ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ. ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀՈՂԱՅԻՆ ՊԱՀԱՆՋԱՏԻՐՈՒԹԻՒՆԸ ՀԻՄՆԱՒՈՐՈՂ ՓԱՍՏԱԹՈՒՂԹԸ (ՍԵՒՐԻ ԴԱՇՆԱԳԻՐԻ ՍՏՈՐԱԳՐՈՒԹԵԱՆ 91-ԱՄԵԱԿԻՆ ԱՌԻԹՈՎ)

91 տարի առաջ` 10 օգոստոս 1920-ին, հայկական դիւանագիտութիւնը տարաւ հայոց ժամանակակից պատմութեան մեծագոյն յաղթանակներէն մէկը, երբ ֆրանսական Սեւր քաղաքին մէջ ստորագրուեցաւ համանուն դաշնագիրը եւ Միացեալ Նահանգներու օրուան նախագահ Վուտրօ Ուիլսընին յանձնարարուեցաւ ճշդել Հայաստանի սահմանները` ըստ այդ դաշնագիրի տրամադրութիւններուն: Դաշնագիրը եւ Ուիլսընեան իրաւարար վճիռը վերջ կու տային Հայաստանի Հանրապետութեան կղզիացած վիճակին, անոր ելք կու տային դէպի Սեւ ծով եւ 1915-էն առաջ Օսմանեան կայսրութեան արեւելեան ամէնէն հայահոծ վեց նահանգներէն մեծ բաժիններ կը յանձնէին Հայաստանի նորափթիթ հանրապետութեան: Փաստօրէն, այդպիսով փաստաթուղթի տեսքով կը կենսագործուէր դաշնագիրի ստորագրութենէն մէկ տարի առաջ` 1919-ին Հայաստանի Հանրապետութեան կառավարութեան կողմէ յայտարարուած «Միացեալ Հայաստան»ի սկզբունքը:

Դժբախտաբար դիւանագիտական այս հսկայ յաղթանակին առթած բերկրանքը երկար չտեւեց: Պատմութենէն գիտենք արդէն, թէ Հայաստանը,  Սիմոն Վրացեանի բառերով, յայտնուեցաւ պոլշեւիկեան սալի եւ թրքական մուրճի միջեւ, իրարու յաջորդեցին զինուորական պարտութիւնները, ոչ միայն չքացաւ Արեւմտահայաստանը Հայաստանի Հանրապետութեան միացնելու երազը, այլ նաեւ ամբողջութեամբ անիմաստ պարտութեան մը իբրեւ հետեւանք ինկաւ Արեւելահայաստանի բանալի քաղաքներէն մէկը` Կարսը: Պատմական հետագայ իրադարձութիւններուն ընթացքը բաւական յստակ է արդէն: Թրքական ուժերուն կողմէ Ալեքսանդրապոլի գրաւումէն եւ Հայաստանի խորհրդայնացումէն ետք` թուրք-խորհրդային իրերայաջորդ համաձայնագիրներու կնքում Մոսկուայի եւ Կարսի մէջ, համաձայնագիրներ, որոնք աշխարհագրական կղզիացումի երկաթէ վարագոյրը զօրաւոր կերպով իջեցուցին Հայաստանի վրայ եւ նոյնինքն Արեւելահայաստանի հողերէն շարունակեցին տարածքային մեծ կտրատումներ կատարել յօգուտ Ազրպէյճանի եւ Վրաստանի: Համաձայնագիրներ, որոնք ի զօրու են մինչեւ այսօր եւ որոնց աշխարհաքաղաքական հետեւանքներուն պատճառով հայրենի ժողովուրդը թէ՛ ժողովրդագրական եւ թէ՛ ազգային անվտանգութեան իմաստով մնայուն մարտահրաւէրներու դիմագրաւման դէմ յանդիման կը գտնէ ինքզինք:

Զարմանալի չէ այս իմաստով, որ Հայաստան-Թուրքիա տխրահռչակ արձանագրութիւններուն հիմնական կէտերէն կամ Թուրքիոյ կողմէ Հայաստանին պարտադրուած նախապայմաններէն մէկը ներկայիս գոյութիւն ունեցող սահմաններուն անվերապահ ճանաչումն է Հայաստանի կողմէ: Ասիկա կ՛ենթադրէ (լռելեայն) Կարսի դաշնագիրին ընդունումը Հայաստանի կողմէ: Այո՛, փաստ է, որ Հայաստանի անկախութեան վերականգնումէն ետք երկրին իրերայաջորդ երեք նախագահները Թուրքիոյ նկատմամբ հողային պահանջ չեն ներկայացուցած, բայց փաստ է նաեւ, որ անոնք ոչ մէկ անգամ խօսած են Կարսի դաշնագիրը ընդունելու մասին: Պարզապէս ներկայիս գոյութիւն ունեցող սահմանները ժառանգ ձգուած են Խորհրդային Միութենէն, անոնք կատարուած իրողութեան սահմաններ են եւ բնականաբար ալ պաշտօնական Երեւանը այդ սահմաններուն հարցին հետ պիտի վարուէր իբրեւ այդպիսին:

Եթէ երբեք Հայաստան-Թուրքիա արձանագրութիւնները չկասեցուէին եւ եթէ երբեք ապագային աշխարհաքաղաքական պայմանները այնպէս մը դասաւորուին, որ այդ արձանագրութիւնները իրենց ներկայ տեսքով դարձեալ վաւերացուելու կարելիութիւնը ունենան խորհրդարանական մակարդակի վրայ, ասիկա ժամանակակից հայոց պատմութեան մէջ պիտի ըլլայ աննախընթաց երեւոյթ մը, որով հայրենի պետութիւնը ստորագրուած պաշտօնական փաստաթուղթով պիտի ընդունի արդէն իսկ գոյութիւն ունեցող հակահայ կատարուած իրողութիւնը: Այս կէտը արդէն կը բաւէ, որ պաշտօնական Երեւանը Հայաստան-Թուրքիա տխրահռչակ արձանագրութենէն միանգամընդմիշտ վերցնէ իր ստորագրութիւնը` այսօր վաղուընէ առաջ:

Երբ Հայաստան զրկուած է աշխարհագրական իր կենսական տարածքներէն, երբ ընկերային-տնտեսական անլոյծ տագնապին պատճառով հայրենի ժողովուրդը կը գտնուի արտագաղթի եւ ժողովրդագրական մնայուն մարտահրաւէրներու դիմաց, երբ երկիրը արեւելքէն եւ արեւմուտքէն շրջափակուած է թշնամական պահուածք ունեցող դրացիներով, հիւսիսային դրացին այդքան ալ բարեացակամ չէ, իսկ հարաւի դրացիին երկնակամարին վրայ միջազգային ճնշումի մնայուն սեւ ամպերը կը յամենան, Հայաստանի առջեւ ոչինչ կը մնայ բացի գոյութիւն ունեցող պայմաններուն լոյսին տակ դժուարին ընտրանքներուն դիմելէ. ընտրանքներ, որոնք յաճախ ցաւցնող են:

Այդ ցաւցնող ընտրանքներէն մէկն էր, օրինակի համար, Հայաստանի մէջ գտնուող ռուսական զինուորական խարիսխին ներկայութեան ժամկէտը 49 տարիով երկարաձգելը: Բնականաբար, ասիկա անվտանգութեան իմաստով երաշխիք է Հայաստանի համար, բայց… բայց նաեւ երկրին գերիշխանութենէն մէկ մասին զիջումն է յօգուտ Ռուսիոյ եւ, այո՛, Խորհրդային Միութենէն ժառանգ ձգուած վերոյիշեալ սթաթիւս քոյին պահպանումը` նոյնինքն Կարսի դաշնագիրի տրամադրութիւններուն հիման վրայ:

Այս ամբողջ խօսակցութենէն ետք` ի՛նչ: Շաբաթներ առաջ Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսեան Ծաղկաձորի մէջ հանդիպում մը ունեցած էր հայագիտական նիւթերով ողիմպիականի մասնակից աշակերտներու հետ, եւ այդ հանդիպումին ընթացքին նախագահ Սարգսեանի կատարած մէկ յայտարարութիւնը իր պարունակէն դուրս բերուելով միտումնաւոր կերպով ձեւախեղուած ներկայացուեցաւ թրքական լրատուամիջոցներուն կողմէ: Ասոր յաջորդեց նաեւ Էրտողան եւ ընկերքի ջղագարութեան հանդէսը` ընդդէմ Հայաստանի նախագահին:

Կատարուած ապատեղեկատուութենէն անդին մէկ բանի մէջ իրաւունք ունէին թուրքերը: Ըլլայ քաղաքական ղեկավարութիւն թէ նորահաս սերունդներ, հայութիւնը չի կրնար համակերպիլ իրեն պարտադրուած իրողութեան: Այս իրականութեան շատ յստակ կ՛երեւէր պատանի աշակերտին ուղղած հարցումին եւ հանրապետութեան նախագահի պատասխանին մէջ: Թուրքերը իրենք անճարակ գտնուեցան` իրենք իրենց ձեռքով վերարծարծելով հայկական հողային պահանջատիրութեան հարցը, ինչ որ արդարացի իրաւունք է համայն հայութեան համար:

Եւ այս արդարացի իրաւունքը հիմնաւորողը 91 տարի առաջ ստորագրուած Սեւրի դաշնագիրն է: Ոչ մէկը կրնայ հայկական հողային պահանջատիրութեան մասին խօսիլ` առանց խօսելու Սեւրի դաշնագիրին եւ Ուիլսընեան իրաւարար վճիռին մասին: Անոնք կը կազմեն պահանջատիրական մտայնութեան իրաւական ամբողջ հիմքը, եւ այս հիմքին վրայ է, որ պիտի կառուցուի ՄԻԱՑԵԱԼ Հայաստանի շէնքը` Արեւելահայաստանի եւ Արեւմտահայաստանի բռնախլուած հողամասերուն ազատագրումէն ետք:

ԺԱՔ Յ. ՅԱԿՈԲԵԱՆ

Share this Article
CATEGORIES