ՆՈՐ ԳԻՐՔԵՐ. «ԹՐՔՈՒՀԻՆ ԵՒ…» (ԿԱՐՃ ՊԱՏՄՈՒԱԾՔՆԵՐՈՒ ԺՈՂՈՎԱԾՈՒ)

Մարտօ Մուսալեռցիի (Սնապեան) ստեղծագործական աշխատանքին արգասիքն է «Թրքուհին եւ…» գիրքը: 150 էջերով, տպուած` 2011-ին: Հեղինակին լոյս ընծայած առաջին գիրքն է, բաժնուած` երեք մասերու: Առաջին մասին մէջ կը կարդանք կարճ պատմուածքներ, մեծ մասամբ` կեանքի փորձառութենէն քաղուած յուշագրական բնոյթի երկեր:

Երկրորդ մասին տուած է «Դիտանկիւններ» խորագիրը, որ կը վերաբերի առաւելաբար լրագրա-տեղեկատուական գրութիւններու:

Երրորդ բաժինը «Անդրադարձներ» են` նուիրուած հայ կեանքին մէջ պատահած երեւոյթներու, յիշատակելի դէպքերու, ակնարկներու:

Գիրքին առաջին էջին վրայ կը կարդանք «Յառաջաբան»ը, գրականագէտ Դաւիթ Գասպարեանի գնահատականով, յատկապէս` «Թրքուհին» պատմուածքին առնչուած: Յիշենք, որ գիրքին անունը վերցուած է «Թրքուհին» պատմուածքին հետեւողութեամբ:

Յաջորդող էջին մէջ կը կարդանք կենսագրականը հիղինակին, որ 1950-ական թուականներուն աշակերտած է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան դպրեվանքին, ուր ունեցած է հայագէտ ուսուցիչներ, ուր սիրած է հայոց լեզուն, մշակոյթը, հոգեմտաւոր արժէքները, որոնք զինք մղած են ծառայելու հայ գիրին ու գրականութեան:

Մարտօ Մուսալեռցի-Սնապեան ծնած ըլլալով Մուսա Լեռ` իր մանկութեան եկած է Այնճար, վայելած է Այնճարի բարիքները, նոյն ատեն տառապելով իր ծննդավայրէն արտագաղթած մարդու կարօտաբաղձութեամբ:

Երիտասարդութեան տարիներուն մեկնած է Թեհրան, հոն հաստատուած եւ` ընտանիք կազմած, տիրապետած է կիներու յատուկ դերձակի արուեստին, յաջողած է այս ասպարէզին մէջ, ուրկէ ներշնչուած` գրած է իր յուշերը:

Մարտօ Մուսալեռցին աշխատակցած է Թեհրանի «Ալիք» օրաթերթին` ստորագրելով «Դիտանկիւններ» սիւնակին մէջ, նկատողութիւններ` ազգային թէ ընկերային բնոյթի հարցերու, մատնանշելով դրական եւ բացասական երեւոյթներ:

Երրորդ մասով, էջ 112-149 կը կարդանք «Անդրադարձներ» բաժինը, որ իր խորքով եւ տարողութեամբ կը տարբերի նախորդ էջերու բովանդակութենէն: Այս բաժինին մէջ հեղինակը կ՛անդրադառնայ առաւելաբար Խորհրդային Հայաստանի մէջ 70 տարիներու ընթացքին իրագործուած ապազգային եւ հակադաշնակցական տրամադրութիւններու, հայրենի գրողներուն ենթարկուած դաժան ճակատագրին վերաբերեալ վկայութիւններ, անդրադարձումներ: Կը կարդանք Գուրգէն Մահարիի հօրը սպանութեան վերաբերեալ մանրամասնութիւններ եւ հաստատումներ, նաեւ անոր սիպերիական կեանքին եւ հակադաշնակցական համոզումներուն մասին: Յուզումով կը կարդանք Ակսել Բակունցի ճակատագրին դառն օրերուն մասին, կը ճանչնանք Բակունցը առաւել մօտիկէն, նոյն ատեն կը վերյիշենք վատ արարքները կարգ մը հայրենի գրողներու, ինչպէս` Նայիրի Զարեանի վերաբերումը, խորհրդային մուրճի հարուածներէն ճզմուած մեր բացառիկ եւ անմահանուն դէմքերու դժբախտութեան վերաբերեալ:

Հետաքրքրութեամբ կարդացինք քանիցս ընթերցուած Անդրանիկ Ծառուկեանի «Թուղթ առ Երեւան» մենագրութեան շուրջ, ուղղուած` 1940-ական թուականներու Գէորգ Աբովներու «սխրագործութեան», որ իր «Դաշնակ շներ» խօսքերով գուցէ փորձած էր նսեմացնել հերոսական պատումներու վերեւ կանգնած Հայ յեղափոխական դաշնակցութիւնը, իր սեւագրական փորձերով:

Կարդալով այս էջերը` կ՛անդրադառնանք հեղինակին լուրջ մտահոգութիւններուն` ազգային արժէքներու պահպանման եւ արժեւորման ոլորտին կապակցութեամբ:

Պարզունակ լեզուով, յստակ միտքերով գրուած են Մարտօ Մուսալեռցի-Սնապեանի երկերը. այսուհանդերձ, վերապահութեամբ կ՛անդրադառնանք գիրքին տպագրական անփոյթ օրինակին, սրբագրիչներու անպատասխանատու վերաբերումին` ուղղագրական եւ արեւմտահայերէնի աղաւաղման առնչուած:

Երեւանի մէջ տպուած այս գիրքը անտարբեր վերաբերումի ենթարկուած է, ինչ որ ներելի չէ: Ընթերցողը արհամարհելու տրամադրութիւն է, հեղինակը կատարուած իրողութեան առջեւ դնելու աններելի տրամադրութիւն: Հարկ է ուշադիր ըլլալ եւ չկրկնել նման անախորժ կացութիւններ` ընթերցողին եւ հեղինակին դժգոհութիւն չտալու համար:

Բացի տպագրական այս աններելի շեղումներէ, ընթերցման արժանի գիրք մըն է «Թրքուհին եւ…»ը, որ հեղինակին անձին հետ ծանօթութիւն մը ստեղծելով հանդերձ, մեզ կը տանի ոչ հեռաւոր անցեալի մը պատահարները իմանալու, նոյն ատեն` ծանօթանալու պատահած իրադարձութիւններուն:

Մարտօ Սնապեան վկայութիւններ բերած է իր կենսափորձերով` մարդկային եւ ազգային ճակատագրային իրադարձութիւնները լոյսին բերելով, դիտելու եւ դատելու իր արժանիքով:

ՇԱՀԱՆԴՈՒԽՏ

Share this Article
CATEGORIES