ԱՐՈՒԵՍՏԻ ԱՇԽԱՐՀԷՆ. ԾՈՒԽ ԵՒ ՀԱՅԵԼԻՆԵՐ

ԲՐԻՏԱՆԻՈՅ ՏԱՐԱԾՔԻՆ ՊԵԼՃԻՔԱՑԻ ԱՐՈՒԵՍՏԱԳԷՏ  ՌԸՆԷ ՄԱԿՐԻԹԻ ԿԵԱՆՔԻՆ ԵՒ ԳՈՐԾԵՐՈՒՆ ՆՈՒԻՐՈՒԱԾ ՑԱՐԴ ՄԵԾԱԳՈՅՆ ՑՈՒՑԱՀԱՆԴԷՍԸ ՏԵՂԻ Կ՛ՈՒՆԵՆԱՅ ԼԻՎԸՐՓՈՒԼԻ ԹԷՅԹ ՊԱՏԿԵՐԱՍՐԱՀԻՆ ՄԷՋ: ԱՏՐԻԱՆ ՀԵՄԻԼԹԸՆ «ՏԻ ԻՆՏԻՓԵՆՏԸՆԹ» ԹԵՐԹԻՆ ՄԷՋ ԿԸ ՆԿԱՐԱԳՐԷ, ԹԷ ԻՆՉՈ՛Ւ ՏԱԿԱՒԻՆ ՇԱՏ ԲԱՆ ՈՒՆԻՆՔ ՍՈՐՎԵԼԻՔ ՈՐԵՒԷ ԺԱՄԱՆԱԿԷ ԱՒԵԼԻ ԱՅՍՕՐՈՒԱՆ ՀԵՏ ԱՌՆՉՈՒՈՂ ԳԵՐԻՐԱՊԱՇՏ ԱՐՈՒԵՍՏԻ ՎԱՐՊԵՏԻՆ ՄԱՍԻՆ:

«Սիրահարները». 1928:

Կը կարծենք, թէ ծանօթ ենք գերիրապաշտութեան: Անոր պատկերները, յարադրութիւնները եւ հակասութիւնները, մարդկային երազներուն եւ երեւակայութիւններուն ենթագիտակցական մակարդակին հասնելու անոր կարողութիւնը այնքա՛ն մաս կը կազմեն առեւտուրի տեսողական լեզուին, ինչպէս նաեւ` արուեստի աշխարհին, որ գրեթէ անկարելի է առանց անոր մտածել անցեալ դարուն մասին: Այսուհանդերձ, նոյնինքն գերիրապաշտութեան վայելած ժողովրդականութիւնը պատճառ դարձած է, որ մոռնանք, թէ զայն կիրարկած արուեստագէտներն ու բանաստեղծները իրականութեան մէջ ի՛նչ կը փորձէին իրագործել. այսինքն` մեզ մղել, որ աշխարհն ու մեր էութիւնը տեսնենք նոր ձեւով:

Ոչ մէկ արուեստագէտի համար այս մէկը նոյնքան ճշմարիտ է, որքան` պելճիքացի մեծ գերիրապաշտ Ռընէ Մակրիթի: Բարակ եզերքով թաղիքէ կարծր գլխարկներու, հացի կտորէ ամպերու եւ տեղատարափ «անձրեւող» մարդկային կերպարներու անոր պատկերները դարձած են գերիրապաշտ շարժումին ամէնէն աւելի ծանօթ խորհրդանիշները, ինչպէս նաեւ անմիջապէս ճանաչելի աղբիւրներ` ծանուցումի եւ ժողովրդային արուեստի մէջ: Այսուհանդերձ, ամէնէն մաքրակրօն այս գերիրապաշտին եւ գերիրապաշտ գեղանկարիչներու շարքին ամէնէն գրաճանաչ եւ պերճախօս այս արուեստագէտին նպատակը ձեւով մը կորսուած է անոր գործերուն վայելած ժողովրդականութեան ետին: Ան, որ կը յուսար մեր աչքերը բանալ` նոր ձեւով դիտելու համար ամէնէն պարզ երեւոյթներուն ընդմէջէն, մութի մէջ մնացած էր նոյնինքն իր յաջողութեան պատճառով:

Ասիկա հակասութիւն մըն է, զոր Լիվըրփուլի Թէյթ պատկերասրահը կը յուսայ լուսարձակի տակ առնել «Ռընէ Մակրիթ. տը փլեժըր փրինսիփըլ» վերնագիրով ցուցահանդէսի մը ճամբով, որ տեղի կ՛ունենայ այս օրերուն: Անիկա Բրիտանիոյ մէջ առաջինն է սերունդէ մը ի վեր եւ` մեծագոյնը, որ երբեւիցէ կազմակերպուած է երկրին տարածքին, ինչպէս կը հպարտանան պատկերասրահին պատասխանատուները: Կը ցուցադրուին հարիւր գեղանկարներ` գծանկարներու եւ ջրաներկերու, առեւտրական նպատակով ստեղծուած գործերու, տան մէջ պատրաստուած ժապաւէններու, ինչպէս նաեւ արուեստագէտին ստեղծագործական ուշ ժամանակի գործերուն կողքին:

«Մեր նպատակն է հետազօտել, թէ ի՛նչ էր այս արուեստագէտին մղումը եւ ցոյց տալ, թէ ինչպէ՛ս ան շատ աւելի կապ ունի այսօրուան աշխարհին հետ», կ՛ըսէ ցուցահանդէսին կազմակերպիչը` Տերըն Փի:

Կազմակերպիչներուն  աշխատանքը այնքան ալ դիւրին չէր, ինչպէս կը տեսնենք Մակրիթի այնքան բծախնդիր կերպով ստեղծած հարթ մակերեսներուն վրայ: Երբ կը դիտենք անոր գործերը, մեր ուշադրութիւնը կը գրաւէ երկու բան. առաջին` պատկերներուն անմիջականութիւնը, երկրորդ` այն իրողութիւնը, թէ անոնք ստեղծուած են մեզ շփոթի մատնելու կամ շուարցնելու միտումով: 1933-ին իրագործուած «Լա քոնտիսիոն հիւմեն» գեղանկարին մէջ պատուհանէ մը դիտուած բնապատկերի մը տեսարանը մասամբ աղօտած է` ճիշդ նոյն տեսարանը պատկերող պաստառի մը ետին: Կը թուի, թէ բնապատկերը միաժամանակ սրահին մէջ է եւ անկէ դուրս:

«Տեսողական բաներ միշտ ալ կը թաքցնեն տեսանելի այլ բաներ», ինչպէս ըսած է Մակրիթ: Անոր գաղափարը այն է, թէ բնապատկերը ինքնին կրնայ պարզապէս պաստառ մը ըլլալ, որ իր ետին կը թաքցնէ այլ բան մը:

ԻՐԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ԽԱԲԿԱՆՔԻ ՄԻՋԵՒ

Ա՛յս էր Մակրիթ, ինչպէս նաեւ` իւրաքանչիւր գերիրապաշտ. անոնք տեւաբար կը խաղային իրականութեան եւ խաբկանքի հետ` ջանալով խորտակել մեր ենթադրութիւնները իրերու կայուն բնոյթին վերաբերեալ: Իսկ Մակրիթի պարագային, ան նաեւ կը ձգտէր մեր մէջ արթնցնել իրերու եւ գաղափարներու խորհրդաւորութեան զգացողութիւնը: Կոլքոնտայի մէջ բարակ եզերքով թաղիքէ կարծր գլխարկներ կրող տղամարդոց գեղանկարներու շարք մը` իրագործուած 1953-ին, կը ցուցադրուի փողոցի մը տարածութիւնը երկրաչափական գիծերով պատկերող գեղանկարի մը կողքին. կարծէք` այս գիծերը կ՛անձրեւեն, միայն թէ յայտնի չէ, թէ արդեօք դէպի վա՞ր կը տեղան, թէ` դէպի վեր: 1938-ին իրագործուած «Թայմ թրանսֆիքստ» գեղանկարին մէջ շոգեկառք մը դուրս կու գայ կրակարանէ մը, միայն թէ անիկա կ՛ուղղուի ոչ մէկ տեղ, իսկ անոր հայելին դատարկ է, զուրկ` ժամանակէ եւ շարժումէ: 1945-ին իրագործուած «Պաթըլ վումըն» գեղանկարը կը պատկերէ ապակեայ շիշի մը մէջ բանտարկուած մերկ կնոջ մը կերպարը, որուն մարմինը կաշկանդուած է շիշին ապակեայ գիծերուն ետին: 1936-ին իրագործուած «Քլերվոյանս» գեղանկարին մէջ մարդ մը կը նկարէ թափահարող թեւերով թռչուն մը, սակայն իրականութեան մէջ կը դիտէ հաւկիթ մը: «Սուվընիր տը վոյաժ» գեղանկարը կը վերակենդանացնէ յուշը գինիով եւ պտուղով ճաշի մը, միայն թէ պտուղն ու սեղանը քարացած են ժայռի պէս, իսկ դռները կը բացուին ո՛չ թէ դաշտի մը վրայ եւ դէպի երկինք, այլ` իրական ժայռէ պատի մը: 1960-ին իրագործուած «Ինթիմըթ ֆրենտ» գեղանկարին մէջ եւս կերպար մը պատկերուած է բարակ եզերքով թաղիքէ կարծր գլխարկով եւ թիկունքէն, մինչ հացի եւ գինիի պատկերներ կը սաւառնին անոր ետին: 1928-ին իրագործուած «Տը լաւըրզ» գեղանկարին մէջ ամոլ մը կը համբուրուի, սակայն անոնց գլուխը ծածկուած է սաւանով: Իսկ ամէնէն հռչակաւորը կատարելապէս նկարուած ծխամորճն է «Թրիչըրի աֆ իմըճըզ» գեղանկարին մէջ, որուն վրայ գրուած է. «Ասիկա ծխամորճ չէ»: Ասիկա գերագոյն օրինակն է գեղանկարի մը վրայ բառեր արձանագրելու Մակրիթի մարմաջին, ոչ միայն ակնարկութիւն մը կատարելու համար գեղանկարին վերաբերեալ, այլ նաեւ` զայն ներկայացնելու իբրեւ հակասութիւններու եւ բազմաթիւ իմաստներու աղբիւր:

Խա՞ղը սիրող, թէ՞ պարզապէս զարտուղի, մանկակա՞ն, թէ՞ պարզապէս պատանի: Ի՞նչ կարելի է ըսել գերիրապաշտներուն մասին: Սակայն ամէնէն աւելի բնորոշ յատկանիշը անոնց երգիծանքն է, խաղի ճամբով զարմանք պատճառելու անոնց ցանկութիւնը: Միայն թէ կատակելու այս հակումը, որուն նպատակը շփոթ ստեղծել է, պատճառ կը դառնայ, որ չկարենանք գիտնալ, թէ որքա՛ն լուրջ մօտեցում պէտք է ցուցաբերել գերիրապաշտներուն եւ անոնց գործերուն նկատմամբ, թէ` որքա՛ն իմաստ պէտք փնտռել գործերու մէջ, որոնց նպատակը անիմաստութիւնը պատկերել է:

