ՈՒՐՈՒԱԿԱՆԻ ՍՊԱՌՆԱԼԻՔԸ

Երեք տարի առաջ` օգոստոսին, Ռուսիա եւ Վրաստան կարճատեւ ու վայրագ պատերազմ մը մղեցին լեռնային աննշան շրջանի մը համար, որ կը կոչուի Հարաւային Օսեթիա, եւ որ Վրաստանէն իր անկախութիւնը հռչակած էր:

Անարգելով միջազգային օրէնքը, Ռուսիա յառաջացաւ պաշտպանելու համար Հարաւային Օսեթիան եւ աւելի ուշ պաշտօնապէս ճանչցաւ անջատողականները` իբրեւ օրինական կառավարութիւն:

Հարիւրաւոր անձեր մահացան եւ հազարաւոր գաղթականներ փախան վէճի առարկայ դարձած շրջանէն:

2008  թուականի պատերազմը ցոյց տուաւ պայթունավտանգ ներուժը, որ ստեղծուած է ուրուական պետութիւններու գոյութեամբ: Այդ պետութիւնները զինեալ ուժեր ունին, ընտրութիւններ կը կայացնեն, տնտեսութիւնը կը կառուցեն, երեխաներ կը դաստիարակեն, սակայն կ՛ապրին փաստացի գոյութեան, իրենց օրինակարգութեան եւ միջազգային ըմբռնման միջեւ ինկած մշուշոտ դժոխքին մէջ:

Շուրջ 70 հազար բնակչութեամբ, Հարաւային Օսեթիան միջազգային քաղաքականութիւններու այս այլանդակութիւններէն ամէնէն փոքրն է: Անջատուած իր ընկերը` Աբխազիոյ Հանրապետութիւնը, մօտաւորապէս 250 հազար բնակչութիւն ունի (թէեւ այս թիւերը վիճելի են): Լեռնային Ղարաբաղը եւ Մերձտնեստրը երկու այլ միաւորներ են նախկին Խորհրդային միութեան մէջ: Աւելի հարաւ կան Հիւսիսային Կիպրոսի թրքական հանրապետութիւնը, պաղեստինեան շրջանները Այսրյորդանանի եւ Կազայի մէջ: Վեց այլ միաւորներ կարելի է աւելցնել այս խառնուրդին վրայ, որ մօտաւորապէս 40 միլիոն մարդոց հայրենիքն է:

Ուրուական պետութիւնները պատերազմներու կրակը վառ կը պահեն, յանցագործութեանց կը նպաստեն եւ տկար պետութիւնները աւելի կը տկարացնեն:

Հայաստան կը փառաբանէ Լեռնային Ղարաբաղը, մինչ Ազրպէյճան կ՛ատէ զայն: Ասիկա կը մղէ բոլոր կողմերը զէնք կուտակելու` ռազմական գործողութիւններու վերսկսման պատրաստ ըլլալու համար:

Հիւսիսային Կիպրոսի չորոշուած, չհաստատուած կարգավիճակը բոլոր կիպրացիներուն տնտեսական հեռանկարները կը կը տկարացնէ եւ կը սրէ լարուածութիւնը Եւրոպական Միութեան ու Հիւսիսային Կիպրոսի գլխաւոր զօրավիգը եղող Թուրքիոյ միջեւ:

Ուրուական պետութիւնները յաճախ կը ծնին պատերազմներէ եւ կը գոյատեւեն ռազմական գործողութիւններու վերսկսման սպառնալիքով: Կազայի մէջ Համաս շարժումը պարբերաբար կը պատերազմի Իսրայէլի դէմ, եթէ նոյնիսկ ինք ճզմած է տեղական յանցագործութիւնը եւ վերացուցած` աղբը:

Ուրուական պետութիւններու ղեկավարները կը ջատագովեն ազգային ինքնորոշման իրաւունքը, մինչ այն երկիրները, որոնցմէ իրենք անկախանալ կ՛ուզեն, կայուն սահմաններու անհրաժեշտութիւնը կը շեշտեն:

Այս անհամատեղելի սկզբունքներուն միջեւ մնալով, ուրուական կառավարութիւնները կը միտին մատնանշել անհանգիստ նախընթացները, կրկնակի եռակի չափանիշները եւ կը փարին օտար պաշտպաններու: Արդարեւ ուրուականներու մեծամասնութիւնը արտաքին աջակցութեան շնորհիւ կը գոյատեւէ: Մոսկուան Հարաւային Օսեթիոյ եւ Աբխազիոյ մէջ քաղաքական ուժի միջնորդն է («գորշքարտինալ»), իսկ Հայաստան հակակշիռը կը պահէ Ղարաբաղի վրայ:

Թայուան այս թնճուկէն դուրս գալու ելքը ցոյց կու տայ: Հակառակ օրինական անորոշութեան վիճակին, այդ երկիրը կը բարգաւաճի: 1949 թուականէն մինչեւ 1971 Թայուանի ազգայնական կառավարութիւնը Միացեալ Ազգերու կազմակերպութեան մէջ «գրաւած էր» Չինաստանի աթոռը եւ աշխարհի կառավարութիւններու մեծամասնութեան կողմէ ճանչցուած էր: Սակայն 1970-ականներէն ի վեր, ոչ մէկ մեծ պետութիւն պաշտօնապէս կը ճանչնայ Թայուանը, եւ ատիկա կը մնայ Միացեալ Նահանգներու եւ Չինաստանի միջեւ լարուածութեան աղբիւր մը: Այնուհանդերձ, վերջին չորս տասնամեակներուն Թայուան տնտեսական ուժի վերածուեցաւ, եղաւ մենատիրական իշխանութենէն ժողովրդավարութեան անցումի տիպար օրինակ մը եւ միջազգային հանրութեան պատասխանատու անդամ մը: Թայուան այս բոլորը ըրաւ ՄԱԿ-ի անդամ չըլլալով:

Ատոր բանալին յանձնառութիւնն էր: Թայուանի տնտեսական եւ ռազմավարական նշանակութիւնը Միացեալ Նահանգները, Չինաստան եւ այլ մեծ պետութիւնները մղեցին իրենց ոտքին մատներուն վրայ քալելու Թայուանի շուրջ, իսկ երբեմն ընդունելու անոր չլուծուած իրաւական կարգավիճակը: Օրինական, բայց չճանչցուած, իրական, սակայն ոչ անկախ երկիր մը` Թայուան ցոյց տուած է ստեղծագործ անորոշութեան, երկիմաստութեան ստեղծագործական ուժը:

Այսպիսի մօտեցում կրնայ գործել այլ վայրերու մէջ:

Ուրուական կառավարութիւնները յաճախ փտած են, կը կառավարուին ռազմական բռնակալներու կողմէ եւ կը տառապին թմրանիւթերու ապօրինի շրջանառութենէ ու այլ ապօրինի առեւտուրէ: Սակայն թափանցիկ պետական կառավարումը, ազատ ընտրութիւնները եւ խաղաղ արտաքին քաղաքականութիւնը ուրուական պետութիւններուն համար կենսական նշանակութիւն ունին նոյնքան, որքան` իրական պետութիւններուն: Եթէ ուրուական պետութիւնները իրենք զիրենք լաւ դրսեւորեն, իրենց պէտք է օգնեն աշխարհի մեծ պետութիւնները, որպէսզի օրինակարգութիւն նուաճեն: Տնտեսական եւ քաղաքական բարեփոխումները գերիշխանութեան մասին քննարկումներուն զուգահեռ կրնան ընթանալ:

Տարածքային, հողային ամբողջականութեան սկզբունքի պնդումով, Միացեալ Նահանգներ եւ այլ երկիրներ, ուրուական պետութիւնները պատասխանատու դերակատարներու վերածելու առիթը կը փախցնեն: Այնքան ատեն, որ ուրուականները իբրեւ անջատողականներ, կամ առեւտուրի ապօրինի կէտեր կը յայտարարուին, կը դատապարտուին, միջազգային հանրութիւնը քիչ հնարաւորութիւն ունի անոնց առաջնորդները պատասխանատուութեան հրաւիրելու, համարատու նկատելու: Եւ զանոնք իբրեւ սոսկ այլանդակներ, արտառոցներ նկատելը եւ իբրեւ այդպիսին անոնց հետ վարուիլը կը նշանակէ, թէ ուրուական պետութիւնները քիչ հիմքեր պիտի ունենան միջազգային կարգ ու կանոնին հոգ տանելու:

Նոյնիսկ երբ ուրուական պետութիւն մը իրական պետութիւն դառնայ, անպայման չի նշանակեր, թէ խնդիրները լուծուած են: Էրիթրէան, որ տարիներ տեւած պատերազմէն ետք` 1993-ին անջատուեցաւ Եթովպիայէն, զգուշացում մըն է: Երկիրը ապա տապալած է բռնատիրութեան մէջ, Եթովպիոյ դէմ մղած է սահմանային պատերազմ, որուն ընթացքին հազարաւորներ սպաննուած են: Էրիթրէա նաեւ զօրակցած, աջակցած է Սոմալիոյ մէջ Շապապ վայրագ զինեալ խմբաւորումին: Թէեւ Էրիթրէա անկախ է, ան կը մնայ անկայունութեան աղբիւր մը:

Էրիթրէայի օրինակէն խուսափելու համար միջազգային հանրութիւնը ուրուականները պէտք է մղէ, քաջալերէ, որպէսզի բարեփոխումներու նախաձեռնեն, փոխանակ միայն բացառապէս կեդրոնանալու պետութիւն ըլլալու պահանջին վրայ: Հակառակ պարագային աշխարհի միլիոնաւոր քաղաքացիներ, բնակիչներ պիտի շարունակեն մնալ քաղաքական եւ իրաւական անորոշութեան մէջ (դատի տէր ըմբոստներ եւ դժգոհ զինուորականներ), մինչ անոնց դրացիները պատերազմի մնայուն վտանգին տակ պիտի ըլլան:

ՏԱՓԸԼ ՊԱՅՄԸՆ ԵՒ ՉԱՐԼԶ ՔԻՆԿ

«Նիւ Եորք Թայմզ»

Share this Article
CATEGORIES