ԼՈՒՍԱՐՁԱԿ. ՍԵՒՐԸ ԲԱՑԱԿԱՅ Է ՀԱՅ ՊԵՏԱԿԱՆ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ (10 ՕԳՈՍՏՈՍ, 1920)

«…Սեւրի դաշնագիրի արդիականութիւնը երբեք կասկածի տակ պէտք չէ դնել: Անոր կեանքի կոչելու կարելիութիւնները, բնականաբար, ոչ ոք կը պատկերացնէ պատերազմի կամ ուժի գործադրման տարբերակով: Աշխարհը անգամ մը տէ ժիւրէ հաստատած է իր կամքը` Օսմանեան կայսրութեան իբրեւ համաշխարհային քաղաքակրթութեան դէմ թշնամի երկրի փլուզման հանգամանքը եւ արդարացիօրէն օսմանահպատակ ժողովուրդներու համար արձանագրած է հեռանկար մը»:

ԱՇՈՏ ՄԵԼՔՈՆԵԱՆ
(Հայաստանի գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի
պատմութեան հիմնարկի տնօրէն)

Ժամանակակից կեանքի բազմաթիւ ուսումնասիրութիւններ եւ պատմագիտական վերլուծութիւններ արդէն հաստատած են այն իրողութիւնը, որ Սեւրի դաշնագիրի միջազգային քաղաքական թէ իրաւաբանական նշանակութիւնը հիմնարար ազդակներ են` ազգային մեր պահանջատիրական պայքարի հետագայ հանգրուաններու ճամբուն վրայ:

Այլ խօսքով, ատենին հզօր պետութիւններու կողմէ արձանագրուած այս փաստաթուղթը, հակառակ անոր որ չունի ուժական ազդեցութիւն աշխարհաքաղաքական պայմաններու նորովի ձեւաւորումին մէջ, այդուհանդերձ, կը մնայ իրողական այն միակ համայնական պատուանդանը, որով կարելի պիտի ըլլայ շարունակել քաղաքական հեռակայ աշխատանքներու ամբողջ գործընթացը:

Եթէ երբեք տասնամեակներ շարունակ սփիւռքահայ իրականութեան համար Սեւրի դաշնագիրի նշումն ու յիշատակումը դարձած էր ազգային ու պատմական հանգանակ, ապա, Հայաստանի նորանկախ պետականութեան համար անիկա պէտք էր ընդգրկուէր իբրեւ քաղաքական վարքագիծ, յանուն հայ ժողովուրդի ազգային պահանջատիրական երթին առաւել բոցավառումին եւ ներուժի ամրագրումին:

Որովհետեւ Հայաստանի առաջին հանրապետութեան կորուստով եւ հետագայ ռազմաքաղաքական զարգացումներու լոյսին տակ, հայութիւնը թէեւ կ՛ենթարկուէր միջազգայնօրէն ամենախուժդուժ որոգայթներու եւ քաղաքական սադրանքներու,   Մոսկուայի թէ Կարսի պայմանագիրներու ստորագրութեամբ, այդուհանդերձ, միջազգային ընտանիքին մօտ կ՛արձանագրուէր օրինականութեան թէ իրաւունքի վաւերաթուղթ մը, այլապէս զայն յանձնելով հետագայ տարիներու քաղաքական յորձանուտներու եւ տնտեսական խօլ ախորժակներու թոհուբոհին:

Ճիշդ է, որ աւելի քան իննսունամեայ իր գոյութեամբ Սեւրի դաշնագիրը կը մնայ իրաւատիրոջ` հայութեան անհասանելի իր քաղաքական, տնտեսական թէ ընկերային հաշուարկներու պաստառով, սակայն խորքին մէջ անոր թելադրականութիւնն ու քաղաքական արժեչափը կը մնայ գերազանցապէս անփոխարինելի, առանց հաշուի առնելու արդի աշխարհակարգի ձեւաւորեալ իրականութիւնն ու իրողական կացութիւնները:

Այս պարունակի մէջ հարցադրում մը ինքզինք կը պարտադրէ, թէ արդեօք վերջին տասնամեակներու ընթացքին մարդկութիւնը ամբողջ ականատես չդարձա՞ւ ազգագրական, ժողովրդագրական թէ աշխարհաքաղաքական նորովի պայմաններու ձեւաւորումին թէ քարտէսներու փոփոխութեան, ուր, թէեւ շահակցական պայմաններ գերակշռող էին,  այդուհանդերձ, ժողովուրդներ եւ պետութիւններ ստացան ինքնիշխան ապրելու կարգավիճակ եւ քաղաքական ազատութիւն:

Հայութեան պարագային` Արցախի ազատագրութիւնը լաւագոյն ապացոյցն է:

Անցնինք:

Պատմական տուեալներէ մեկնած հարկ է արձանագրել կարգ մը նկատումներ, որոնց յստակեցմամբ կարելի պիտի ըլլայ խօսիլ հայրենի պետական այրերու ցուցաբերած ապառողջ կեցուածքներուն եւ կողմնորոշումներուն մասին:

Փաստօրէն, նորանկախ Հայաստանի քսանամեայ պետական կեանքը բաւարար ներուժ չունեցաւ խուսափելու բազմաթիւ քաղաքական սադրանքներէ (ներքին ու արտաքին), որպէսզի կարենայ պետական մտածողութեան մէջ հաստատագրել հայ ժողովուրդի գոյութեան, անվտանգութեան, բարօրութեան,  ազգային-պատմական թէ քաղաքական հեռանկարներուն  անժամանցելի ու ամբողջական արժեհամակարգը, որով պիտի կարենայ շրջանցել համաշխարհային անախորժ  որեւէ պատուհաս, դիմակայել եւ ի հարկին դիմադրել թշնամական ամէն նկրտում, ու մանաւանդ` աշխարհաքաղաքական պարտադրուած պայմաններու տակ ստեղծել դիմադրողականութեան այնպիսի համակարգ, այլապէս պաշտպանելու ազգային պետական կառուցուածքն ու ազգը համակ:

Ի դէպ, հայ-թուրք պետական յարաբերութիւններու նորովի ընկալումը հայ քաղաքական մտածողութեան մէջ ունեցաւ երկակի եւ շփոթի ճիւղաւորումներ:

Հրամցուած կացութեան բռնօրէն հակազդեց սփիւռքահայ իրականութիւնը, հայրենի կարգ մը մտաւորականներ, գիտնականներ թէ մշակութանուէր գործիչներ առանց վարանումի հակադարձեցին քաղաքական վերոնշեալ մօտեցումին եւ էապէս արժեւորեցին ազգային հայեցակարգերու անժխտելիութիւնը:

Իսկ հայրենի իրերայաջորդ նախագահներ, քաղաքական անձնաւորութիւններ եւ ընդհանրապէս պետական այրեր չցուցաբերեցին այն հերոսական կեցուածքը,  քաղաքական հասունութիւնն ու այլընտրանքային մօտեցումը, համաշխարհային դաժան իրադրութիւններու թէ ճնշումներու տակ, որպէսզի կարենան նաւարկել ստեղծուած կացութիւններու մէջ, եւ, պէս-պէս բացատրութիւններու եւ համոզումներու շպարին յանձնուած` շարունակեցին ամուլ քաղաքականութիւններու որդեգրումը:

Իրօք, անոնք ուզեցին մնալ այս կացութեան մէջ, մինչեւ որ թուրք-ազերի քաղաքական բարբարոսութիւնը ի յայտ եկաւ, եւ ազգայնամոլ թէ ռազմատենչ  կեցուածքներով աւետեց հայակործան իր մտադրութիւնը:

Ներհայկական ճակատի վրայ, հայրենի պետական մտածողութիւնը բաւարարուեցաւ որոշակի քաղաքական հարթակներ հաստատելով, սփիւռքին տալով զգացական յաւելեալ գործունէութեան դաշտ, իսկ ներհայաստանեան քաղաքական բեմի առաւել սրումին մէջ ունեցաւ ուղղակի ներգործօն դերակատարութիւն:

Այլ ասած, փոխանակ հասարակական կեանքի ու մտքի ձեւաւորումին մէջ ունենալու համայնական աշխուժ ներդրում եւ վճռական դերակատարութիւն, հայրենի պետական մտածողութիւնը ինկաւ իր իսկ լարած որոգայթին մէջ, այս անգամ գերին դառնալով իր ստեղծած պատրանքներուն:

Այլապէս, հայոց պետական կարգն ու սարքը կորսնցուց իր հեղինակութեան եւ ապագայատեսիլ առաջադրութիւններու հաւատոյ հանգանակը, ոչ միայն առօրեայ կեանքի յաջողութիւններու ընդգծումով, այլեւ պատմական անժամանցելի իրաւունքներու ձեռքբերումին նպաստելուն մէջ:

Այսինքն, իր գոյութեան քսանամեայ կեանքով իսկ, հայ պետական մտածողութիւնը ամէն պատեհ առիթի իր քաղաքական հանգանակով թէ դիւանագիտական աշխուժութեամբ, փոխանակ հայ ժողովուրդին սեփականութիւնը դարձնելու Սեւրի դաշնագիրին քաղաքական ու իրաւաբանական զօրութիւնը` յանուն ապագայ սերունդներու իրաւունքներու պաշտպանութեան, մոռացութեան գիրկը կը նետէր պատմական փաստաթուղթ մը, որուն միջազգայնօրէն տրուած էր իրողական հանգանակ եւ ազդեցութիւն:

Ըստ երեւոյթին, հայութիւնը դեռ պիտի սպասէր այս օրերու թուրքի աճպարար ու խարդախ վերաբերումին, որպէսզի անգամ մը եւս իմանար անոր արիւնռուշտ վարքագիծին ու հայատեաց կեցուածքին:

