«ԱՇԽԱՐՀԻՆ ԵՒ ԱՌԱՋԻՆ ՀԵՐԹԻՆ` ՄԵԶ ԱՊԱՑՈՒՑԵՆՔ ՄԵՐ ՄԻԱՒՈՐԻՉ ՈՒԺԸ» «ԱԶԴԱԿ»-ԻՆ ԱՍԱՑ ՊԱՏՄԱԲԱՆ ՀԱՅԿ ԴԵՄՈՅԵԱՆԸ

Հայոց ցեղասպանութեան թանգարան-հիմնարկի աշխատակիցներն ամէն տարի  ապրիլի 27-ին եւ  28-ին հաւաքում են ապրիլի 24-ին եղեռնի յուշահամալիրի անմար կրակի շուրջ զետեղուած արդէն թառամող ծաղիկները, չորացնում են դրանք, չորացած ծաղիկներից պատրաստում են թուղթ եւ այդ թղթերի վրայ գրելով շնորհակալական նամակներ` ուղարկում են բոլոր նրանց, ովքեր աջակցում են թանգարանի աշխատանքներին… Այսպիսի  յուզիչ նախաձեռնութեամբ երեւի միայն հայերը կարող են հանդէս գալ, եւ սա մէկն է բազմաթիւ այն զգացական զեղումներից, որոնք հայ ժողովուրդը դրսեւորում է Հայոց ցեղասպանութեան նիւթի հանդէպ: Ցեղասպանութիւնը մի թեմա է, որի մասին խօսելիս կամ մտածելիս շարժւում են հայի բոլոր զգացական նեարդերը: Եւ դա բնական է.  անմարդկային միջոցներով ցեղասպանուած  ու բնաջնջման վտանգի առջեւ կանգնած ժողովրդի մօտ այլ կերպ չէր էլ կարող լինել…  Բայց ահա մասնագէտները եկել են այն եզրայանգման, որ տասնամեակներ շարունակ  այս նիւթի հանդէպ զգացական մօտեցումը գերակշռել է սթափ, դատողական ու գիտակցական մօտեցմանը, ինչը սխալ հոգեբանական ազդեցութիւն է ունեցել  սերունդների վրայ, որն էլ իր հերթին խանգարել է  թէ՛ Ցեղասպանութեան միջազգային լիիրաւ ճանաչմանն ու այս առումով մեր շատ ու  հարցերի լուծմանը… Այդ կարծիքին է նաեւ Հայոց ցեղասպանութեան թանգարան-հիմնարկի տնօրէն, պատմաբան, պատմական գիտութիւնների թեկնածու Հայկ Դեմոյեանը: Նա վստահ է, որ այո, առանց զգացական արտայայտութիւնների դժուար է խօսել այս նիւթի շուրջ, սակայն ժամանակն է այլեւս ամուր գտնուել եւ հանդէս չգալ միայն ողբեալի ու տառապեալի դերում. «Ցեղասպանութեան թեման  վախեցնող, ընկճող, թուլացնող նպատակ պէտք չէ ունենայ: Ճի՛շդ հակառակը,   նրանից պէտք է բխի աւելի ուժեղ, կեանքի հանդէպ ուժ բերող մտածողութիւն: Պէտք է մտածենք այս նիւթը տանել ոչ թէ դէպի կորուստը, ցաւը, զոհը, տառապանքը, այլ` դէպի կեանքը, վերածնունդը, լոյսը»,- «Ազդակ»-ի հետ զրոյցի ընթացքում յայտնեց Հայկ Դեմոյեանը: Ըստ նրա` Հայոց ցեղասպանութեան թանգարան-հիմնարկի ներկայ ու առաջիկայ աշխատանքները պէտք է միայն նպաստեն այդ սխալները շտկելու, նոր մօտեցումներ առաջադրելու, Ցեղասպանութեան նիւթին առնչուելու նոր ժամանակների ու նոր թելադրանքների տեսանկիւնից…

