ՆԱՀԱՏԱԿՈՒԹԵԱՆ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹԻՒՆԸ. ԱՊԱԳԱՅԻ ԼՈՅՍ ՄԸ

Ի՞ՆՉ Է ՄԵՌՆՈՂ ՄԱՐՄՆԻ ՄԸ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՕԳՏԱԿԱՐՈՒԹԻՒՆԸ ԿԱՄ` ՄԱՐՄԻՆԸ ԻԲՐԵՒ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԳՈՐԾԻՔ ՈՉՆՉԱՑՆԵԼՈՒ ԱՐԱՐՔԻՆ ՆԵՐԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆԸ: ՀԱՑԱԴՈՒԼԵՐ, ԱՆՁՆԱՍՊԱՆԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՂՈՒԹԻՒՆՆԵՐ, ԻՆՔՆԱՀՐԿԻԶՈՒՄԻ ԱՐԱՐՔՆԵՐ ՄԻՇՏ ԱԼ ՀՄԱՅԱԾ, ԶԱՐՄԱՑՈՒՑԱԾ ԵՒ ՑՆՑԱԾ ԵՆ ԱԿԱՆԱՏԵՍ ՀԱՒԱՔԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ ԵՒ ԵՐԲԵՄՆ ՃԱՄԲԱՅ ԲԱՑԱԾ ԵՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՅԵՂԱՇՐՋՈՂ ՓՈՓՈԽՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ: ԹԵՔՍԱՍԻ ԹԵՔ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻՆ ՄԷՋ ԱՐԵՒՄՏԵԱՆ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹԵԱՆ ԴԱՍԱԽՕՍ ՔՈՍԹԻՔԱ ՊՐԱՏԱԹԱՆ «ՏԻՍԵՆԹ ՄԱԿԸԶԻՆ» ԹԵՐԹԻՆ ՄԷՋ ԶԳԱՅԱՑՈՒՆՑ ՕՐԻՆԱԿՆԵՐՈՎ ԵՒ ՅԱՏԿԱՆՇԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒՄՆԵՐՈՎ ԿԸ ՀԻՒՍԷ ՆԱՀԱՏԱԿՈՒԹԵԱՆ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹԻՒՆԸ:

Ֆրանսայի մէջ ցուցարարներ յունուարին իրենց զօրակցութիւնը կը յայտնէին «Թունուզի հերոս»` Մոհամէտ Պուազիզի:

Սովորաբար քաղաքականութիւնը կ՛առնչուի ապրող մարմիններու հետ. հաւաքուած կամ ցրուած մարմիններ, անօթի կամ լաւ սնած մարմիններ, գաղթող կամ հաստատուած մարմիններ:  Մարմիններէ զուրկ աշխարհի մը մէջ գոյութիւն պիտի չունենար քաղաքականութիւն եւ ոչ ալ` անոր կարիքը: Այսուհանդերձ, արտասովոր պայմաններու մէջ մեռած մարմին մը կը կատարէ քաղաքական այնպիսի դերակատարութիւններ, զորս ապրող մարմին մը նոյնիսկ պիտի չերեւակայէր իրականացնել: Նման պարագաներու ինքնին մեռնելու արարքը ականատեսներու քով կրնայ ստեղծել երկիւղածութեան, վանողականութեան եւ հիացումի արտասովոր խառնուրդ մը, զոր լաւագոյն կերպով կարելի է բացատրել միայն իբրեւ տեսակ մը ուժ: Սոսկ մեռնելու պատրաստ զգացում մը, որ վեր է մարդկային հասկացողութենէն, ինչպէս նաեւ` մեր հիմնական բնազդներէն: Իրենց կամաւոր մահուան բնոյթին պատճառով, ինչպէս նաեւ յանձնառութեան` գործելու արարք մը, զոր մեզմէ շատ քիչեր պիտի մտածէին գործել, նման անձեր ձեւով մը իրենք զիրենք կը պարուրեն երկնային տնօրինումի եւ մականցականութեան լուսապսակով մը: Անոնք ուրախութեամբ կը կոխկռտեն ամէն ինչի վրայ, որոնք կարելի կը դարձնեն մարդկային կեանքը, ինչպէս` վերապրելու բնազդներ, ինքնապաշտպանութեան մղումներ եւ մահուան վախը: Այս ձեւով` կամաւոր մահ գործադրողները կ՛ապրին աշխարհի մը մէջ, ուր կը կիրարկուին այլ օրէնքներ, եւ ուր կը գործէ տարբեր տրամաբանութիւն մը: Եւ այս ոլորտէն է, որ ոմանք, ինչպէս ինքզինք զոհաբերած թունուզցի Մոհամետ Պուազիզի, կը գերիշխեն մեր երեւակայութեան մէջ, կը գրաւեն մեր սիրտը եւ երբեմն կը ձեւաւորեն մեր կեանքը:

ՆԱԽԱՔՐԻՍՏՈՆԷԱԿԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐԷՆ…

Նախաքրիստոնէական ժամանակներու Իրլանտայի մէջ գոյութիւն ունէր ինքզինք թշնամիին սեմին սովամահ ընելով զայն անպատուելու սովորութիւնը, որ կը կոչուէր թրոսքատ կամ սիալաչըն: Մէկը այս արարքը կը գործէր իբրեւ բողոք` անարդարութեան դէմ կամ վերստանալու համար ուրիշին տրուած պարտք մը: Մահուան այս գործընթացին ստեղծուած եւ կիրարկուած ուժը վստահաբար ամէնէն առեղծուածային ուժերէն մէկն էր. թշնամիդ պարտութեան կը մատնես ո՛չ թէ զայն սպաննելով, այլ` ինքզինքդ սպաննելու վճռակամութեամբ: Որքան կրաւորական վարուիս, այնքան աւելի վճռական հարուած մը կը ստանայ թշնամիդ: Այն հացադուլերը, զորս իրլանտացիք աննկուն կամքով ի գործ կը դնէին բրիտանացիներուն դէմ 20-րդ դարուն, շատ հաւանաբար ներշնչուած էին կելտական հնադարեան այս սովորութենէն:

Այսուհանդերձ, ան, որ պիտի կատարելագործէր «մեռնելու արուեստը», Եւրոպայի ծնունդ չէր, այլ` Հնդկաստանի: Մահաթմա Կանտի «ցմահ ծոմապահութիւնը» վերածած էր առանց բրտութեան դիմադրութեան (սաթիակրահա) իր ծրագիրին հիմնական մէկ կէտին: Կանտիի համար մարմինը յարձակողապաշտ ձեւով գործածելը, օրինակ` պատերազմի ժամանակ, ինքնին քաջութիւն է: Սակայն շատ աւելի մեծ քաջութիւն է ոչինչ ընելը եւ սեփական մեռնող մարմինը աւելի արդիւնաւէտ , թէեւ սոսկ խորհրդանշական զէնքի մը վերածելը: «Սուրով կռուիլը որոշ քաջութիւն կը պահանջէ: Սակայն մեռնիլը շատ աւելի քաջարի արարք է, քան` սպաննելը», ըսած է ան: Իսկ այս տեսակի քաջութիւնը դիւրին չէ: Անիկա ներհակ է մեր խորը գտնուող բնոյթին եւ բնազդներուն: Մեռնելու արուեստը դժուար արուեստ մըն է, որ կը պահանջէ տառապանք եւ համբերութիւն: «Այնպէս` ինչպէս մէկը պէտք է սորվի սպաննելու արուեստը, երբ կը մարզուի բրտութիւն ի գործ դնելու համար, նոյնպէս ալ մէկը պէտք է սորվի մեռնելու արուեստը, երբ կը մարզուի ոչ բիրտ միջոցներ ի գործ դնելու», կ՛աւելցնէ Կանտի:

Ոչ բիրտ միջոցներէն ամէնէն բուռնը եւ արտայայտիչը ծոմապահութիւնն է, ի հարկին` «ցմահ ծոմապահութիւնը»: Աշխարհէն քաշուելու որոշումդ կ՛արտայայտես` բառին բուն իմաստով դադրելով զայն կուլ տալէ. ասիկա ինքնաժխտումի արմատական արարք մըն է, որ աննկատ չի մնար ուրիշներու կողմէ: Կանտի զայն կ՛օգտագործէր կանոնաւոր կերպով` իբրեւ քաղաքական գործիք: «Զանգուածներուն ուղեղին վրայ ազդեցութիւն կը գործես ո՛չ թէ ճառերով կամ գրութիւններով,- ըսած է ան:- Այլ` միայն բանով մը, զոր ամէնէն աւելի լաւ կը հասկնան զանգուածները, այսինքն` տառապանքով, եւ ամէնէն ընդունուած ձեւը ծոմապահութիւնն է»:

Միւս կողմէ` անձնասպանական գործողութեամբ ինքզինք պայթեցնող անձը եւս իր մեռնող մարմինը կ՛օգտագործէ փոխանցելու համար քաղաքական պատգամ մը: Այս արարքը գործելու ընթացքին ան կը ձգտի սպաննել առաւելագոյն թիւով անձեր: Այսուհանդերձ, գերագոյն նպատակը զոհերուն քանակը չէ, այլ` այն պատկերը, որ նման գործողութեան մը հեղինակը կ՛արտացոլէ իր արարքը գործելու ընթացքին. սարսափազդու պատկերը` անձի մը կամ անձերու, որոնք չեն վախնար մահէն, որոնք չեն տատամսիր իրենց նպատակին համար վատնելու իրենց կամ ուրիշին կեանքը: Նման անձեր կը ձգտին փոխանցել այն պատկերը, թէ իրենք վեր են «կեանքէն եւ մահէն», թէ` կը հարուածեն այնպէս, ինչպէս` բնութեան աղէտները. անխուսափելիօրէն եւ անխնայ: Միտումնաւոր կերպով ստեղծուած այս պատկերացումն է ամէնէն կարեւորը. անձնասպանական գործողութիւն կատարողները շատ լաւ գիտեն, թէ չեն կրնար զինուորական յաղթանակ արձանագրել: Երբ անոնք կը յաղթեն, ապա անոնց յաղթանակը արդիւնք է ո՛չ թէ զինուորական մարտավարութեան, այլ` ընկերային հոգեբանութեան:

Այս պատճառով է, որ անձնասպանական գործողութիւն կատարողներուն գլխաւոր թիրախը ո՛չ թէ անոնց սպաննած անձերն են, այլ անոնք, որոնց դիմաց կը կատարեն իրենց արարքը: Անոնք կը գործեն այնպէս, ինչպէս բեմի վրայ. այսպէս` իրենց ետին կը ձգեն տեսերիզները իրենց փորձերուն, ծրագրումի մանրամասնութիւններ եւ հանրութեան ուղղուած խօսքեր: Որմազդները, որոնք կը ցուցադրուին անոնց արարքէն անմիջապէս ետք եւ քարոզչական ամբողջ ճարտարարուեստը, որ գործի կը լծուի` զօրակցելով անոնց, մաս կը կազմեն անձնասպանական գործողութիւն կատարող անձերու արարքին կառոյցին: Որոշ չափով նոյնը կարելի է ըսել թոքոթայ (քամիքազ) օդաչուներու մասին, այն յատկանշական տարբերութեամբ, որ անոնք կը հարուածեն միայն զինուորական թիրախներ: Սակայն այնքան ալ կարեւոր չէ, թէ՞ մէկը ականնե՞ր կը կապէ իր մարմնին` պայթեցնելու համար, թէ մարմինը կը վերածէ ականի մը մէկ մասին. մարմինը իբրեւ քաղաքական գործիք օգտագործելու ձեւը յար եւ նման է` երկու պարագաներուն:

ԻՆՔՆԱՀՐԿԻԶՈՒՄԻ ՀՄԱՅՔԸ

Կանտիի «ցմահ ծոմապահութեան» գաղափարը մաս կը կազմէր քաղաքական գործնապաշտ մարտավարութեան մը: Անիկա ինքնաժխտումի արարք մըն էր, շատ սրտաբուխ արարք մը. այսուհանդերձ, նպատակաուղղուած էր ծառայելու քաղաքական յատուկ օրակարգի մը: Ամէն անգամ, որ Կանտի կը հասնէր իր նպատակին, ան կը վերսկսէր սնունդ ստանալ: Միւս կողմէ` իրենք զիրենք հրկիզողներուն համար սկիզբն ու վերջը մահն է եւ անոր ստեղծած սարսափը: Այս երկուքին միջեւ տեղ մը ինքզինք զոհաբերողը Կանտիի ինքնաբնաջնջումի ձեւին «մաքրամաքուր» տարրը կը միաձուլէ անձնասպանական գործողութիւն կատարող անձի մը ստեղծած պայթումի պատկերին հետ` միաժամանակ թօթափելով Կանտիի «գործնապաշտութիւնը» եւ անձնասպանական գործողութեան ոճրային բնոյթը: Այսպէս, անձնազոհութեան այն պատկերը, զոր կ՛արտացոլեն այս արարքը գործող անձերը, ամբողջութեամբ անանձնական զոհաբերութեան պատկեր մըն է. սրտաբուխ, անշահախնդիր, մանր հաշիւներէ հեռու եւ գործնապաշտ օրակարգերէ զերծ անձի մը պատկերը: Ո՛ւր որ ալ երթան անոնք, իրենց հետ կը տանին ո՛չ մէկը: Անոնց մահը կրնայ միաժամանակ հիանալի եւ կատաղի պատկեր մը ստեղծել, սակայն անոնք կը մնան բացառապէս առանձին: Հակառակ անոնց արարքին «պայթուցիկ» բնոյթին` անոնց անհետացումի արարքը նկարագրելու աւելի լաւ ձեւ մը պիտի ըլլար զայն կոչել «ներքին փլուզում». կարծէք` չափազանց համեստութեան գերակշիռ զգացումով մը անոնք կը ձգտին միայն սողոսկելով վերադառնալ դէպի ոչնչութիւն:

Դիպուածի արդիւնք չէ, որ իրենք զիրենք հրկիզող անձերուն ամէնէն ցայտուն յատկանիշներէն է անոնց թրթռացող լռութիւնը: Ի տարբերութիւն խօսող տեսակներուն, անոնք ոչ մէկ ճառ կ՛արտասանեն իրենց մահէն առաջ եւ հռչակաւոր ոչ մէկ «վերջին խօսք» կը կտակեն: Եթէ նոյնիսկ խօսքեր արտասանած են ոմանք, ապա անոնք աննկատ մոռցուած են, ինչ որ ինքնին խօսուն է: Յիշողութիւնը, որ միշտ կ՛ընտրէ այն, ինչ որ կ՛ուզէ պահել, իր սեփական միջոցները ունի բաներ իմաստաւորելու: Օրինակ, ինչ որ ամէնէն աւելի ցայտուն կերպով կը յիշուի Թիք Քուանկ Տուխի ինքնահրկիզումի արարքէն, այն արտասովոր լռութիւնն է, որ իջած էր այն հրապարակին վրայ, ուր ան հրկիզած էր ինքզինք: Թիք Քուանկ Տուխ վիեթնամցի պուտտայական կրօնաւոր մըն էր, որ ինքզինք հրկիզած էր 1963-ի յունիսին, իբրեւ բողոք` Նօ Տին Տիեմի իշխանութեան կողմէ պուտտայական կրօնաւորներու դէմ հալածանքին: Ան ինքզինք հրկիզելու ժամանակ դանդաղօրէն ստացած էր լուտասի դիրք, ոչ մէկ բառ արտասանած էր, ոչ մէկ աւելորդ շարժում կատարած էր եւ աստիճանաբար անհետացած էր բոցերուն մէջ: «Նիւ Եորք Թայմզ» թերթի լրագրող Տէյվիտ Հալպըրշթամ, որ ականատես եղած էր արարքին, հետեւեալ բառերով նկարագրած էր զայն.

«Բոցեր դուրս կու գային մարդ արարածէ մը. անոր մարմինը աստիճանաբար կը խորշոմէր եւ կը թառամէր, գանկը կը սեւնար եւ կ՛ածխանար: Օդին մէջ կար մարդկային այրած մարմնի հոտը: Մարդ արարածը զարմանալիօրէն արագ կ՛այրի: Թիկունքիս կը լսէի լացը վիեթնամցիներուն, որոնք սկսած էին հաւաքուիլ… Մինչ ան կ՛այրէր, ոչ մէկ մկան կը շարժէր, ոչ մէկ բառ կ՛արտասանէր. անոր արտաքին կեցուածքը սուր կերպով կը հակադրուէր իր շուրջ բարձրացող մարդոց ողբին»:

Նոյնպէս ալ` չենք գիտեր, թէ արդեօք Եան Փալախ որեւէ բան ըսա՞ծ էր, երբ հրոյ ճարակ կը դառնար: Փալախ փիլիսոփայութեան ուսանող մըն էր, որ ինքզինք հրկիզեց Փրակայի մէջ, 1969-ի յունուարին: Ոչ ալ որեւէ արձանագրութիւն կայ, թէ արդեօք որեւէ բառ արտասանա՞ծ է Մոհամետ Պուազիզի, որ իր ինքնահրկիզումով կայծը տուաւ ամբողջ Հիւսիսային Ափրիկէի տարածքին ծաւալած քաղաքական աննախընթաց թոհուփոհին: Միայն պատշաճ կը թուի նման արարքի մը ընկերակցող լռութիւնը: Ուրիշ որեւէ բան աններելի կերպով աղմկալից պիտի հնչէր:

Սակայն, երբ անձնազոհները լուռ կը մնան, ասիկա չի նշանակեր, թէ անոնց արարքները չեն պատմուիր կամ անոնց քաջութիւնը չ՛երգուիր: Ընդհակառակը, որքան ծանր ըլլայ լռութիւնը, այնքան աւելի անիկա դուռ կը բանայ պատմութիւններու: Ինքնահրկիզումով զոհաբերումը թերեւս ամէնէն լուռ արարքն է, որ կը կատարուի, սակայն անիկա կը ճչայ պատմութեան մը շարունակութիւնը:

ՄԻՋՆԱՐԱՐ

Կրակը միշտ ալ կայծ տուած է մարդկային երեւակայութեան: Խորհդանշական իր հարուստ իմաստին շնորհիւ` կրակը ստացած է առանձնաշնորհեալ դիրք` բնութեան տարրերուն շարքին: Այս կամ այն ձեւով կրակին պատկերը ձեւաւորած է աշխարհի մէջ ապրելու մեր փորձառութիւնը եւ զայն հասկնալու կարողութիւնը: Այնպէս կը թուի, թէ կարծէք կրակը արմատն է մարդկային, տիեզերական եւ երկնային ամէն ինչի: Իր «Սայքոանալիսիս աֆ ֆայր» գիրքին մէջ Կասթոն Պաշըլար կը բացատրէ կրակին այս տիեզերական հմայքը.

«Կրակը առանձնաշնորհեալ երեւոյթ մըն է, որ կրնայ բացատրել ամէն ինչ: Կրակը ապրող գերագոյն տարրն է: Անիկա սերտ է եւ տիեզերական: Կ՛ապրի մեր սրտին մէջ, կ՛ապրի երկինքին մէջ: Անիկա կը բխի բնութեան տարրերուն խորքէն եւ կը պարգեւէ իր ջերմութիւնն ու սէրը: Կը փայլի դրախտի մէջ, կ՛այրի դժոխքի մէջ: Անիկա գուրգուրանք է եւ տանջանք, եփելու միջոց է եւ աշխարհի վերջը»:

Զարմանալի չէ, որ կարգ մը մշակոյթներու մէջ «կրակով մեռնիլը» կը նկատուի ոչ թէ իրական մահ, այլ պարզապէս` նոր կեանքի մը սկիզբը, դարպաս մը` դէպի գոյութեան աւելի բարձր մակարդակ մը: Օրինակ, կ՛ըսուի, թէ հին յոյն փիլիսոփայ Էմփետոքլէս որոշած է այս ձեւի ելք մը աշխարհէն` փաստելու համար իր անմահութիւնը (ան ինքզինք նետած է այրող հրաբուխի մը մէջ): Ինքնահրկիզումը թոյլատրուած է նաեւ մահայանա պուտտայականութեան կարգ մը ուսմունքներու մէջ: Օրինակ, լուտասի ուսմունքին մէջ կը նշուի պատմութիւնը Պոտհիսաթվա բժիշկ թագաւորին, որ ինքզինք կը հրկիզէ` իբրեւ մարմնէն հրաժարելու գերագոյն արարք: Մասնաւորաբար այս պատմութիւնն էր, որ ուղղակի կամ անուղղակի ձեւով ներշնչած է ոչ միայն Թիք Քուանկ Տուխն ու վիեթնամցի այլ կրօնաւորներ եւ կրօնաւորուհիներ, որոնք իրենք զիրենք հրկիզած են Վիեթնամի պատերազմին ժամանակ, այլ նաեւ` Հնդկաստանի մէջ շարք մը անձեր, որոնք նոյնպէս հրկիզած են իրենք զիրենք:

Այս բոլորը, իբրեւ քաղաքական բողոքի միջոց, ինքնահրկիզումը հակամէտ կը դարձնեն «միթի» վերածումի: Օրինակ, ջուրով մահը երբեք պիտի չունենար նոյն նշանակութիւնը: Ինքնահրկիզողները ոչ միայն կը հրաժարին իրենց մարմնէն եւ կեանքէն, այլ կ՛օգնեն ուրիշներուն. նոյն այն կրակը, որ կուլ կու տայ իրենց մարմինը, կը ծառայէ այլոց, որպէսզի աւելի լաւ տեսնեն եւ գտնեն իրենց ճամբան: Ինքնահրկիզումը միշտ տեղի կ՛ունենայ «մթին ժամանակներուն», ինքնահրկիզողները իրենց մարմինը կը վերածեն տեսակ մը մոմի` օգնելով ուրիշներուն, որ գտնեն ճիշդ ուղին: Այս առումով շատ յատկանշական է, որ Եան Փալախ իր անձնասպանական նօթը ստորագրած է պարզապէս հետեւեալ բառերով. «Ջահ թիւ մէկ»: Ինքնահրկիզողին արարքը յար եւ նման է ոսկեխոյզի մը կատարած փոխակերպումներուն. ան մարմինը կը վերածէ լոյսի, նիւթը` ոգիի: Իբրեւ արդիւնք, թէեւ ան իր արարքին կրնայ ձեռնարկել անզօր կերպով, սակայն իր արարքը գործադրելէ ետք կը գտնուի ամենազօր դիրքի վրայ, կը դառնայ ճամբայ բացող մը, հիմնադիր կերպար մը, ան, որուն կը նային ուրիշներ` յոյսի նշոյլի մը համար: Նոյնինքն Եան Փալախի յուղարկաւորութեան ժամանակ ներկաներէն մէկը ըսած է. «Ի՛նչ երկրի մէջ կ՛ապրինք, ուր ապագայի միակ լոյսը երիտասարդի մը այրող մարմինն է»:

Պուտտայական աւանդութեան մէջ ինքնահրկիզումը եւ քաղաքական ինքնահրկիզումը տարբեր են: Մտապատկերացումն ու դրդապատճառները տարբեր են, ինչպէս նաեւ` ընկերային ներգործութիւնը: Այսուհանդերձ, թէեւ կրօնական եւ մշակութային պատկանելիութեան կարեւորութիւնը անժխտելի է վիեթնամցի կրօնաւորներու պարագային, սակայն 20-րդ եւ 21-րդ դարու ինքնահրկիզումները խորհրդանշական յատկանշական արարքներ են իրենց կարգին: Յամենայնդէպս, անկախ իրենց յատուկ նպատակներէն (ոգեղէն խորհրդաւոր լուսաւորութիւն թէ քաղաքական նպատակներ), բոլոր ինքնահրկիզողները կը բաժնեն ցանկութիւնը մականցելու մարդկային մարմինը իբրեւ կենսաբանական պարունակ նկատելու մօտեցումը եւ կը ձգտին զայն կրակի միջոցով վերածել աւելի բարձր նպատակներու ծառայող գործիքի:

ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՇԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹԻՒՆԸ…
ՏԱՆՋՈՒՈՂ ԽԻՂՃԸ

Ինքնահրկիզումը քաղաքական իմաստ կ՛ունենայ, երբ կը գտնուի մէկը, որ պատմէ անոր մասին: Նման արարք մը ոչ մէկ նշանակութիւն պիտի ունենար, եթէ չվերածուէր պատմութեան: Որքա՜ն մեծ թիւով անձեր ի զուր հրկզած են իրենք զիրենք (օրինակ` Հնդկաստանի մէջ մշակներ), որովհետեւ չէ գտնուած մէկը, որ պատմէ իրենց պատմութիւնը: Օրինակ, Թիք Քուանկ Տուխի անունը ի՞նչ պիտի ըսէր մեզի, եթէ լրագրող Տէյվտի Հարպըրշթամ կամ լուսանկարիչ Մալքոլմ Պրաուն ականատես չդառնային իրադարձութեան եւ պատմութիւնը չտեղեկագրէին` արեւմտեան լրատուամիջոցներուն համար: Իր մահէն կարճ ժամանակ մը ետք Եան Փալախ մուտք գործած է նոր ասպարէզ մը` իբրեւ գրականութեան տիպար. ան պատկերուած է անհամար թատրերգութիւններու, բանաստեղծութիւններու, վէպերու եւ յօդուածներու մէջ: Արեւելեան եւ արեւմտեան եւրոպացի գրագէտներ, ինպէս` Փիեռ Փաուլօ Փասոլինի, Էռնեսթօ Սապաթօ, Վացլաւ Հաւել եւ Միլան Քունտերա, երկար գրած են Փալախի ինքնահրկիզումին եւ անոր կարեւորութեան մասին: Վերջերս մեր աչքերուն առջեւ ծնունդ առաւ Մոհամետ Պուազիզիի պատմութիւնը: Անշուշտ անոր պարագային նորութիւնը նոր լրատուամիջոցներու դերակատարութիւնն էր: Առաջին անգամ ըլլալով նահատակութեան պատմութիւն մը կը ստեղծուէր ո՛չ թէ անհատ հեղինակներու կողմէ, այլ` տեսակ մը նոր ձեւի պատմիչներու. հաւաքական, աներեւոյթ, անդիմագիծ, սակայն ամէնուրեք ներկայ եւ հզօր ուժի տէր պատմիչներու:

Այսուհանդերձ, նման պատմութիւն մը իրական կամ թերեւս կարելի թուելու համար պէտք է հանդիպի տանջուող խղճի մը: Ոչ մէկ բան աւելի կը նպաստէ նահատակութեան պատմութեան մը: Նահատակութիւնը, ներառեալ` քաղաքական նահատակութիւնը,նոյնքան զայն գործող անձին արարքն է, որքան` անոր ականատեսներուն: Ինքզինք հրկիզող անձի մը մահը, որքան ալ տեսարժան ըլլայ, ամբողջութեամբ անիմաստ կը դառնայ, եթէ չվերարտադրուի զայն ընկալող աչքերու ընդմէջէն: Այլ խօսքով, պէտք է տեղի ունենայ հաւաքականութեան մը մէջ, որ համակուած է զինք տանջող յանցանքի մտածումներով եւ զգացումներով: Յանցանքը կրնայ հետեւանք ըլլալ տարբեր ազդակներու. անարդարութեան մնայուն թոյլատուութիւն, հաւաքական երկչոտութիւն, բարոյական անզգամութիւն, քաղաքական բռնութեան նկատմամբ կրաւորականութիւն, պարտուողականութեան ընդհանուր զգացում` անյաղթելի կամ ապօրինի նկատուած ուժի դիմաց (ամբողջատիրական պետութիւն, զինուորական օտար ներխուժում եւ այլն): Այլ խօսքով, իրենք զիրենք հրկիզող անձերուն արարքը արդիւնաւէտ է այնպիսի ընկերութիւններու մէջ, որոնք իրենք զիրենք ձեւով մը պատասխանատու կը զգան իրենց ստրկութեան, ուր մեղսակցութեան զգացումները, փոխադարձ ատելութիւնն ու անվստահութիւնը ոչ միայն թունաւորած են մարդոց անձնական կեանքը, այլ նաեւ խորտակած են ընկերային որեւէ կեանք, որ գոյատեւած է:

Ինքնահրկիզողին արարքը շատ պարզ է. ան կը խորտակէ անէծքը, ինչ որ անհրաժեշտ է քակելու համար թնճուկը: Հետեւաբար ան անմիջապէս կը դիմաւորուի իբրեւ «փրկիչ», երբ իրականութեան մէջ, ինչպէս` Պուազիզիի պարագային, պարզապէս լուցկի մը կը վառէ ճիշդ այն պահուն, երբ ընկերային լարուածութիւնը հասած է պայթուցիկ աստիճանի: Արարքը դիմաւորող ականտեսներուն ուժը ուղղակի կ՛արտացոլէ հաւաքական յանցանքի զգացողութեան զօրութիւնը. եթէ ինքնահրկիզողը կը կատարէ որեւէ փրկարար արարք, ապա իր արարքին ականատեսները կը փրկէ այս ճնշիչ զգացումէն:

Պուազիզիիի պարագան յատկանշական է նաեւ այն առումով, որ եզակի լոյս մը կը սփռէ բազմութիւններուն դերին վրայ` ինքնահրկիզումի արարքը դրդելու, ձեւաւորելու եւ իմաստաւորելու մէջ: Մինչ Փալախ եւ Տուխ ունէին քաղաքական որոշ գաղափարներ եւ ամէն ինչ ծրագրած էին սկիզբէն, միտումնաւոր կերպով իրենց արարքները ծառայեցնելով արմատական բողոքի արտայայտութեան` ընդդէմ որոշ վիճակներու, անդին` Պուազիզիի արարքը, որքան որ գիտենք, չէր ծրագրուած սկիզբէն, ոչ ալ արդիւնք էր քաղաքական տեսլականի մը: Անշուշտ շրջանին մէջ միլիոնաւոր ուրիշներ ամէն օր կ՛ապրէին բռնութեան եւ արժանապատուութեան ոտնակոխումի փորձառութիւնը, սակայն անոր արարքը յայտնապէս արդիւնք էր մարդկային ստորնացումի եւ առնական վիրաւորուած հպարտութեան, որուն ան ենթարկուած էր կին պաշտօնեայի մը կողմէ: Անոր պարագան միայն ցոյց կու տայ, թէ երբ ժամանակը հասնի, պատմութիւնը կը ստեղծէ իր սեփական տիպարները: Ուրիշներ անոր ստորնացումը կրնային զգալ իբրեւ իրենց սեփական ապրումը եւ զարգացնել զայն:

Ինքնագիտակից կամ ոչ, նման պարագաներու իրենք զիրենք հրկիզած անձերը կը դառնան հիմնական տիպարներ այն հաւաքականութեան մէջ, ուրկէ ծնունդ կ՛առնեն: Անոնց ահաւոր մահը, աննկարագրելի այն տառապանքը, որուն պարտաւոր են տոկալ, արարքին չափազանց վայրագ բնոյթը, այս բոլորը վճռական դեր ունին հանրութեան մտքին մէջ զանոնք վերածելու դիցաբանական հերոսներու: Աւելի՛ն. անոնց մահը կը ծառայէ նաեւ «հիմեր հաստատող մահուան», ինչպէս ըսած է ընկերաբանութեան փիլիսոփայ եւ պատմաբան Ռընէ Ժերար: Անոնք կը նշեն յուսալից եւ անսահման կարելիութիւններով լեցուն ժամանակ մը, բնազանցական գիտութեան յատկութեամբ օժտուած եզակի ժամանակ մը, որուն վրայ կրնայ հիմնուիլ ապագան, անշուշտ` աւելի լաւ ապագան:

Յաճախ դժուար է ինքնահրկիզումի մասին խօսիլ` իբրեւ ընդհանուր երեւոյթի մը, երբ ինքնահրկիզումի իւրաքանչիւր պարագայ որոշ առումով ունի իր սեփական եզակի դիմագիծը: Իրենք զիրենք հրկիզող անձերը տէր են ուժեղ անհատականութեան, եւ կարելի չէ զանոնք նկարագրել յստակ գիծերու մէջ: Աւելի՛ն. անոնց «յաջողութեան» կերպը, այսինքն` երբեւիցէ անոնց արձանագրած յաջողութիւնը, կը տարբերի ըստ պարունակի եւ մշակոյթի: Պուազիզիի արարքը քանի մը շաբթուան ընթացքին հրդեհեց ամբողջ Հիւսիսային Ափրիկէի քաղաքական աշխարհը: Այսուհանդերձ, 20 տարի տեւեց, մինչեւ որ Եան Փալախի արարքը իր ազդեցութիւնը գործեց իր երկրին մէջ, որպէսզի առաջնորդէր վարչաձեւի փոփոխութեան: Խօսուն է այն իրողութիւնը, որ պատմաբաններ 1989-ի յունուարին նախկին Չեխոսլովաքիոյ մէջ համայնավար վարչակարգի «վախճանին սկիզբը» կը կոչեն «Փալախի շաբաթը»` ոգեկոչելով Փալախի մահը, զոր իշխանութիւնները փորձած էին բիրտ կերպով անտեսել, սակայն ինչ որ շարժման մէջ դրած էր այն հոլովոյթը, որ իր գագաթնակէտին պիտի հասնէր Մետաքսեայ յեղափոխութեամբ, քանի մը ամիս ետք:

Անկախ իրենց անհատական տարբեր նկարագիրներէն, քաղաքական նպատակներով իրենք զիրենք հրկիզած անձերը միշտ ալ ցոյց կու տան հասարակաց հետեւեալ երեւոյթը. անոնք անգամ մը եւս կը նշեն անձի մը բիրտ մահը` իբրեւ հաւաքական փորձառութիւն եւ այս ձեւով կ՛իմաստաւորեն զայն: Անոնք որոշ վերակենդանացում եւ վերանորոգութիւն կը ստեղծեն այն հաւաքականութեան մէջ, ուր կը հրկիզեն իրենք զիրենք եւ կը բերեն քաղաքական նոր սկիզբի մը խոստումը: Բնաջնջումի արարքէ շատ հեռու, նման պարագաներու մահը կը դառնայ կեանք տուող իրադարձութիւն մը, տարօրինակ է, բայց այսպէս է: Եւ ի վերջոյ, «մեռնելու այս արուեստը» կիրարկող հազուագիւտ անձերը ինքնակործանումի դիմող մռայլ առաքեալներ չեն: Ընդհակառակը, անոնք կը նկատուին իբրեւ պարգեւ, եւ յատուկ տեսակի պարգեւ: Կատակաբանութեան փիլիսոփայ Սայմըն Քրիչլիի բառերով` անոնք ցոյց կու տան, թէ ինչպէ՛ս «մեռնիլ սորվելով` նաեւ կրնանք սորվիլ, թէ ինչպէ՛ս պէտք է ապրիլ»:

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

 

 

Share this Article
CATEGORIES