Այլ խօսքով, ցիւրիխեան արձանագրութիւնները (10 հոկտեմբեր 2009-ին) միանշանակ քաղաքական հանդէսներ էին, հակառակ միջազգային ուժերու որոշակի խանդավառութեան եւ քաջալերանքին, ուր եւ հայկական դիւանագիտութիւնը կ՛արձանագրէր իր պարտութիւնը, առանց դասեր քաղելու գիտակցական պարտադրանքէն:

Այսօր, հայ քաղաքական միտքին համար հրամայական պահանջ է Սեւրի դաշնագիրին աւելի քան իննսունամեայ պատմական նշանակութիւնը էապէս կենսաւորել, համաժողովրդային նախաձեռնութիւններու ճամբով ու մանաւանդ` իրաւաբանական աշխատանքի ձեւաւորումներու ընդմէջէն:

Պարտուողական համաձայնագիրներու անցեալի տարբերակը նորով «պսակադրելու» գործընթացը բացառուած պէտք է նկատել հայութեան համար:

Ճիշդ է, որ միջազգային պայմաններ եւ մրցակցական արշաւներ միշտ ալ պիտի ճնշեն հայ իրականութեան տարբեր բնագաւառներու զարգացումին եւ բարգաւաճումին վրայ, պիտի հրամցուին շպարեալ իրավիճակներ, փորձեր պիտի կատարուին տարհամոզելու հայութիւնը իր պետական աւագանիով, այդուհանդերձ, հայ քաղաքական մտածողութեան համար պատմական ճշմարտութիւններու հրապարակային վերարծարծումն ու շատ անգամ բարձրագոռ նշումը, յաւելեալ առիթներ են թշնամի թուրքին ու ազերիին ախորժակները սանձելու եւ տեղին ջղագրգիռ վիճակի մատնելու:

Սեւրի փաստաթուղթը եթէ մէկ կողմէ քաղաքական պարունակ կ՛ընդգրկէ, այլապէս ալ անոր բովանդակած տնտեսական եւ ընկերային հարթակը բացառաբար մեծ նշանակութիւն ունի տնտեսապէս հզօր հայրենիք մը կերտելու, սփիւռքեան իրականութեան իրողական վիճակին առաւել պայծառացնելու եւ ամբողջական Հայաստանի տեսլականին իրագործումին մէջ:

Ուժաթափ եւ քաղաքականօրէն ապաշնորհ վարքագիծեր չեն կրնար ապահովել հայրենիքի ներգրաւուածութիւնը միջազգային կեանքի ոլորապտոյտ անդաստանին մէջ, ոչ ալ կը զօրացնեն անոր իրաւատէրի հանգամանքը շրջադարձային պայմաններու ընթացքին:

Հայ ժողովուրդի դարերու տեսլականն ու քաղաքական հեռանկարներու պատմական հէնքը էապէս խարսխուած է Սեւրի դաշնագիրով` իբրեւ միջազգային կողմնորոշիչ համաձայնագիր եւ վաւերական փաստաթուղթ:

Հետեւաբար, բացարձակապէս հիմնաւորեալ էր հայ քաղաքական մտքի այն մօտեցումը, թէ երբեք իրաւունքը չունինք գալիք սերունդները զրկել հայրենիքի վերատիրացման հաւատոյ հանգանակէն, որովհետեւ անով պիտի նուիրականանան ազգային մեր տենչերն ու յաղթարշաւը:

Բարբարոս թուրքն ու գազանաբարոյ ազերին ցարդ կը փորձեն ջլատել հայութեան ազգային ներուժը, մերթ քաղաքական ու միջազգային հարթակներու վրայ, մերթ սահմաններու դէմ ոտնձգութեամբ, եւ շատ յաճախ գրաւը դնելով մեր պառակտեալ վիճակին վրայ:

Զգօնութեան բազմաթիւ պատճառներ ունինք, հիմնականը ներկայ ժամանակներու ընթացքին հարկ է ցուցաբերել քաղաքական հասունութեան եւ ազգային պահանջատիրական այնպիսի մակարդակ, որ գէթ հետագայ սերունդներ հպարտանան մեզմով եւ ամրանան տարուած աշխատանքով:

Պատրաստ ըլլալու համար միջազգային ամէն մարտահրաւէրի, հարկ է գործել արդի ժամանակներու ռազմավարական առաջադրանքներու պարտադրանքով եւ հեռահայեաց ուսումնասիրական հիմնարկներու առաջադրութեամբ, այլապէս ստեղծուած կացութիւններու եւ պարտադրուած իրավիճակներու մէջ հայութիւնը շատ բան կրնայ կորսնցնել ապիկար եւ տխեղծ վարքագիծերու իբրեւ հետեւանք:

Սերունդներուն ժառանգենք պահանջատիրութեան եւ հզօրանքի ամենասուրբ հաւատամքը:

Վստահաբար նման պատգամ մը կտակած է Սեւրի դաշնագիրը:

 

ՀԱՄԲԻԿ ՊԻԼԱԼԵԱՆ

Share this Article
CATEGORIES