Արուեստի բոլոր շարժումներէն ամէնէն մտաւորականն ու բառերով արտայայտուածը գերիրապաշտութիւնն է: Անոր ռահվիրաները նոյնքան բանաստեղծներ էին եւ փիլիսոփաներ, որքան` արուեստագէտներ: Անոնք անվերջ կը քննէին մարդկային գոյութեան անիմաստութեան իմաստը: Իրօք, կարգ մը ռահվիրաներու համար գեղանկարչութիւնը տեղ չունէր գերիրապաշտութեան մէջ: Նոյնիսկ իրերը ժխտելու նպատակով զանոնք դասաւորուած պատկերելու ճիգը ինքնին տեսակ մը հաստատումն էր իրականութեան, որ չէր յարմարեր անոնց փիլիսոփայութեան:

Տեւաբար գործընկերներ փոխելով եւ նոր հռչակագիրներ հրապարակելով` գերիրապաշտները երկու տասնամեակի ընթացքին տեւաբար հանդիպումներ կ՛ունենային քննելու համար նոր ծրագիրներ կամ արտաքսելու տարաձայնութիւններ ստեղծած անդամներ` պարարտ նիւթ հայթայթելով զիրենք ձաղկողներուն, ժամանակին եւ այսօր:

ՀԱԿԱՍՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ ՄԱՐՄՆԱՑՈՒՄ

Մակրիթ բաժնուեցաւ գերիրապաշտ շարժումի ինքնակոչ ղեկավար եւ գլխաւոր տեսաբան Անտրէ Պրեթոնէն, երբ 1930-ին Փարիզի մէջ ընթրիքի մը ժամանակ Պրեթոն բարձրաձայն պահանջեց, որ Մակրիթի կինը իր վիզէն հանէր խաչը, որովհետեւ անիկա չէր պատշաճեր շարժումին հակակղերական սկզբունքներուն: Մակրիթի կինը ոտքի ելաւ եւ հեռացաւ, նոյնպէս ինք` Մակրիթ: Այնուհետեւ Պրեթոն եւ Մակրիթ գրեթէ իրարու հետ կապ չեն հաստատած երկու տարի: Սակայն քանի մը տարի ետք Մակրիթ մաս կը կազմէր Պելճիքայի մէջ այս շարժումին մաս կազմող ականաւոր մէկ երաժիշտը արտաքսողներուն, որովհետեւ ան համաձայն գտնուած էր նուագախումբ մը ղեկավարելու պատարագի ժամանակ:

Մակրիթի բարեկամ Մարսել Մարիան կը յիշէ իր ինքնակենսագրութեան մէջ, Պրիւքսելի գրաւումին ժամանակ Մակրիթ եւ իր եղբայրը հարստութիւն կը դիզէին` կեղծելով մեծ վարպետներու գործերը, ինչպէս նաեւ` թղթադրամներ: Արդեօք ճի՞շդ էր այս հաստատումը, թէ՞ սխալ: Վստահաբար Մակրիթ բաւարար գիտելիք եւ կարողութիւն ունէր` նման բաներ ընելու: Գեղանկարներ ընդօրինակելը եւ զանոնք իբրեւ իրական ցրուելը մաս կը կազմէր գերիրապաշտութեան օրինագիրքին: Սակայն նաեւ որեւէ ապացոյց չկայ, թէ ասիկա իրապէ՛ս տեղի ունեցած է:

Հակասութիւնը հիմնական տեղ ունէր գերիրապաշտութեան մէջ: Իսկ Մակրիթ այս շարժումին ամէնէն հակասական ջատագովներէն էր: Իր կենցաղով ան կ՛արտացոլէր յարգուած քաղքենիի մը կեանքը. ուրախ ամուսնութիւն մը կնքած, Պրիւքսելի բարեկեցիկ թաղամասերուն մէջ ապրող, եւ ոչ թէ` արուեստանոցի մը, այլ` նստասենեակի մը կամ ճաշասենեակի մը անկիւնը գծող գեղանկարիչի մը պատկերը: Սակայն ան իր ամբողջ կեանքը ապրած էր տապալելու համար քաղքենիութիւնն ու անոր արժէքները: Մարդ մըն էր ան, որ ժամանակ մը իր ապրուստը ապահոված էր` գծելով պատերը ծածկող թուղթեր եւ պատկերազարդելով մուշտակէ վերարկուներու պատկերագիրքեր, սակայն հետագային արհամարհանքով արտայայտուած էր իր անցեալին մասին իբրեւ առեւտրական արուեստագէտ եւ ամէնէն կոպիտ ու ծանր բառերով յարձակած էր այս ձեւի արուեստագէտներուն արժէքներուն վրայ: Այն գեղանկարիչն էր ան, որ ամէնէն աւելի լաւ հասկցած էր, թէ գեղանկար մը կ՛արժէր հարիւր հազարաւոր բառեր, սակայն իր կեանքին մեծ մասը անցուցած էր` փորձելով զանոնք բացատրել բառերով, ոչ միայն պաստառին վրայ, այլ նաեւ` նամակներու, ճառերու, յօդուածներու կամ գրքոյկներու ճամբով: Իրերը պատկերելու մէջ կատարելապաշտ արուեստագէտ մը ըլլալով հանդերձ, ան շարունակ կը մերժէր արժէքը գեղանկարչական կարողութեան, որուն վարպետն էր ինք:

ՀԱՅՐԵՆԱՍԷՐ ՊԵԼՃԻՔԱՑԻՆ`
ՀԱԿԱԴՐՈՒԱԾ ՓԱՐԻԶԻ

Բոլոր գերիրապաշտներուն մէջ Մակրիթ ամէնէն աւելի ուսածն էր: Ան մինչեւ իր մահը, 1967-ին, անդամ էր պելճիքացի գերիրապաշտներու խումբին, որուն հիմնադիրներէն էր 1926-ին: Այսուհանդերձ, ընդհանրապէս մենակեաց մըն էր իբրեւ արուեստագէտ, միշտ լուսանցքներու մէջ, սակայն երբեք ամբողջութեամբ չընդունուած` Փարիզի մէջ գերիրապաշտ միջազգային շարժումին կեդրոնին կողմէ:

Պատճառը հաւանաբար գլխաւորաբար անոր պելճիքական ծագումն էր: Փարիզի մէջ իրարու հանդիպող գերիրապաշտ գլխաւոր գեղանկարիչներ, ինչպէս` Սալվատոր Տալի, Խուան Միրօ, Մաքս Էռնսթ, Անտրէ Մասոն եւ Իվ Թանկի, կու գային Եւրոպայի զանազան կողմերէ, մասնաւորաբար` Սպանիայէն: Սակայն անոնք Փարիզի մէջ կը մէկտեղուէին գրագէտներ Պրեթոնի եւ Ժորժ Պաթայի հովանաւորութեան տակ: Մակրիթ 1927-1930 որոշ ժամանակ մը հաստատուեցաւ Փարիզ` գերիրապաշտ խանդավառութեան իր առաջին ապրումներէն մղուած: Թէեւ ան մշակեց բարեկամական լաւ յարաբերութիւններ, գրեց քաղաքին գլխաւոր պարբերաթերթերուն մէջ եւ պատկերազարդեց զանոնք, ինչպէս նաեւ ներկայ եղաւ զանազան հանդիպումներու, սակայն երբեք չյաջողեցաւ մեծ իրագործում մը կատարել Փարիզի մէջ: Ան Փարիզի մէջ իր առանձին ելոյթը ունեցաւ Բ. Աշխարհամարտէն ետք, ապա իր արգահատանքը յայտնեց իր երիտասարդական երազներու քաղաքին նկատմամբ` ցուցադրելով այսպէս կոչուած «վաշ» ժամանակաշրջանի ֆրանսացի արուեստագէտներու խառնածին եւ դաժան գործերու հաւաքածոյ մը:

Ֆրանսական մեծամտութի՞ւնն էր, որ կը հակադրուէր պելճիքացիներուն, ինչ որ տեւաբար կրկնուող նիւթ մըն էր փարիզեան շրջանակներու մէջ: Անշուշտ ասիկա իր դերը ունէր: Սակայն նաեւ պատճառը այն էր, թէ Մակրիթ քաղքենի իր անցեալով կը գտնուէր շատ աւելի քաղքենի երկրի մը մէջ, որուն պատմութիւնը Պելճիքայի հետ այնքան ալ խաղաղ չէր: Մակրիթ լաւապէս ըմբռնած էր Ֆրանսայի «ուղղամտութեան» եւ անապահովութեան զգացողութիւնը եւ կը հակազդէր անոնց դէմ: Ան պատանի էր, երբ իր հայրենիքը նուաճուած էր գերմանացիներուն կողմէ եւ 40-ական տարիքի էր, երբ անոնք դարձեալ գրաւած էին զայն: Մակրիթ միշտ ալ խիստ հաւատարիմ մնացած է իր ծննդավայր երկրին եւ հոն կազմած իր շրջանակին:

ԱՌԵՂԾՈՒԱԾԸ

Մակրիթ կը մնայ առեղծուած մը` հակառակ իր գրած բազմաթիւ նամակներուն եւ իր մշակած բարեկամութիւններուն: Շատ բան խօսուած է անոր մօր անձնասպանութեան մասին, երբ ինք միայն 13 տարեկան էր: Կը պատմուէր, թէ ան տեսած էր իր մօր անշնչացած մարմինը, որ դուրս կը բերուէր այն գետէն, որուն մէջ մայրը ինքզինք նետած էր, եւ թէ` թաց գիշերազգեստով ծածկուած անոր դէմքին պատկերը ամբողջ կեանքին ընթացքին անջնջելի մնացած էր իր յիշողութեան մէջ: Այսպէս կը բացատրուէր յաճախ հագուստով ծածկուած դէմքեր գծելու անոր հակումը: Թերեւս ճիշդ է այս, թէեւ մերօրեայ ժամանակներու յատուկ ակադեմական մանրակրկիտ ուսումնասիրութիւններ ոչ մէկ ձեւով ապացուցած են, թէ ան իրօք տեսած էր գետէն դուրս բերուած իր մօր մարմինը:

Մակրիթի մայրը տարիներ շարունակ կը տառապէր հոգեկան ընկճուածութենէ եւ ընդհանրապէս դուրս չէր գար իր կղպուած սենեակէն: Անոր մահը հաւանաբար ծանր ներգործութիւն ունեցած էր զաւկին վրայ: Հոգեբաններ եւ հոգեբուժներ երկար գրած են, թէ այս փորձառութիւնը ինչպէ՛ս պատասխանատու է Մակրիթի առանձնայատուկ տարօրինակութիւններուն եւ տեսլականին:

Այս գրութիւններուն մեծ մասը հոգեբաններու կողմէ գրուած սովորական նիւթեր են` ստեղծագործելու գործընթացին վերաբերեալ: Սակայն կարիքը չունինք անհատական ողբերգութեան մը` բացատրելու համար գերիրապաշտութիւնը եւ Ֆրոյտէն ներշնչուած հետաքրքրութիւնը` ենթագիտակիցին նկատմամբ: Ինչ որ կը զատորոշէ Մակրիթը, անոր գործերուն ետին գտնուող կիրքը չէ, այլ` անոր արուեստին պաշտօնականութիւնը եւ անոր դիւրաբեկ զգացումները: Սկիզբէն ան արուեստին կը մօտենար իբրեւ միջոց` արտայայտելու կեանքի մասին իր կարծիքը` իբրեւ բարդ, վրդովեցուցիչ եւ խորհրդաւոր բան մը:

ԱՆԺԱՄԱՆՑԵԼԻՆ, ԽՈՐՀՐԴԱՒՈՐԸ
ԵՒ ԶԱՐՄԱՆԱԼԻՆ

«Կ՛ուզեն յեղափոխականացնել արուեստը,- գրած է հետագային` երիտասարդ արուեստագէտներու մասին:- Ես կ՛ուզէի խզուիլ անկէ»: Ան սկիզբը նման փորձ մը կատարած է` հետեւելով խորանարդապաշտութեան, ինչպէս նաեւ` Պրաքի եւ Փիքասոյի փորձարկութիւններուն, որոնք իրերը կը դիտեն մէջէն դուրս, ապա նաեւ փորձած է տատայական ոճը` անհեթեթի եւ մարդուն հիմնական օտարումին գաղափարներով: Այսուհանդերձ, Մակրիթի  յայտնութեան պահը հասած է, երբ ան տեսած է իտալական գերիրապաշտութեան հայր Քիրիքոյի «Լաւ սոնկ»ը` գլուխ գործոց մը, որուն մէջ սովորականն ու արուեստականը կը միաձուլուին մարդկային եւ շնչաւոր բաներու հետ` ստեղծելու համար անժամանցելիութեան եւ խորհրդաւորութեան տպաւորութիւն մը:

Խորհրդաւորութիւնն ու զարմանքի զգացողութիւնը Մակրիթը ներգրաւած էին դէպի գերիրապաշտութիւնը եւ զայն զատորոշած` այլ գերիրապաշտներէ: Մինչ Խուան Միրօ որդեգրած էր «ինքնագործ» մօտեցումը` թոյլ տալով, որ ենթագիտակիցը որոշէր գիծի մը ուղղութիւնը, մինչ Տալի կը բանար երազներու աշխարհը` վերադառնալով երեք տարաչափութեամբ եւ կերպարուեստի ոճին` իր ուշ ժամանակներու գործերուն մէջ, անդին` Մակրիթ ամուր կերպով կառչած կը մնար հարթ տարաչափութիւններու եւ սառած պատկերներու իր սկզբունքին: Ան կը փափաքէր ո՛չ թէ մարտահրաւէր ուղղել ակնդիրին, այլ ինչ որ իր լաւագոյն գործերուն մէջ իրագործած էր, ակնդիրը զարմացնելու յատկանիշն էր` ի տես չափուած-ձեւուած եւ յստակ ներկայէ մը կեանքի ազատագրումին:

Մակրիթ կը ցանկար շփոթի մատնել ակնդիրը, եւ հոսկէ կը բխին անոր բառախաղերը: Սակայն ան նաեւ կը փափաքէր ուրախացնել ակնդիրը: Բ. Աշխարհամարտին Գերմանիոյ կողմէ Պելճիքայի նուաճումը պատճառ պիտի դառնար, որ ան հեռանար իր աւանդական ոճէն եւ որդեգրէր տպաւորապաշտ վրձնահարուածը, այն պատճառաբանութեամբ, թէ մթին ժամանակներուն մարդիկ կարիքը կը զգան ուրախութեան: Պատերազմին աւարտին իր հակազդեցութիւնը պայթում մըն էր` արուեստի վաշ ժամանակաշրջանի ոճով, երբ անոր գործերը գրեթէ կատակի կը նմանէին իրենց չափազանցութիւններով:

Պատկերասրահներու կամ ակնդիրներու համար հաճելի չէր այս, եւ Մակրիթ շուտով վերադարձաւ իր աւելի զգաստ ոճին, սակայն նաեւ` քիչ մը աւելի եթերային: Անոր ուշ ժամանակաշրջանի գործերը ունին հաւասարակշռուած եւ խաղաղ յատկանիշ մը, ինչ որ մտածել կու տայ, թէ արուեստագէտը ի վերջոյ յաջողած է հանգիստ զգալ իր արուեստին հետ: Տան մէջ պատրաստուած ժապաւէններ եւ քանդակներ նոր թռիչք տուած են անոր երեւակայութեան, սակայն անոր գեղանկարներուն մէջ գոյատեւած են այն պատկերները, որոնք միշտ ալ իր նախասիրութիւնը եղած են:

Լիվըրփուլի Թէյթ պատկերասրահը կը վիճի, թէ այս օրերուն Մակրիթի նուիրուած ցուցահանդէս մը կը կազմակերպէ, որովհետեւ ան որեւէ ժամանակէ աւելի կ՛առնչուի ներկային հետ: Այս մէկը ճիշդ է գեղարուեստական առումով: Քանդակագործներ ո՞ւր հասած պիտի ըլլային այսօր առանց Մակրիթի ազդեցութեան: Այսօր փոփ եւ յղացքային արուեստի մէջ սովորական են գերիրապաշտներուն յատուկ այն գաղափարները, թէ անկենդան իր մը նոյնքան մարդկային է, որքան` ապրող մարմին մը, թէ` երեւութական աշխարհը նաեւ ծպտուած աշխարհն է, թէ` պատկեր մը իրականութեան բազմաթիւ մակարդակները հասկնալու մեքենական միջոցն է:

Սակայն ինչ որ կը պակսի Մակրիթին, կասկածի զգացողութիւնն է, որ զայն առաջնորդած է հարցադրումներու, եւ` այն հարցադրումները, որոնք առաջնորդած են կասկածի: Մակրիթ ճիշդ այս պատճառով այսքան մեծ ժողովրդականութիւն կը վայելէ հանրութեան մէջ: Ան թերեւս շփոթի կը մատնէ մեզ, սակայն, ի տարբերութիւն այլ գերիրապաշտներու, չի դիմեր բաներ ըսելու մեզի, այլ մեզ կ՛առաջնորդէ անոնցմէ դուրս` դէպի ազատ տեսլական մը: Խորքին մէջ ան կը զօրակցի մեզի:

Ասիկա չի նշանակեր, թէ ան բարդ չէ եւ խորհրդաւոր: Թէեւ Մակրիթ շատ փառաբանուած է պատերազմէն ետք փոփ արուեստագէտներու կողմէ, սակայն ան ձեւով մը կ՛արհամարհէր զանոնք: «Փոփ արուեստի երգիծանքը «ուղղափառ» է,- ըսած է ան հարցազրոյցի մը ընթացքին:- Ցուցափեղկ մը յարդարող ոեւէ անձ պիտի հասկնար զայն: Միայն մէկ աստղով ամերիկեան մեծ դրօշակներ գծելը մտքի յատուկ ազատութիւն չի պահանջեր, ոչ ալ կը յարուցէ արհեստագիտական որեւէ դժուարութիւն»:

Հեգնականը այն է, որ Մակրիթ այսքան լաւ ճանչցուած է, որովհետեւ անոր պատկերները  մատչելի են նոյնինքն ցուցափեղկ յարդարողի մը: Կարիքը չկայ մեծ ցուցահանդէսի մը` վերահաստատելու համար անոր համբաւը, որ շատոնց մականցած է քննադատական տեսութիւններն ու արդիապաշտ շարժումին արհամարհանքը: Սակայն կարիքը ունինք ցուցահանդէսի մը, որ ցոյց պիտի տար «մտքի ազատութեան» եւ «արհեստագիտական դժուարութիւններու» տիրապետելու անոր մնայուն ճիգը: Եթէ Լիվըրփուլի Թէյթ պատկերասրահը Մակրիթի գործերուն ամբողջ այլազանութիւնը ներկայացնելով` կը յաջողի ակնդիրին փոխանցել անոր այս ձգտումը, ապա հասած է իր նպատակին:

«Պէտք չէ վախնալ ցերեկուան լոյսէն, պարզապէս որովհետեւ անիկա կը լուսաւորէ թշուառ աշխարհ մը», ըսած է Մակրիթ: Ճիշդ այս պատճառով է, որ ան այսքան շատ կ՛առնչուի մեր ներկային հետ:

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

Share this Article
CATEGORIES