Այս տարուայ ապրիլի 23-ին Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահի հրամանագրով ստեղծուել է «Հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեակի միջոցառումները համակարգող պետական յանձնաժողով», որի գլխաւոր քարտուղար է նշանակուել Հայկ Դեմոյեանը:  Նա վստահ է, որ 100-ամեակի միջոցառումներն իրենք են նպաստելու Ցեղասպանութեան հարցի հանդէպ նոր մօտեցումների ձեւաւորմանը,  հայի նոր կերպարի կերտմանը, մի կերպար, որ 100 տարի առաջ տեղի ունեցածին այլեւս այլ հայեացքով պէտք է նայի եւ 100 տարի առաջ տեղի ունեցածն այլեւս այլ կերպ պէտք է մեկնաբանի: Իսկ դրա համար, ըստ Հայկ Դեմոյեանի, պէտք է յաղթահարուեն շատ հոգեբանական պատնէշներ: Առաջինը. «Շատերի համար հոգեբանական պատնէշ է 2015 թուականը. հարց են տալիս, իսկ եթէ մինչեւ 2015 թուականը ոչինչ չկարողանանք անե՞լ… Ես միշտ պատասխանում եմ` 2015 թուականը սահմանագիծ չէ, այն կարող է նոյնիսկ որոշ առումներով  մեկնակէտ ու սկիզբ լինել: Երբեք չմտածենք, որ 100  տարին վերջնագիծ է, եւ դրանով ամէն ինչ աւարտւում է: Ժողովրդի մէջ այն մտայնութիւնը կայ, որ 100  տարին լրացաւ, ուրեմն` վերջ, դրանից յետոյ ոչինչ չի կարելի անել: Դա սխալ մտայնութիւն է, եւ եկէք` ի սկզբանէ մեզ չտրամադրենք այդպէս: Միշտ ինչ-որ բան աւարտւում է եւ փոխարէնը ուրիշ ինչ-որ բան է սկսւում: Եթէ մենք կարողանանք համադրուած գործել, եթէ սփիւռքն ու Հայաստանը կարողանան առանց որեւէ վերապահումների, առանց որեւէ խմբակային շահերի լծուել այս գործին եւ գործակցել, ապա կարծում եմ, որ  արդիւնքները մենք շատ արագ կարող ենք տեսնել»:

«Ցեղասպանութեան 100-ամեակի միջոցառումները համակարգող պետական յանձնաժողով»-ը ծրագրել է այցելել խոշորագոյն հայկական համայնքներ` տեղում յանձնախմբեր ձեւաւորելու կամ Ցեղասպանութեան հարցերով զբաղուող արդէն գործող յանձնախմբերի ու այլ մարմինների հետ համագործակցութեան նոր ուղիներ ճշդելու: Յանձնաժողովի քարտուղարի առաջին այցելութիւնը` անցեալ ամսուան ընթացքին Պէյրութ էր, եւ դա պատահական չէ, ինչպէս ասում է Հայկ Դեմոյեանը. «Պէյրութը ոչ պաշտօնապէս համարւում է սփիւռքի մայրաքաղաքը, եւ այդ ձեւակերպումն արդէն ամէն ինչ ասում է… Յանձնաժողովի աշխատանքները սկսելուց առաջ կարեւորում եմ այն, որ մենք ի սկզբանէ պէտք է ճշդենք մեր մեկնակէտերը, ուղղութիւնները, համատեղ գործելու մեր մարտավարութիւնն ու ռազմավարութիւնը, ինչը շատ կարեւոր է լինելու հետագայ չորս-հինգ տարիների ընթացքում` միջոցառումները ծրագրելու եւ իրականացնելու գործում: Դրանք  լինելու են թէ՛ ոգեկոչման բնոյթի, թէ՛ ցուցադրական, թէ՛ գիտական, գեղարուեստական եւ, ի հարկէ, որդեգրելու ենք նաեւ այլ ռազմավարական ուղղութիւններ», ասաց Հայկ Դեմոյեանը, աւելացնելով, որ իր` իբրեւ յանձնաժողովի քարտուղարի, յաջորդ այցերը ծրագրուած են դէպի Եւրոպա եւ Ամերիկայի Միացեալ  Նահանգներ:

Մեր այն հարցին, թէ ինչքանո՞վ է կարեւորւում նշուած տարեթուից 4 տարի առաջ աշխատանքներ սկսել, Հայկ Դեմոյեանը պատասխանեց. «Եթէ զուտ ծրագրաւորման ժամկէտով նայենք, այն բոլորովին էլ չորս տարի չէ: Եթէ նկատի ունենանք, որ 2015-ին մենք շատ բան չենք անել, ապա իրականում ունենք ոչ թէ  4, այլ` 3 տարի: Իսկ 3 տարին որոշ առումներով նոյնիսկ շատ քիչ է, ուստի այս տարին կարեւոր ճշգրտումների առումով լուրջ մեկնարկային տարի պիտի լինի»:

Ինչպէ՞ս է լինելու համագործակցութիւնը` սփիւռքեան կառոյցների հետ հարցին «Ազդակ»-ի անցեալ ամսուայ հիւրը այսպէս պատասխանեց. «Որեւէ  կողմ` թէ՛ Հայաստանի, թէ՛ սփիւռքի, պէտք չէ թելադրող կամ պարտադրող լինի, այս հարցում համագործակցութեան եւ փոխգործակցութեան ոգին պէտք է տիրապետի, ինչից  շահելու է միայն գործը: 100-ամեակի պետական յանձնաժողովը մի մարմին է լինելու, որտեղ որոշումները ընդունուելու են բոլորի համաձայնութեամբ: Համայնքներում ստեղծուելիք տեղական մարմինները  պէտք է կազմաւորուեն  արդէն գործող ուժերի հիման վրայ, Լիբանանում այդպիսի լաւ օրինակ կարող է լինել «Ապրիլի քսանչորսի ոգեկոչման յանձնաժողովը», որում ներկայացուած են ազգային բոլոր մարմինները: Տեղական մարմինների աշխատանքներում աջակցութեան եւ աշխատանքների համադրման առումով կարող են իրենց որոշիչ դերակատարութիւններն ունենալ նաեւ տուեալ երկրներում Հայաստանի Հանրապետութեան  դիւանագիտական ներկացուցչութիւնները: Ինչ վերաբերւում է Ցեղասպանութեան թանգարանին, որպէս այսօր  մասնագիտացուած միակ հաստատութիւն  (ցաւօք` միակ, այնինչ մենք մինչեւ հիմա պիտի ունենայինք այդպիսի մի քանի հաստատութիւն), ապա մեր առաքելութիւնն ու նպատակը մենք տեսնում ենք գործիքների ու միջոցների ստեղծման մէջ: Դրանք կարող են լինել գրահրատարակչական գործ, շարժական ցուցադրութիւններ եւ այլն, ստեղծել եւ դրանք  տրամադրել տեղական յանձնաժողովներին: Այսինքն ստեղծւում է գործիք, շատ արագ այն տրամադրւում է տեղական մարմիներին, որպէսզի դրա ստեղծման համար այդ մարմինները դրամ եւ ժամանակ չծախսեն, եւ այն պտտւում է համայնքից համայնք»:

Ցեղասպանութեան 100-ամեակի առթիւ   գրահրատարակչական գործից, թանգարանային ցուցադրութիւնից (ի դէպ, ե՛ւ գործող, ե՛ւ ժամանակաւոր միայն երեսուն ցուցադրութիւն է նախատեսուած մօտակայ  երեք տարիների ընթացքում)  բացի ծրագրուած են  նաեւ գիտաժողովներ, լինելու են բարձրաստիճան հրաւիրեալներ: 2015  թուականին  Երեւանում գումարուելու է Ցեղասպանագէտների միջազգային ընկերակցութեան 11-րդ համաժողովը: Դա մի խոշոր ընկերակցութիւն է, որն իր կազմում ունի   500 ցեղասպանագէտ: Հայկ Դեմոյեանի կանխատեսմամբ, այդքան  ցեղասպանագէտների համախմբումը` Երեւանում, Հայոց եղեռնի 100-ամեակի առթիւ, նոյնպէս իր դրական ազդեցութիւնն ունենալու է: Ի հարկէ,  2015 թուականը համընկնում է նաեւ տարբեր յոբելեանների եւ այլ առիթների հետ,   որոնք այս կամ այն ձեւով  առնչւում  են այն մարդկանց հետ, ովքեր մեծ գործ են արել Ցեղասպանութեան ճանաչման ուղղութեամբ. «Մեր հայրենակիցների  մեծ մասն ուղղակի իրազեկուած չէ այնպիսի մարդկանց մասին, որոնք հերոսական գործեր են արել մեր ազգի համար, օրինակ` Մարիա Ճեքըպսըն, Քարէն Եփփէ եւ այլն: Սփիւռքում  շատերը գիտեն, բայց Հայաստանում ընդհանուր առմամբ  չգիտեն»:

ԻՐԱԶԵԿՈՒՄ

«Իսկ եթէ առհասարակ փորձենք Ցեղասպանութեան մասին տարբեր մակարդակներով իրազեկել, մենք ունենք իրազեկութեան համար երեք կարեւոր մակարդակ, որից առաջինը ներքին իրազեկութեան մակարդակն է: Թող թիւրըմբռնում չառաջանայ, որ մենք` ինքներս դեռեւս պատառիկային եւ մակերեսային գիտելիքներ ունենք այս հարցում: Մեծ մասի մօտ այս հարցը ամփոփւում է ընտանեկան պատմութեան մէջ, բայց իրականում ի՞նչ է տեղի ունեցել, ի՞նչ դասեր պէտք է քաղենք, եւ ի՞նչ  կարող է լինել. այս հարցերը նորովի, գիտական ձեւով ճիշդ մատուցելու կարիք ունեն:

Երկրորդը` արտաքին իրազեկութեան մակարդակն է, եւ երրորդը` պէտք է աշխատենք թուրքական լսարանի վրայ: Մենք տեղեակ ենք, որ իրենք էլ լաւ «զինւում» են, բաւականին մեծ գումարներ են ծախսում` աշխարհի տարբեր համալսարաններում ցեղասպանագէտներ են պատրաստում եւ այլն», յայտնեց Հայկ Դեմոյեան:

ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ԱՐՁԱԳԱՆԳԸ

Ինչպէս նշեց մեր զրուցակիցը, թուրքական կողմից 100-ամեակի միջոցառումների հանդէպ կայ խիստ հետաքրքրութիւն, բայց առայժմ պաշտօնական արձագանգ չկայ. «Միայն նշեմ, որ ցեղասպանութեան թանգարան այցելող բոլոր թուրք լրագրողները նոյն հարցն են տալիս` դուք նշելո՞ւ էք 100-ամեակը, եւ արդեօ՞ք սփիւռքի հետ էք նշելու:    Այսինքն կայ խիստ հետաքրքրուածութիւն եւ  թուրքական կողմն ուղղակի երազում է, որ 100-ամեակի կապակցութեամբ ընդհանրապէս որեւէ լուրջ միջոցառում չնախատեսուի, եւ ինչ էլ որ լինի, լինի անջատ-անջատ: Այսինքն սփիւռքն իր համար տեղային ինչ-որ մի բան անի, Հայաստանն իր համար եւ որեւէ համադրուած աշխատանք չլինի: Ուստի, մեր միջոցառումների կազմակերպման ժամանակ  կարեւոր թիրախներից  եւ լսարաններից մէկը պիտի լինի թուրք հասարակութիւնը», ասաց Հայկ Դեմոյեանը` աւելացնելով, որ ինքը  վերապահումով է մօտենում Թուրքիայից եկող եւ ի նպաստ հայութեան հնչող բոլոր արձագանգներին. «Եկէք մենք շքեղ փաթեթաւորուած նուէրներով չխաբուենք»,-ասաց Հայկ Դեմոյեանը` միաժամանակ չժխտելով, որ Թուրքիայում, անշուշտ, կարող են գտնուել մարդիկ, որոնք զուտ մարդկայնօրէն չեն կարող ընդունել այն ամէնը, ինչ տեղի է ունեցել Օսմանեան կայսրութիւնում, սակայն ըստ նրա, այդ մարդիկ Թուրքիայի բնակչութեան շատ քիչ տոկոսն են կազմում:

ԻՐԱՒԱԿԱՆ ՓԱԹԵԹ. Ի՞ՆՉ Է ԱՅՆ

Ցեղասպանութեան 100-ամեակի միջոցառումների շրջագծից ներս խօսւում է իրաւական փաթեթի մասին. ի՞նչ է այն: «Մեր պատկերացմամբ դա լինելու է սփիւռքի, Հայաստանի եւ օտար մասնագէտների` իրաւաբանների, իրաւագէտների, միջազգայնագէտների, միջազգային իրաւունքի մասնագէտների համատեղ ջանքերով պատրաստուող իրաւական փաթեթ, որը դառնալու է մեր հիմնական ձեւակերպումը` ինչպէ՞ս ենք մենք հետամուտ լինելու Հայոց ցեղասպանութեան հետեւանքների վերացմանը` իրաւաբանական տեսակէտից: Երբ  խօսում ենք  Հայոց ցեղասպանութեան  մասին եւ շեշտում ենք հետեւանքների վերացման անհրաժեշտութիւնը, անշուշտ գիտենք, որ կան կորուստներ, որ անդառնալի  են` դրանք մարդկային կեանքերն են: Բայց կան հետեւանքներ, որոնք, ըստ գործող միջազգային պայմանագրերի, վերականգնելի են: Դա գոյքային իրաւունքն է`  եկեղեցիներին պատկանած կալուածներն ու  շինութիւնները եւ բոլոր այն կառոյցները, որոնց պատկանելիութեան հարցը Թուրքիան, գործող միջազգային պայմանագրերը շրջանցելով, կոպտօրէն խախտում է:

«Ազդակ»-ի այն հարցին, թէ միջազգային ի՞նչ կառոյցների հետ է լինելու համագործակցութիւնը, որպէսզի իրաւական փաթեթի գործադրումը իրատեսական լինի, Հայկ Դեմոյեանը պատասխանեց. «Նախ կը ներգրաւուեն խոշոր մասնագէտներ, կը մշակուի փաթեթը, որից յետոյ ճիշդ կը լինի իրականացնել փորձագիտութիւն, որպէսզի իմանանք` որքանո՞վ է  այն համահունչ այսօրուան, ինչքանո՞վ են իրական տարբեր ատեանների դիմելու մեր հնարաւորութիւնները:  Իսկ թէ ո՞ւմ ենք դիմելու… Ի վերջոյ կան տարբեր միջազգային ատեաններ, տարբեր դատարաններ, որոնց էլ կը դիմենք եւ  հատուցում կը պահանջենք… Առաջին հայեացքից շատ հեշտ թուացող եւ մի քանի փուլ ենթադրող այդ գործողութիւնը վաղուց առկախուած էր, այսինքն չկար համապարփակ  մօտեցում, եւ ես կարծում եմ` պետական յանձնաժողովի հիմնական ուղղութիւններից մէկը կը լինի հէնց այս աշխատանքը  համակարգելը, որից յետոյ մենք կը կարողանանք տարբեր հանգրուանների հասնելով, բացել մեր տեսադաշտը եւ տեսնել, թէ ո՞ր ուղղութեամբ ենք գնում եւ ի՞նչ թիրախների ենք հարուածելու»:

ՈՉ ԹԷ ՀԱՅ-ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ԹՆՃՈՒԿ, ԱՅԼ`
ՏԱՐԲԵՐ ԵՐԿՐՆԵՐԻ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՄԻ ՄԱՍ

Մեր զրոյցի ընթացքում Հայկ Դեմոյեանը նշեց,  թէ շատ կարեւոր է, որ սփիւռքի մասնագէտներն ու ներկայացուցիչները, որպէս  ռազմավարական կարեւոր ուղղութիւն, Ցեղասպանութեան թեմային մօտենային ոչ այնքան իբրեւ հայ-թուրքական թնճուկ, այլ Հայոց ցեղասպանութիւնը ներկայացնէին տուեալ երկրի հայոց պատմութեան մէջ, որպէսզի տուեալ երկրի հասարակութիւնը Ցեղասպանութեան նիւթին աւելի հասու դառնայ իր պատմութեան միջոցով. «Այս տարի մենք նման մի բան իրականացրեցինք` հրաւիրելով միջազգային գիտաժողով:  Գիտաժողովին կից ընթանում էր յարակից  ժամանակաւոր ցուցադրութիւն` «Հայոց ցեղասպանութիւնը եւ սքանտինաւեան արձագանգը» խորագրով: Մենք վերցրեցինք աշխարհագրական որոշակի գօտի` երեք երկրներ եւ ցեղասպանութեան թեման ցուցադրութեան եւ գիտաժողովի մակարդակով ներկայացրեցինք այդ երկրների պատմութեան հետ սերտաճած:

Տուեալ հասարակութեան համար այդպէս աւելի ընկալելի է դառնում, քան` պատմել, որ  իրենց համար հեռու ինչ-որ տարածաշրջանում հայերն ու թուրքերը խնդիր են ունեցել, կամ թուրքերը կոտորել են հայերին: Ոգեւորութիւնը շատ մեծ էր եւ Շուէտի արտաքին գործերի նախարարը, որը թրքամէտի համբաւ ունի, այցելելով թանգարան, ուղեկցող անձին ուղղակի զարմանքով ասաց` ինչպէ՞ս է եղել, որ մենք մինչեւ հիմա այդ մասին չենք իմացել: Այսինքն ստացւում է` իրենք իրենց պատմութեանը լաւ տեղեակ չէին եղել: Մեր ներկայացրած ձեւը ճիշդ ձեւաչափ է. խնդրի նման  համատեղումը յիշողութեան մէջ ուրիշ ձեւով է մնում: Յաջորդը 2012 թուականին ծրագրել ենք կատարել ԱՊՀ տարածքում: Այստեղ բաւականին մեծ բացթողում կայ. նախ` չկայ ոեւէ մասնագէտ. ցաւալի է` երկու միլիոնանոց համայնքում  Ցեղասպանութեան ոեւէ մասնագէտ չկայ, որեւէ կառոյց չկայ, որ զբաղուի այս հիմնախնդրով: Մեր պատկերացմամբ, այստեղ խնդիր ունի թանգարանը, որը պիտի աջակցի մեր համայնքային կառոյցներին եւ դիւանագիտական ներկայացուցչութիւների միջոցով տեղերում ստեղծի տեղեկատու կեդրոններ: Կրթաթոշակներով եւ այլ միջոցներով պէտք է փորձենք ռուս եւ այլ ազգի ուսանողներին կապել թեմային: Նրանք   աւարտաճառի աշխատանքների, թեկնածուական թեզերի միջոցով կը ստեղծեն  գիտական հանրոյթ եւ հասարակութեանը կ՛իրազեկեն Հայոց ցեղասպանութեան մասին` հէնց Ռուսաստանի պատմութեան ընդհանուր պարունակում:

ՍՓԻՒՌՔԻ ԵՒ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՐՁԱԳԱՆԳՆԵՐԸ

Ցեղասպանութեան թեմային Հայաստանն ու սփիւռքը տարբեր կերպ են արձագանգում: Ի՞նչ կարծիք ունի այդ մասին Հայկ Դեմոյեանը.  «Այո՛, մեզ մօտ Ցեղասպանութեան հարցում բացակայում է համահայկական, համազգային մօտեցումը: Շատերի մօտ այս թեման դրսեւորւում է գերյուզականութեան միջոցով: Գուցէ բնական է, քանի որ տեղի է ունեցել լուրջ հոգեցնցում, բայց տեսէք, թէ ի՛նչ եղափոխութիւն տեղի ունեցաւ հրեաների պարագայում: Նրանք ստեղծեցին հզօր պետութիւն` Իսրայէլը, որը երբեք թոյլ չի տայ, որ նորից կրկնուի Ողջակիզումը: Մեզ մօտ մեր ողբերգութեան հանդէպ ազգային  վերաբերումը, կորստի ցաւը, ցաւի արտայայտութիւնը դրսեւորուեց այլ ձեւով`  գեղարուեստականօրէն եւ դրա արդիւնքում ի վերջոյ ստեղծուեց Կոմիտասի կերպարը, որի մէջ ամէն ինչ կայ ե՛ւ ցաւը, ե՛ւ կորուստը:

… Բայց ճիշդ ժամանակն է, նոյնիսկ շատ ենք ուշացել, որպէսզի այս թեման կարողանանք դարձնել դաստիարակիչ: Հայ երիտասարդին, սփիւռքի հայ երիտասարդին պէտք է թեման մատուցուի ճիշդ ձեւով. նա պէտք է  մանկավարժական եւ հոգեբանական տեսանկիւնից գիտակցի իր առաքելութիւնը` դառնայ հայեցի կրթուած եւ քաղաքացիապէս ճիշդ դաստիարակուած, քաղաքացիական գիտակցութեամբ օժտուած անձ: Մի անձ, որը իր կերպարով, մտածելակերպով աշխարհայեացքով գիտակցի, որ ինքը պարտքի զգացում ունի այն սերնդի հանդէպ, որը չտեսաւ այսօրուայ պետականութիւնը, ովքեր պայքարեցին, որպէսզի հայութիւնը շարունակուի: Ուրեմն, թեմայի ճիշդ կրթութեան, թեման ճիշդ ձեւով մատուցելու խնդիր ունենք այսօր: Մեզ մօտ, ցաւօք սրտի մակերեսայինի հետ խիստ համակցւում է յուզականը:

Այսօրուայ հայերի մեծ մասը զոհի բարդոյթ ունի.  ապացուցուած է, որ զոհի բարդոյթը փոխանցւում է սերնդէ սերունդ, մեղմացւում, նոր որակներ է ստանում, փոփոխւում, բայց ի վերջոյ, փոխանցւում է… Մերոնք չեն կարող ամբողջովին դուրս գալ դրանից, բայց պէտք է կարողանանք մեղմել եւ այդ բացասական ուժը վերածել դրականի… Մանկավարժական  ճիշդ կրթութիւնը  շա՜տ ու շա՛տ հարցեր կարող է լուծել: Թանգարանը փորձելու է եւ շատ շուտով թանգարանին կից բացուելու են  դպրոցական դասարաններ: Սփիւռքը եւ Հայաստանը, այո՛, տարբեր մտածողութիւններ ունեն, բայց եթէ ե՛ւ սփիւռքի, ե՛ւ Հայաստանի երիտասարդները այս հարցում միեւնոյն կրթութիւնը ստանան, դա կ՛օգնի նրանց գոնէ այս հարցերում նոյն ձեւով մտածել եւ շատ ու շատ հարցեր այս ճանապարհով կը լուծուեն:  Գոյութիւն ունեցող հակազդող եւ հակադրուող Հայաստան-սփիւռք երկակիութիւնը եթէ ոչ ի սպառ կը վերացուի, ապա գոնէ կը մեղմացուի: Կրթական ոգին շատ կարեւոր է:

Անհրաժեշտ է, որ այս 100-ամեակը դիտուի ազգովին համախմբուելու կարեւոր հնարաւորութիւն` առանց բաղդատելու` հայաստանցի, սփիւռքահայ, ով ծնունդով   որտեղից է եւ այլն: Յիշենք, որ 1915 թուին այդ խնդիրը չկար, մենք կոտորուեցինք, որովհետեւ հայ էինք, հայ լինելու պատճառով ենք զոհ դարձել 20-րդ դարի առաջին ցեղասպանութեանը` առանց հաշուի առնելու` առաքելակա՞ն է, կուսակցակա՞ն է, ի՞նչ դաւանանքի է. թուրքի համար այդպիսի տարբերակում չկար, կար մէկ հասկացութիւն` հայ: Առաջիկայ տարիներին համադրենք մեր բոլոր ջանքերն ու հնարաւորութիւնները` եւ  ամբողջ աշխարհին եւ առաջին հերթին ի հարկէ, մեզ ապացուցենք մեր միաւորիչ ուժը, որի  առանցքը պիտի լինի մեր յիշողութիւնը, յիշողութեան մշակոյթն ու ոգեկոչման կարողութիւնը», մեր զրոյցն այսպէս եզրափակեց Հայկ Դեմոյեանը:

Պատրաստեց՝ ԱՆՈՒՇ ԹՐՈՒԱՆՑ

Share this Article
CATEGORIES