ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՏԱԳՆԱՊԻՆ ԼՈՅՍԻՆ ՏԱԿ

«Միացեալ Նահանգներ կ՛ապրին պարտքերու տակ: Անոնք չեն գոյատեւեր` հիմնուած իրենց կարողականութիւններուն վրայ, այլ` իրենց պատասխանատուութիւնները փոխանցելով այլ երկիրներու, ձեւով մը` իբրեւ տզրուկ մը»:

ՎԼԱՏԻՄԻՐ ՓՈՒԹԻՆ

Ռուսիոյ վարչապետին այս խօսքերը միջազգային մամուլին եւ հանրութեան կողմէ պիտի արձանագրուէին որպէս սովորական ցեխարձակում մը, եթէ անոր չձայնակցէր Չինաստան, եւ եթէ այդ մէկը տեղի չունենար այնպիսի օրերու, երբ Միացեալ Նահանգներու քաղաքական շրջանակները կը քաղաքականացնէին երկրին պետական պարտքերու հատուցման գծով տեղի ունեցող տնտեսական եւ ելեւմտական աշխատանքները:

Արդարեւ, Միացեալ Նահանգներ դժուարութեան մատնուած են պետական պարտքերը հատուցելու գործընթացին մէջ, որ ինքնին աւելիով բարդացաւ, երբ այդ մէկը իբրեւ քաղաքական զէնք սկսաւ գործածուիլ նախագահ Պարաք Օպամայի ընդդիմադիր եւ զօրակից քաղաքական ուժերուն միջեւ:

Միացեալ Նահանգներու ելեւմտական եւ, տնտեսական դժուարութիւններուն դիմաց տեղի ունեցող տոլարի սակի անկումը եւ, զուգահեռաբար, հարաւային Եւրոպայի (Յունաստան, Իտալիա, Սպանիա, Փորթուգալ) մէջ աճող պետական պարտքերը, որոնք իրենց կշիռը դրած են եւրոյի արժէքի անկումին վտանգին վրայ, սկսած են սպառնալ միջազգային տնտեսութեան եւ առեւտուրին, որ հիմնականին մէջ հիմնուած է տոլարի վրայ: Տրուած ըլլալով, որ ներկայիս եւրոն չի ներկայանար իբրեւ այլընտրանք, մտահոգութիւնները աւելիով բարդացած են` մղելով Չինաստանն ու Ռուսիան առնուազն դիւանագիտական բեմերուն վրայ աշխատելու` գոյացնելու այլընտրանքային դրամանիշ մը կամ դրամանիշներու սակառ մը` տոլարի փոխարէն անոր վրայ հիմնելու համար միջազգային առեւտուրը:

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՊԱՐՏՔԻ ԳՈՅԱՑՈՒՄԸ

Համաշխարհայնացման այս օրերուն դժուար է ընկալել պետութեան մը սնանկացումը, տրուած ըլլալով, որ նման կացութիւն մը իր ճգնաժամային հետեւանքները պիտի ունենայ միջազգային ելեւմտական համակարգին վրայ: Սակայն պատմականօրէն անբնական չէ պետութիւններու կամ կառավարութիւններու նիւթականօրէն պարտական ըլլալու իրողութիւնը:

Նախորդ դարերու պատմութիւնը բազմաթիւ օրինակներ կը ներկայացնէ նման իրողութիւններու, որոնց ամէնէն ցայտուն օրինակն էր Օսմանեան կայսրութեան կուտակած պետական պարտքը 19-րդ դարու կէսերուն, եւ այդ պարտքին տիրութիւն ընելու նպատակով տարուող քաղաքական խաղերը` այդ օրերու մեծ պետութիւններուն միջեւ:

Պետութեան մը ելեւմտական կառոյցը կը խախտի, երբ ան աւելի կը ծախսէ, քան` իր եկամուտներու կարողականութիւնը: Տրուած ըլլալով, որ պետութեան մը եկամուտներու կուտակումը կ՛ընթանայ նուազ արագ կշռոյթով, քան` ծախսերու հատուցումը, բնական երեւոյթ է տեսնել, թէ աշխարհի բոլոր կառավարութիւնները այսօր պարտական են: Այս կացութիւնը միշտ առկայ է միջազգային քաղաքական բեմերուն վրայ եւ կ՛ընթանայ հետեւեալ յաճախականութեամբ. պատերազմի օրերուն եւ անոնց յաջորդած վերաշինութեան ժամանակաշրջանին պետական պարտքերը ընդհանրապէս կ՛աւելնան, սակայն անոնք կը նուազին, երբ երկրի մը տնտեսութիւնը թափ կ՛առնէ եւ պետական սնտուկները վերստին կը լեցուին գլխաւորաբար հարկերու վրայ հիմնուած պետական եկամուտներու ընդլայնումով:

Հարկերու վրայ հիմնուած եկամուտի անբաւարարութեան պարագային, կառավարութիւնները պարտքի ճամբով իրենց եկամուտները կ՛ապահովեն կա՛մ ուղղակի կերպով պարտքի դրամ առնելով ներքին կամ արտաքին դրամատուներէ եւ կամ անուղղակի կերպով վաճառելով պետական բաժնետոմսեր: Գոյութիւն ունի նաեւ այլ միջոց մը` «դրամ տպել», որ թէեւ կարճ ժամանակամիջոցի մը համար պէտք եղած վարկերը կ՛ապահովէ պետութեան, սակայն երկար շունչի վրայ անիկա պատճառ կը դառնայ դրամանիշի արժեզրկման եւ անհաւասարակշիռ սղաճի:

ՄԻԱՑԵԱԼ ՆԱՀԱՆԳՆԵՐՈՒ ՏՆՏԵՍՈՒԹԻՒՆԸ`
ԾԵՐԱՑԱԾ

Իր ստեղծումէն ի վեր Միացեալ Նահանգներ եւս, այլ պետութիւններու նման, ապրած են միջազգային ելեւմտական վերիվայրումներ: Նոր պետութիւն մը ըլլալով եւ հիմնուած ըլլալով ամուր ճարտարարուեստի եւ մեքենացած գիւղատնտեսութեան մը վրայ` Միացեալ Նահանգներու ելեւմտական աշխարհը յարաբերաբար քիչ ցնցումներու ենթակայ դարձած է, իսկ երբ տեղի ունեցած են տնտեսական ցնցումներ, ինչպէս, օրինակ, 1929-ի սակարանային անկումը, նման պատահարներու հետեւանքները տասնամեակի մը ընթացքին արդէն սրբագրուած են:

Պետական պիւտճէի հաւասարակշռումի ճամբուն վրայ ամերիկեան կառավարութիւնը կուտակած է հսկայական պարտքեր ամերիկեան քաղաքացիական պատերազմին, ինչպէս նաեւ Համաշխարհային Ա. եւ Բ. պատերազմներու օրերուն: Պետական այդ պարտքերը երբեք չեն փակուած, սակայն տնտեսութեան առողջ բարգաւաճումով անոնք միշտ հակակշռուած են, եւ Միացեալ Նահանգներ միշտ յաջողած են, թէ՛ հոգալ պարտքերու տոկոսները եւ թէ՛ նուազեցնել մայր գումարները:

Նախագահ Պիլ Քլինթընի օրերուն Միացեալ Նահանգներու պետական պարտքը գրեթէ մնաց անփոփոխ` 3000 միլիառ տոլարի վրայ, շնորհիւ Քլինթընի վարչամեքենային առողջ ելեւմտական քաղաքականութեան եւ նոյնքան առողջ ամերիկեան տնտեսութեան, որուն շնորհիւ պիւտճէի հաւասարակշիռը եղած էր դրական: Սակայն Ճորճ Պուշի նախագահութեան օրերուն այդ պարտքը շատ արագ մագլցեցաւ 10,700 միլիառ տոլարի եւ ներկայիս, տրուած ըլլալով, որ նախագահ Օպամա ցարդ չէ յաջողած հաւասարակշռել պիւտճէն, պարտքը բարձրացած է 14,200 միլիառ տոլարի:

Պուշի ելեւմտական քաղաքականութիւնը եւ իրաքեան արկածախնդրութիւնը հիմնական պատճառները հանդիսացան այս կացութեան. նախորդ տասնամեակին հետեւեալ ազդակները իրենց անդրադարձը ունեցան պիւտճէի բացի մեծնալուն վրայ.

– Պետական եկամուտներու նուազում, ամերիկեան տնտեսութեան վատթարացման պատճառով` 28 առ հարիւր:

– Զինուորական մսխումներ` 15 առ հարիւր:

– Պուշի որդեգրած հարկերու նուազում` 13 առ հարիւր:

– Տոկոսային սակերու մագլցում` 11 առ հարիւր:

– Պետական այլ մսխումներ` 10 առ հարիւր:

– Այլ հարկերու նուազում` 8 առ հարիւր:

– Օպամայի տնտեսական ֆինանսաւորումի ծրագիրներ` 6 առ հարիւր:

– Բժշկական ապահովագրութիւն` 2 առ հարիւր:

– Այլ` 7 առ հարիւր:

Հարկ է նշել, որ Միացեալ Նահանգներու տնտեսական անկումին մէջ հիմնական դերակատարութիւն ունեցաւ ամերիկեան ընկերութիւններու ապազգային քաղաքականութիւնը եւ համաշխարհայնացումը, որուն հիման վրայ մեծ թիւով ամերիկեան ընկերութիւններ, իրենց անձնական շահը բազմապատկելու նպատակով ի տես ամերիկեան ամսաթոշակներու ընդլայնումին, իրենց արտադրողական կարողականութիւնները դուրս բերին Միացեալ Նահանգներէն` զանոնք հաստատելու համար Լատին Ամերիկայի, Հնդկաստանի եւ Ծայրագոյն Արեւելքի մէջ:

Զուգահեռաբար, հարկաւոր է յստակացնել, թէ որո՞նք են Միացեալ Նահանգներու կառավարութեան պարտատէրերը:

Հիմնականին մէջ պարտքերուն մօտ 70 առ հարիւրը կը պատկանի Միացեալ Նահանգներու Դաշնակցային պահեստին (Federal Reserve): Այս հաստատութիւնը, որուն մենաշնորհն է տոլար տպելը, մեր հասկացողութեամբ պետական կեդրոնական դրամատուն մը չէ: Այլ անիկա կազմուած է Միացեալ Նահանգներու մեծագոյն դրամատուներէն եւ ելեւմտական մեծագոյն ընկերութիւններէն: Այլ խօսքով, Դաշնակցային պահեստը անհատական հաստատութիւն մըն է, եթէ նոյնիսկ անոր վարչութիւնը կը նշանակուի պետութեան կողմէ: Իսկ պարտքին մնացեալ 30 առ հարիւրը կը պատկանի օտար պետութիւններու, որոնց 10 հիմնականներն են` Չինաստան, Ճափոն, Մեծն Բրիտանիա, ՕՓԷՔ-ի երկիրները, Պրազիլ, քարայիպեան դրամատուներ, Թայուան, Ռուսիա, Հոնկ Քոնկ եւ Զուիցերիա: Չինաստանը ունի առիւծի բաժինը:

Սակայն, տրուած ըլլալով, որ վերոյիշեալ պետութիւններէն շատեր իրենք իսկ կը ներկայանան որպէս ամերիկեան դրամատուներու մեծագոյն բաժնետէրերը, կարելի է եզրակացնել, առանց սակայն թուային տուեալներ ունենալու, թէ Միացեալ Նահանգներու պետական պարտքին հիմնական բաժին մը կը պատկանի օտար պետութիւններու:

Ահաւասիկ այս է հիմնական պատճառը միջազգային ելեւմտական շուկային մտահոգութեան, թէ՛ տկարացած տոլարը եւ թէ՛ պետական բաժնետոմսերու չնչին արժեզրկումը տասնեակաւոր միլիառ տոլարի վնաս պիտի պատճառէ Չինաստանի նման պետութեան մը` միաժամանակ մեծ հարուած հասցնելով միջազգային առեւտուրին, որ ինչպէս ըսինք, ինքնին հիմնուած է տոլարի վրայ:

ՏԱԳՆԱՊԻ ԼՈՒԾՄԱՆ ԱՌԱՋԱՐԿՆԵՐ

Ելեւմտական կացութեան բարդ վիճակը, այլընտրանքային դրամանիշի մը չգոյութիւնը, ոսկիի արժէքի բարձրացումը, համաշխարհայնացման տնտեսական հետեւանքները, Եւրոմիութեան տնտեսութեան ոչ նախանձելի իրավիճակը, քարիւղի բարձր գինը եւ մասնաւորաբար Միացեալ Նահանգներու պետական պարտքի թուանշային հսկայութիւնը ցարդ ենթահող չեն ստեղծած տագնապի լուծման համար տրամաբանական առաջարկներ հրապարակ նետելու, յատկապէս երբ վերոյիշեալ տուեալները վերածուած են նաեւ քաղաքական սուր մրցակցութեան:

Նախագահ Օպամա եւ անոր վարչակազմը տագնապի լուծման ոչ մէկ տեսլական ունին, եւ արդէն իսկ մխրճուած են քաղաքական պայքարի մէջ` թէ՛ դեմոկրատական եւ թէ՛ հանրապետական կուսակցութիւններուն շրջանակներուն մէջ, նկատի ունենալով նաեւ, որ Օպամայի վարչամեքենան կորսնցուց հարցը արմատէն լուծելու առիթը, նախագահութեան առաջին ամիսներուն:

Չինաստան եւ Ռուսիա, նսեմացնելու համար տոլարի հակակշիռը միջազգային ելեւմտական շուկայէն, կ՛առաջադրեն տոլարը փոխարինել միջազգային կայուն դրամանիշներէ կազմուած նոր դրամանիշով մը: Սակայն եւրոյի ոչ ցանկալի կացութիւնը եւ ոսկիի արժէքին անհամեմատ բարձրութիւնը նման ծրագիր մը ցարդ չեն արտօներ: Իսկ ոսկիին արժէքը կրնայ իջնել, եթէ պարտքերու հատուցման նպատակով Միացեալ Նահանգներ կամ այլ պետութիւններ որոշեն ոսկիի պահեստի զանգուածային վաճառք մը:

Միջին դարերուն, երբ գահակալի մը գանձարկղը,  կը պարպուէր, զայն լեցնելու համար արշաւանքներ կը կազմակերպէին դէպի դրացի հարուստ երկիրներ: Սակայն Իրաքի փորձառութիւնը ցոյց տուաւ նման արկածախնդրութիւններու ժամանակավրէպ ըլլալը, տրուած ըլլալով, որ անհատական ընկերութիւններու գանձը լեցնելով հանդերձ, իրաքեան արշաւանքը աւելիով ընկճեց ամերիկեան պետական կարողականութիւնը: Տնտեսական եւ ելեւմտական տագնապները նաեւ արմատականացուցած են ժողովուրդները` դուռը լայն բանալով յեղափոխական շարժումներու դիմաց: Արդեօք ներկայիս կը գտնուինք ժողովրդային լայն ըմբոստութիւններու սեմի՞ն: Այնքան ատեն որ այլընտրանք մը գոյութիւն չունի, միջազգային տնտեսական տագնապը պարզապէս աւելիով պիտի բարդանայ:

ՀՐԱՅՐ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Share this Article
CATEGORIES