտ Խանումն է, որ կու լայ իր ամուսինի մահուան վրայ…»:

ՍՕՍ-ՎԱՆԻ

Share this Article
CATEGORIES